2021-002 Bijlage 1- #YouToo achtergrondinfo 3

#YouToo? Seksueel misbruik en onvrijwillige seks zijn vaak in het nieuws en aan de orde van de dag. Tegelijkertijd heerst er een taboe rond het thema. Met als gevolg dat veel slachtoffers, uit angst of schaamte, niet om hulp durven te vragen. Bovendien, weten hulpverleners – en andere professionals die mogelijk seksueel misbruik zouden kunnen signaleren – vaak niet goed wat te doen en hoe te reageren, wanneer het aan de orde is. Met het project #YouToo? willen social designers Anne Ligtenberg en Mats Horbach samen met hulporganisatie Blauwe Maan het tij keren door via een toegankelijk online platform seksueel misbruik bespreekbaar te maken. Zodat betreffende professionals de handelingsverlegenheid laten varen en (meer) slachtoffers de hulp krijgen die ze nodig hebben en verdienen.

Praten over seksueel misbruik Sommige onderwerpen zijn moeilijk om over te praten. Seksueel misbruik is zo’n onderwerp. Seksualiteit is sowieso een beladen onderwerp voor veel mensen. We willen er wel over (kunnen) praten, maar hebben gewoon niet geleerd hoe. Terwijl 33% van de vrouwen en 8% van de mannen in Nederland seksueel misbruik heeft meegemaakt, lijken we collectief het gesprek hierover liever uit de weg te gaan. Bijvoorbeeld in de reguliere hulpverlening, waar zelden of nooit wordt doorgevraagd en het initiatief om over seksueel misbruik te beginnen geheel aan het slachtoffer zelf wordt overgelaten.

Grijs gebied In de jaren ‘80 kwam seksuele intimidatie naar voren als een onderwerp waar aandacht aan besteed moest worden. Zo werd in 1982 werd de allereerste rechtszaak tegen intimidatie op de werkvloer gewonnen. Ook werden vragen over seksueel misbruik opgenomen in intake formulieren bij psychologen en maatschappelijk werkers. In de loop van de jaren ‘90 verdween de aandacht weer en werd seksueel geweld – mede door de Bolderkar affaire in 1988 – ondergebracht bij huiselijk geweld en kindermishandeling. Het thema kwam zo in een grijs gebied te liggen en verdween min of meer uit het zicht.

Geen handreiking Als je tegenwoordig naar een psycholoog gaat staat op het intakeformulier slechts één vraag over seksualiteit, namelijk of je libido veranderd is. Maar er wordt bijvoorbeeld niet gevraagd naar Het project is mogelijk gemaakt door Stimuleringsfonds Creatieve Industrie.

gevoelens van onveiligheid en grensoverschrijding tijdens of in relatie tot seks. Hulpverleningsorganisaties hebben weliswaar protocollen opgesteld voor hun medewerkers over wat te doen als een slachtoffer zich uit eigen beweging meldt, maar niet over hoe je als hulpverlener het gesprek over seksueel misbruik op gang brengt als je vermoedens in die richting hebt. Slachtoffers krijgen op die manier geen enkele handreiking om (het) seksueel misbruik ter sprake te brengen, waardoor ze blijven zwijgen en vaak jarenlang alleen met hun trauma rondlopen.

Verantwoordelijkheid Alle verantwoordelijkheid om erover te beginnen is kortom bij de slachtoffers komen te liggen terwijl de maatschappij, hulpverleners en andere professionals in het bijzonder, vooral een afwachtende houding aannemen. Zo kan het gebeuren dat, hoewel door de #MeToo beweging de afgelopen jaren het aantal meldingen van slachtoffers stijgt, men in de hulpverlening nog steeds slechts het topje van de ijsberg ziet: zij die het wél aandurven om met hun verhaal naar buiten te komen en hulp te zoeken. Wij vinden dat dit anders kan en moet. Daarom willen we met project #YouToo? het taboe doorbreken en seksueel geweld voor iedereen (beter) bespreekbaar maken.

