Bijlage 2 Rapport Doetinchem in bedrijf, op weg naar Toplocatie Oost.pdf

Doetinchem in bedrijf: op weg naar Toplocatie Oost

Prof.dr. Gert-Jan Hospers Stichting Stad en Regio, maart 2020

1

Inhoudsopgave

Managementsamenvatting .............................................................................................................................. 3 Inleiding: economische foto Doetinchem ................................................................................................... 4 Facts & figures: een solide bedrijventerreinenstad ................................................................................. 5 Feelings: personeel, bekendheid, locatie en netwerken ...................................................................... 11 Futures: op weg naar Toplocatie Oost ...................................................................................................... 17 Conclusie: basis op orde, blik naar buiten .............................................................................................. 22 Geraadpleegde literatuur .............................................................................................................................. 24 Leden begeleidingscommissie ..................................................................................................................... 25 Werkgevers die zijn geïnterviewd ............................................................................................................... 25

Fotocredits: Intersnack Nederland (voorkant), Gunnebo (p. 14), Pas Reform Hatchery Technologies (p. 16), Bert Vinkenborg (p. 23) en gemeente Doetinchem (p.10, 18 en 21)

2

Managementsamenvatting Deze rapportage geeft een economische foto van Doetinchem aan de hand van feiten en cijfers (facts & figures), de visie van een groep lokale ondernemers (feelings) en de toekomstkansen waarop kan worden ingespeeld (futures). Uit cijfers, statistieken en grafieken komt het volgende beeld van Doetinchem naar voren: -

Doetinchem heeft relatief veel banen in de industrie en collectieve dienstverlening

-

De lokale economie is evenwichtig en stabiel en behoort tot de meest solide van het land

-

Bedrijventerreinen zijn erg belangrijk: hier vinden we flink wat activiteit en diversiteit

Vanwege de divers samengestelde bedrijvigheid vormen niet zozeer de sectoren als wel de bedrijven de kracht van de Doetinchemse economie. Opmerkelijk is het grote aantal small

giants binnen de gemeentegrenzen: succesvolle ondernemingen met een heldere focus en een passie voor wat ze doen, een sterke regionale binding en veel klanten- en leverancierscontact. Dé succesfactor van small giants is het personeel. Uit een gespreksronde langs vijftien werkgevers in Doetinchem (waaronder een groot aantal

small giants) valt af te leiden dat de ondernemers over het algemeen positief zijn over het lokaal-economische klimaat. Tegelijkertijd beseffen ze dat buitenstaanders (nog) niet op de hoogte zijn van Doetinchem als interessante vestigingsplaats. De gesprekspartners signaleren vier opgaven waaraan gewerkt zou moeten worden: -

Personeel, op alle niveaus: hoe trekken, binden en boeien we werknemers?

-

Locatie, met name bereikbaarheid: hoe zorgen we voor een kortere reistijd?

-

Bekendheid van Doetinchem en bedrijven: hoe komen we meer op het netvlies?

-

Netwerken, binnen stad en regio: hoe zetten we de netwerken effectiever in?

Doetinchem heeft veel toekomstkracht. Daartoe wordt geadviseerd meer gebruik te maken van het diverse karakter van de lokale economie, de florerende bedrijventerreinen en de goede netwerkvaardigheden van ondernemers. Zo liggen er op de bedrijventerreinen kansen voor samen leren, experimenteren en innoveren. Ook kan Doetinchem zich in omliggende regio’s profileren als hotspot, met name in het gebied Arnhem/Nijmegen. Doetinchem heeft de basis op orde, wat een goed moment is om de blik naar buiten te verleggen. Want of het nu gaat om nieuw personeel, een betere bereikbaarheid of meer bekendheid, de toekomstige groeifactoren van Doetinchem liggen deels buiten de gemeente en de regio.