Help hulpverleners helpen In een ideale wereld zou het voor iedereen vanzelfsprekend zijn om te praten over seks, seksuele relaties, onvrijwillige seks en misbruik. Als ultiem doel streven wij dat ook zeker na. Binnen dit project willen we echter beginnen bij hulpverleners en andere professionals bij wie de kans vrij groot is dat ze tegenover iemand komen te zitten die mogelijk wil praten over het seksueel geweld dat haar of hem is overkomen. We willen hun helpen de handelingsverlegenheid te overwinnen. Zodat ze beter voorbereid zijn, kunnen anticiperen op eventuele signalen van seksueel misbruik, het gesprek kunnen initiëren en weten hoe ze met een slachtoffer om moeten gaan. Dus zijn we met een aantal van hen in gesprek gegaan. We wisten van tevoren wel dat er sprake is van een zekere handelingsverlegenheid, maar in welke mate en wat daar de daadwerkelijke gevolgen van zijn werd ons tijdens die eerste gesprekken pas echt duidelijk. Ook in de voorbereidende gesprekken die wij hadden met (oud)cliënten van Blauwe Maan, kwamen nogal wat verhalen naar voren over de lange weg die binnen de hulpverlening afgelegd moest worden tot ze bij Blauwe Maan eindelijk hun verhaal kwijt konden.

Slachtoffers worden continu doorgestuurd en hulpverleners reageren overvallen door het verhaal of vragen er niet eens naar, waardoor slachtoffers (weer) het gevoel krijgen dat ze er niet over mogen praten.

Handelingsverlegenheid Uit de gesprekken met de hulpverleners (e.a.) bleek dat de handelingsverlegenheid vooral wordt gevoed door: • Onzekerheid of je goed inschat dat er sprake is van seksueel misbruik: ik wil iemand niet voor het hoofd stoten of problemen aanpraten die er niet zijn. • Onzekerheid over wat te doen als je juist inschat dat er sprake is van seksueel misbruik: wat moet ik nu doen, ben ik wel de beste persoon die kan helpen? • Het taboe rond seksualiteit en intimiteit: een onbewust gevoel zegt ‘hier praten we niet over’. Verder werd onomstotelijk duidelijk dat handelingsverlegenheid hulpverlening in de weg staat. Hulpverleners geven toe dat ze onzeker zijn om de vraag te stellen. “Wat als de cliënt er nog niet aan toe is? Wat als ik de situatie verkeerd inschat?” Een maatschappelijk werker vertelde over een situatie waarbij ze een sterk vermoeden had dat er sprake was van seksueel misbruik bij een cliënt. Zijzelf is ook slachtoffer geweest en wist dat ze er naar moest vragen, maar twijfelde. Ze miste een Het project is mogelijk gemaakt door Stimuleringsfonds Creatieve Industrie.

stok achter de deur, een vragenlijst, een protocol of tool waarmee het onderwerp sowieso ter sprake zou komen. Ook bleek dat hulpverleners zich welbewust zijn van het risico dat ze nemen door het initiatief bij het slachtoffer te leggen. Bovendien realiseren zij zich dat de enkele cliënt die zij zien, die seksueel misbruik heeft meegemaakt, in geen verhouding staat tot de landelijke cijfers en de feiten. Toch moeten zij net als iedereen roeien met de riemen die ze hebben. Een hard gelag. Het is daarom nauwelijks verwonderlijk dat het voor hulpverleners en andere professionals bepaald lastig is om erover te beginnen. Dit project wil (ook) hen daarom een helpende hand bieden.

Hulp van ervaringsdeskundigen Een en ander zou nooit mogelijk zijn (geweest) zonder de input van ervaringsdeskundigen: mensen die zelf seksueel misbruik meegemaakt en verwerkt hebben. Zij beschikken over een tot dusverre nauwelijks aangeboorde kennisbron die voor ons project van onschatbare waarde is. In de eerste fase tijdens de zomer van 2020 kregen wij de unieke kans – met inachtneming van alle coronamaatregelen – een aanzienlijk aantal (oud)cliënten van Blauwe Maan face-to-face te spreken over hun ervaringen in de hulpverlening. Het enthousiasme en de motivatie van deze mensen was hartverwarmend om te zien. Allen waren meer dan bereid hun ervaring met ons te delen, zodat andere slachtoffers de hulp te krijgen die zij zelf ook nodig hadden ooit: (h)erkenning, begrip en advies van mensen met dezelfde ervaringen en hetzelfde trauma. Daarbij werd het met ons delen van die ervaringen door iedereen als empowering ervaren: iets wat nooit had mogen gebeuren mogen inzetten voor iets positiefs.

Vertrouwensrelatie in coronatijd In de gesprekken met ervaringsdeskundigen merkten wij meteen dat het opbouwen van een vertrouwensrelatie met een hulpverlener of andere professional heel belangrijk is. Zoals een van hen aangaf: “Je moet me de tijd geven om erover te praten. Als je me vraagt of er iets bij me speelt dan tast ik eerst af hoe serieus je bent met je vraag. Wil je echt met mij praten? Begin er dan alsjeblieft een paar keer over.” Dit versterkte onze overtuiging van de relevantie en urgentie van dit project. Helemaal nu, in deze coronatijd. Mensen komen vaak minder buiten en hebben een kleinere belevingswereld. Ze gaan bijvoorbeeld ook minder snel naar de huisarts. Docenten zien studenten en leerlingen veelal via een computerscherm. Ook hulpverleners videochatten of dragen een mondkapje waardoor mimiek wegvalt. Met als gevolg dat het nog moeilijker is geworden om het gesprek aan te gaan. Slachtoffers staan er, met andere woorden, meer dan ooit alleen voor.

#YouToo? Daarom willen wij samen met Blauwe Maan een online platform bouwen, dat uitgroeit tot een catalogus van adviezen, tips en ervaringen van slachtoffers die hulpverleners en andere professionals kunnen raadplegen. Blauwe Maan en haar (oud)cliënten leveren hiervoor zowel een waardevolle kennisbron als een uitstekend netwerk van andere hulporganisaties in Nederland. De catalogus #YouToo? stellen we samen met de kennis van mensen die door het proces van seksueel misbruik heen zijn gegaan. We doen dat uiteindelijk voor álle beroepsgroepen die met slachtoffers van seksueel misbruik of seksuele grensoverschrijding in aanraking (kunnen) komen. Hulpverleners, maar ook sociaal werkers, fysiotherapeuten, huisartsen, onderwijzers, decanen, coaches et cetera. We willen hen een handreiking bieden die helpt om het gesprek over seksueel misbruik op een verantwoorde, respectvolle manier te initiëren, zodat niet (nog) langer alle verantwoordelijkheid in deze bij de slachtoffers wordt gelegd. #YouToo? is een crowdfunding van informatie, waar mensen met hun kennis en/of ervaring aan bij kunnen dragen. De catalogus komt tot stand door het collectief, waardoor zowel slachtoffers als hulpverleners zich eigenaar voelen van het project en verbonden zijn met het bereiken van ons Het project is mogelijk gemaakt door Stimuleringsfonds Creatieve Industrie.

gezamenlijke doel. Alles gebeurt in alle openheid, want we willen aan slachtoffers laten zien dat wij als maatschappij – hulpverleners in het bijzonder – ons best doen voor ze. Slachtoffers van seksueel misbruik verdienen een handreiking van ons allemaal. #YouToo? is daarmee vooral ook een bijzonder dankbaar project om aan te werken.

Uit de gesprekken “We laten het aan jou om erover te beginnen. Dat is heel erg goed bedoeld en respectvol, maar het maakt de drempel voor mij om te beginnen heel hoog. Het zou fijn zijn als je soms een uitnodiging krijgt om erover te praten.” – oud cliënt Blauwe Maan “Ik heb patiënten overgenomen van mijn voorganger en in zijn notities staat bij sommigen een aantekening dat er sprake is van seksueel misbruik. Verder staat er niets bij. Patiënten verwachten dat ik weet wat zij met de vorige huisarts besproken hebben en ik voel me beschaamd dat ik het niet weet. Dat weerhoudt mij er van om er over te beginnen.” – huisarts “Na al die jaren ben ik nu eindelijk begonnen met praten. Ik verwachtte dat andere mensen er ook over konden praten, maar dat is niet zo. Ik voel me erg alleen als iemand het gesprek afhoudt.” – oud cliënt Blauwe Maan “Mijn ex was heel dominant en mensen om me heen wisten dat mijn relatie met hem niet goed was. Toch heeft niemand gevraagd hoe hij me behandelde als we seks hadden.” – oud cliënt Blauwe Maan “Toen ik een nieuwe relatie kreeg, liet ik een SOA test doen. Bij de GGD moest ik een vragenlijst invullen, waarna de vrouw aan wie ik de lijst teruggaf mij bedenkelijk aankeek. Op de vraag of seks bij mij pijn deed had ik ja geantwoord.