3

Inleiding: economische foto Doetinchem Doetinchem wil een sterke stad blijven in een sterke regio. Een bloeiende economie vormt daarvoor de basis. De afgelopen jaren heeft Doetinchem ingezet op het versterken van de lokale economie, onder meer door gerichte investeringen in bedrijventerreinen en de binnenstad. Maar er is meer nodig om de economische positie van Doetinchem te garanderen en verstevigen, zeker in een tijd waarin veranderingen elkaar snel opvolgen, stad en regio elkaar steeds meer nodig hebben en de rest van de wereld niet stil zit. Om gerichte keuzes te kunnen maken, is het van belang om te weten hoe de gemeente er economisch gezien voor staat. In deze rapportage presenteren we een ‘economische foto’ van Doetinchem en schetsen we kansrijke ontwikkelrichtingen. Wie aan lokaal-economisch onderzoek denkt, denkt onwillekeurig aan cijfers, statistieken en grafieken. Kwantitatieve gegevens bieden een goede basis voor beleid. Maar economie is vooral mensenwerk: achter al die data gaan bedrijven, ondernemers en verhalen schuil. Samen geven ze inzicht het unieke van de plaatselijke economie. In dit onderzoek hebben we veel aandacht voor die couleur locale.

Qua methode hanteren we dan ook een ‘op ooghoogte’-aanpak: naast objectieve feiten en cijfers (facts & figures) is er oog voor de visie van een groep lokale ondernemers (feelings) en de toekomstkansen die er liggen (futures). Het voordeel van deze aanpak is dat het Doetinchemse bedrijfsleven vanaf het begin betrokken is geweest bij de totstandkoming van het onderzoek. Op twee manieren hebben we geprofiteerd van de betrokkenheid van ‘ondernemend Doetinchem’. Om te beginnen via een begeleidingscommissie van experts die belangeloos hebben meegedacht en advies gegeven. Verder hebben we tussen juli en oktober 2019 vijftien gesprekken gevoerd bij Doetinchemse bedrijven. In de bijlage is een lijst opgenomen met de namen van de experts uit de begeleidingscommissie en van de bedrijven die hebben meegewerkt. Omdat de gemeente rond de binnenstad een apart traject volgt, is de visie van centrumondernemers in dit onderzoek buiten beschouwing gelaten. Desalniettemin hopen we een realistisch perspectief te geven op de Doetinchemse economie.

4

Facts & figures: een solide bedrijventerreinenstad Gelegen aan de Oude IJssel is Doetinchem sinds de middeleeuwen een trefpunt voor verkeer, handel en bedrijvigheid. Tot het midden van de negentiende eeuw was het niet meer dan een plattelandsstadje dat bekend stond om zijn levendige jaarmarkten. Vanaf 1850 werd de basis gelegd voor de latere ontwikkeling van Doetinchem als regionale centrumgemeente. Dat kwam onder meer door verbeteringen in de vaar- en weginfrastructuur, de komst van openbaar vervoer en de uitbouw van middelbaar en hoger onderwijs. Als onderwijsstad kreeg Doetinchem zelfs de bijnaam ‘het Athene van de Achterhoek’. Ook de veemarkt droeg bij aan de bekendheid van de plaats in de regio. Na samenvoeging van stad en ambt in 1920 groeide Doetinchem uit tot de grootste stad van de Achterhoek. De bevolkingsgroei van Doetinchem ging hand in hand met economische groei. In de stad kwam een hoop industriële bedrijvigheid tot bloei. Er werd van alles geproduceerd en verhandeld: touw, vleeswaren, papier, klompen, brandkasten, conserven, naaimachines, landbouwwerktuigen, beton, bakkerijgrondstoffen, enzovoort. Bedrijven als drukkerij Misset, straatnaambordenproducent Beccon en bandenfabriek Vredestein werden een begrip. Ook zorg, detailhandel, cultuur en publieke dienstverlening zorgden voor flink wat werkgelegenheid.

In zijn boek over de geschiedenis van Doetinchem vat Blankesteijn (1978) het mooi samen: ‘Zo zagen we de jaren aan ons voorbijtrekken waarin Doetinchem zich ontwikkelde van een klein plattelandsplaatsje, in belang achterblijvend bij Zutphen of Doesburg, tot een allround streekcentrum dat in omvang Zutphen voorbijstreefde en, door zijn ligging in het zwaartepunt van de Achterhoek, zich meer en meer ontwikkelde tot economisch, administratief en ook cultureel centrum van deze streek.’ Anno nu is Doetinchem een gemeente met 57.500 inwoners, ruim 5000 bedrijven en 33.000 banen. Het is een schoolvoorbeeld van een middelgrote stad met een streekfunctie: de Achterhoek komt vanouds naar Doetinchem en vanuit Doetinchem kom je de Achterhoek binnen. Stad en streek hebben elkaar nodig, ze versterken elkaar. Vanwege infrastructuur, werk en voorzieningen is Doetinchem niet alleen de ‘stad’ voor de directe regio, maar ook een springplank naar regio’s in de wijdere omtrek: Arnhem-Nijmegen en Twente. Voor grootstedelijke voorzieningen is Doetinchem vanouds op Arnhem georiënteerd – het is de grootste stad in de buurt die rechtstreeks per trein te bereiken is. Bestuurlijk gezien maakt de gemeente Doetinchem deel uit van de Regio Achterhoek, een samenwerkingsverband waarbinnen ze de grootste gemeente vormt.