Tot dat moment had ik, hoe stom dat nu ook klinkt, nooit gerealiseerd dat ik slachtoffer van seksueel misbruik kon zijn geweest. Ik was jong en ik wist niet beter dan dat seks gewoon pijn deed en al die andere dingen die mijn ex deed dacht ik ook dat het erbij hoorde. Ik zal jullie de details besparen.” – oud cliënt Blauwe Maan “Er heerst zo’n taboe op seksueel geweld, dat slachtoffers vaak tegen handelingsverlegenheid aanlopen van degene die tegenover hen zit. Ze schatten continu in of de hulpverlener het aan kan wat ze te vertellen hebben. De cliënt zorgt in die zin dus ook voor de hulpverlener.” – hulpverlener Blauwe Maan “Ik vermoedde dat er bij een cliënt sprake was van seksueel misbruik. Ik had toen heel graag een reden gehad dat ik er naar kon vragen.” – maatschappelijk werker

Hoe & wat In september 2021 willen wij het project afronden met een catalogus vol adviezen ván ervaringsdeskundigen vóór professionals. Daaraan voorafgaand ontwerpen we samen met Blauwe Het project is mogelijk gemaakt door Stimuleringsfonds Creatieve Industrie.

Maan een digitaal informatie crowdfundplatform en bijbehorende campagne. Op het platform kunnen ervaringsdeskundigen – op een laagdrempelig manier – hun input insturen, die in woord en beeld zo toegankelijk mogelijk zal worden gedeeld. Om de catalogus op deze manier met de doelgroep samen te stellen, moeten het traject openbaar en transparant zijn. Mensen moeten onderweg aan kunnen haken en een bijdrage kunnen leveren. Daarom is het van belang dat het een digitaal en dynamisch platform is, dat snel kan groeien en verspreid/gedeeld kan worden. Met #YouToo? bouwen we een community waarmee geen geld, maar informatie wordt verzameld. Iedereen die er aan bijdraagt bouwt mee aan het eindproduct, is mede-eigenaar van het project en verbindt zich met het gezamenlijke doel. Hiermee wordt elke deelnemer meteen ook ambassadeur van #YouToo? Kwaliteit input Voor de nodige content van de website blijven we (via werksessies) in gesprek met de (ervarings)deskundigen van Blauwe Maan, die in de eerste fase van het project al veel waardevolle input hebben geleverd. Ondertussen komen er meer aanmeldingen binnen van mensen die ook een bijdrage willen leveren. Tevens is er een tiplijn in het leven geroepen waar mensen – ook anoniem – via een voicemailbox do’s and don’ts voor professionals in kunnen spreken.

Al deze input wordt verwerkt en besproken met een samengestelde kwaliteitscommissie bestaande uit (oud)cliënten en hulpverleners van Blauwe Maan. Zij kijken mee naar de inhoud en – vooral – naar hoe we dit beladen thema het beste uit de taboesfeer kunnen halen en met de doelgroep(en) kunnen communiceren. Dat is immers hun expertise. Ondertussen blijven we ook op zoek naar hulp Landelijk bereik • Inmiddels zijn wij gestart met het benaderen van andere hulpverleningsorganisaties om hun expertise in te zetten en het bereik van het project te vergroten. Slachtofferhulp Nederland heeft reeds toegezegd actief mee te helpen met het werven van betrokken hulpverleners en met de landelijke zichtbaarheid van #YouToo?. In 2019 zijn zij het innovatieprogramma ‘Mens als Maat’ gestart, met als doel groepen slachtoffers te helpen die nu geen hulp zoekt bij Slachtofferhulp Nederland. Met hun landelijke bereik wordt de impact van #YouToo? mogelijk vele malen groter. • Daarnaast is ons project genomineerd voor de verkiezing Pioniers 2020. VPRO’s Tegenlicht is op zoek naar pioniers met een innovatief en uniek idee, ontwerp, kunstwerk of plan hoe we – met name in coronatijd – als mens online intiem kunnen blijven, met elkaar verbonden, en kunnen blijven samenwerken voor een betere wereld.

Een nominatie waar we trots op zijn en die, alleen al op de website van de VPRO’s Tegenlicht, de nodige landelijke aandacht creëert. Nieuwsbrief Met een tweewekelijkse nieuwsbrief houden we alle betrokkenen up-to-date met betrekking tot nieuwe input en verdere ontwikkelingen. Want zeker een thema als dit, vraagt er om dat iedereen zich gehoord en gezien voelt.