Relatief veel industrie en collectieve dienstverlening Hoe staat de economie van Doetinchem ervoor? De website Waarstaatjegemeente.nl (VNG, 2019) biedt een reeks aan basisgegevens, gebaseerd op verschillende bronnen en databestanden (onder meer CBS en LISA). De facts & figures die we uit het beschikbare 5

materiaal op de VNG-website hebben geselecteerd geven een eerste indruk van de Doetinchemse economie.

6

Doetinchem telt minder bedrijfsvestigingen per 1000 inwoners dan het Nederlands gemiddelde. Wel heeft de gemeente relatief gezien meer banen, wat betekent dat de omvang van de bedrijven door de bank genomen groot is. Ongetwijfeld heeft dat te maken met de sectorstructuur: Doetinchem biedt relatief gezien veel werk in de industrie (21,9% Doetinchem, 16,2% NL) en in de collectieve dienstverlening (34,2% Doetinchem, 29,8% NL). In beide sectoren komen we over het algemeen vaak grotere organisaties tegen, zoals fabrieken, ziekenhuizen en overheidsinstanties. De oververtegenwoordiging van de industrie vertaalt zich ook in het relatief hoge percentage Doetinchemse bedrijven dat exporteert: goederen lenen zich beter voor export dan diensten. Verder valt op dat Doetinchem een relatief laag aantal zzp’ers heeft. De zelfstandigen die de gemeente telt hebben gemiddeld een wat lager inkomen dan hun collega’s elders, maar het percentage ‘minima’ in deze groep is kleiner. Op het gebied van werkloosheid loopt Doetinchem in de pas met Nederland als geheel, terwijl het aantal personen en huishoudens met bijstandsuitkeringen minder hoog is. Qua bedrijvendynamiek laat Doetinchem een stabiel beeld zien: het percentage nieuwe vestigingen is lager dan elders, maar het aandeel bedrijven dat opgeheven wordt ook.

Wel zijn er in Doetinchem ten opzichte van de totale bedrijvenpopulatie veel snelgroeiende ondernemingen gevestigd.

Evenwichtige en stabiele economische ontwikkeling Het rapport Economische Toplocaties 2018 van Bureau Louter geeft interessante aanvullingen op dit algemene economische beeld. Om te beginnen geeft het onderzoeksbureau Doetinchem het rapportcijfer 7,3, waarmee ze in de ranglijst voor economische prestaties van alle 351 Nederlandse gemeenten (2017) de 53 e plek inneemt, net vóór Venlo en Dordrecht. Verder typeert Bureau Louter Doetinchem (2018) als een ‘regionale kern in de nationale periferie’: een stad met een ‘achterland’ buiten het nationaaleconomische kerngebied (lees: de Achterhoek). Vergeleken met alle 33 regionale kernen in ons land (denk aan steden als Goes, Assen, Roermond en Almelo) neemt Doetinchem qua economische prestaties de elfde plek in – net zoals in de lijst van 351 gemeenten doet de stad het niet slecht. Over de jaren laat Doetinchem een opmerkelijk stabiel beeld zien, wat suggereert dat de lokale economie een solide, evenwichtig en voorspelbaar karakter heeft. Dat dit tamelijk uniek is, laten twee grafieken uit Economische Toplocaties 2018 zien: na de gemeente Dronten is Doetinchem over de periode 1998-2017 zelfs de meest stabiele economie van ons land.