Dynamische en toegankelijke website #YouToo? wordt een dynamische website en wordt niet gekoppeld aan de site van Blauwe Maan. We kiezen bewuste voor een zelfstandig platform, zodat het eerder gebruikt gaat worden door andere professionele hulporganisaties. Blauwe Maan is wel als informatiecurator verbonden aan het platform.

Het project is mogelijk gemaakt door Stimuleringsfonds Creatieve Industrie.

Op de website gaat alle verzamelde – en geselecteerde – input/content te zien zijn in de vorm van quotes van ervaringsdeskundigen, relevante artikelen, video’s, vlogs, podcasts et cetera. Iedereen kan op een laagdrempelige manier input insturen. De bedoeling is (op termijn) dat je als gebruiker van de website een totaaloverzicht krijgt van bijvoorbeeld verschillende disciplines van hulpverleners/professionals, diverse leeftijden van het slachtoffers, het soort van misbruik et cetera, zodat men meer specifiek naar iets kan zoeken. Het dynamische platform groeit gedurende het project naar een catalogus met tips en adviezen voor hulpverleners/professionals. Ons streven is dat deze catalogus uiteindelijk ook meegenomen wordt in de opleidingen voor (o.a.) hulpverleners en in handen komt van de hulporganisaties in Nederland. Het platform moet toegankelijk en uitnodigend zijn, nauwkeurig ook, en veilig voelen. De informatie op de website wordt daarom zo transparant mogelijk. Zowel in woord als in beeld en met de juiste tone of voice. Dat is de expertise van Anne en Mats.

Over Blauwe Maan Blauwe Maan is een 0e en 1e lijns-organisatie voor hulpverlening aan slachtoffers van seksueel geweld en hun naasten, partner of familie. Momenteel (nog) de enige organisatie in heel Nederland die gespecialiseerd is in hulpverlening na seksueel geweld. Blauwe Maan is gevestigd in Tilburg en haar werkgebied is Midden-Brabant, maar ook mensen van buiten de regio kloppen er aan voor deskundige hulp. Seksueel misbruik / grensoverschrijdend gedrag komt overal en in alle lagen van de samenleving voor. Het kan iedereen gebeuren. Toch heerst er nog steeds een maatschappelijk taboe rond het thema, waardoor voor veel slachtoffers de drempel om hulp te zoeken te hoog is. Daarbij ziet Blauwe Maan ook veel handelingsverlegenheid bij onder andere hulpverleners die seksueel geweld zouden kunnen signaleren. Naast hulpverlening is kennisdeling dan ook een van de kerntaken. Andere belangrijke speerpunt is preventie. Blauwe Maan wil het taboe rond seksueel misbruik doorbreken, het thema bespreekbaar maken en zo de drempel voor slachtoffers om hulp te zoeken verlagen. Want de impact van van seksueel misbruik en grensoverschrijdend gedrag kan enorm zijn. Blauwe Maan ziet bij veel cliënten veel klachten als overmatige spanningsklachten (bv.

burn out, PTSS), een negatief zelfbeeld / geen zelfvertrouwen, problemen met relaties en intimiteit, verslavingsproblematiek, depressies en zelfmoord. En zonder de juiste hulp maakt meer dan 30% kans op herhaald slachtofferschap, met alle gevolgen van dien.

Over de social designers Het werk van Anne Ligtenberg en Mats Horbach kenmerkt zich door een sterke maatschappelijke betrokkenheid en bevindt zich vaak in het sociale domein. Zij vergroten de zelfredzaamheid van mensen door met hun designs communicatie te verbeteren en (meer) begrip te kweken. Met zorgvuldig gebruik van beeldende elementen, geven Anne en Mats mensen tools in handen om zich te uiten op een manier die eerder geen optie was, omdat er geen woorden voor waren. Een handreiking met andere woorden, waarmee het onzegbare en het onuitgesprokene bespreekbaar worden. Daarbij betrekken de social designers de doelgroep vanaf het begin bij hun ontwerp. De ervaringen van de doelgroep vormen zo de basis van het project en de oplossingen die daaruit voortvloeien. In alle projecten van Anne en Mats is gedeeld eigenaarschap dan ook essentieel. Als er sociale verandering plaats moet vinden, moet dat gedragen worden door de mensen die je wilt bereiken. Pas dan kan een effectieve, duurzame vermenselijking van de maatschappij tot stand komen.

Het project is mogelijk gemaakt door Stimuleringsfonds Creatieve Industrie.