7

Wat is de verklaring voor de stabiele economische ontwikkeling van Doetinchem op de lange termijn? Een mogelijke reden is de grote diversiteit binnen de lokale sectorstructuur (industrie en collectieve dienstverlening). Die diversiteit vertaalt zich in bestendigheid. Anders gezegd: in conjunctureel mindere tijden zijn er in Doetinchem altijd voldoende industriële bedrijven en publieke dienstverlenende instellingen te vinden waar het goed gaat, terwijl een periode van hoogconjunctuur minder uitschieters laat zien. Vanouds zijn de economische risico’s gespreid, waardoor Doetinchem minder kwetsbaar is dan sterk gespecialiseerde gemeenten die het vooral van één specifieke bedrijfstak moeten hebben. Dat zien we ook duidelijk terug in de bovenste grafiek: gemeenten als Velsen en Alblasserdam laten veel variatie in economische dynamiek zien omdat ze van oudsher afhankelijk zijn van de staalindustrie respectievelijk de maritieme sector.

Veel activiteit en diversiteit op bedrijventerreinen Met een score van 7,3 en een weinig uitgesproken economisch profiel komt Doetinchem over als gemiddeld. Maar dat is niet het hele verhaal. In Economische Toplocaties 2018 staat Doetinchem namelijk in de Top 20 van bedrijventerreinlocaties: in termen van arbeidsplaatsen per vierkante kilometer neemt de gemeente de dertiende plaats in (zie onderstaande tabel). Doetinchem is niet zomaar een ‘bedrijventerreinenstad’: in de periode 8

1996-2017 is het één van de weinige Nederlandse gemeenten die op haar werklocaties een gestage groei laat zien. Op de bedrijventerreinen komt de variëteit binnen de Doetinchemse economie helemaal terug: naast materiaal-, informatie- en personengeoriënteerde activiteiten vinden we er ook organisaties uit de non-profit sector en personenvervoer1. In theorie biedt die diversiteit kansen voor intersectorale samenwerking, kruisbestuiving en innovatie (Dankbaar, 2013). Op termijn zouden de locaties kunnen uitgroeien tot broedplaatsen van economische dwarsverbanden (crossovers). Hierop vooruitlopend is het in elk geval verstandig dat de gemeente Doetinchem het beleidskader Bedrijventerreinen in

verandering (2019) heeft vastgesteld. Voor bedrijven biedt dit document niet alleen duidelijkheid, maar ook nieuwe kansen, bijvoorbeeld de mogelijkheid om samen op te trekken rond onderzoek en innovatie op de betreffende werklocatie.

1

Bij materiaalgeoriënteerde activiteiten gaat het om landbouw, industrie, bouw, groothandel en transport. Informatiegeoriënteerde activiteiten hebben betrekking op financiële diensten, openbaar bestuur en kennisdiensten. Personengeoriënteerde activiteiten betreffen detailhandel, onderwijs, zorg en vrije tijd (Bureau Louter, 2018).

9

Conclusie: ondanks een oververtegenwoordiging van industrie en collectieve dienstverlening mist Doetinchem een helder sectoraal profiel – ze is vanouds van alle markten thuis. Die veelzijdigheid heeft twee kanten. Enerzijds is het lastig om Doetinchem scherp te positioneren, wat nadelig is in een tijd waarin onderscheidend vermogen en herkenbaarheid aan belang winnen. Zo staan Eindhoven, Meierijstad (Veghel en omgeving) en Oude IJsselstreek bekend om hightech & design, food respectievelijk smart industry – Doetinchem is wat dat betreft kleurlozer. Anderzijds heeft de variëteit aan bedrijvigheid als voordeel dat Doetinchem minder bang hoeft te zijn voor conjuncturele schommelingen. Als gevolg van haar veelzijdige karakter heeft de lokale economie een solide basis. Daar komt bij dat Doetinchem een sterke bedrijventerreinenstad is, wat mogelijkheden biedt voor economisch interessante crossovers tussen de op het terrein gevestigde bedrijven.

10

Feelings: personeel, bekendheid, locatie en netwerken Welke bedrijven gaan er schuil achter de facts & figures van de Doetinchemse economie? Die vraag is extra relevant nu we geconstateerd hebben dat er geen enkele branche dominant is. In Doetinchem zijn het de bedrijven, niet de sectoren die de economische prestaties bepalen. Om meer zicht te krijgen op de lokale economie zou bedrijfsgrootte een criterium kunnen zijn. Qua banen vinden we de drie grootste werkgevers van Doetinchem in de zorg en in het sociale werkveld: Santiz/Slingeland Ziekenhuis, Laborijn (sociale dienst) en Elver (zorg voor mensen met een verstandelijke beperking). Maar deze instellingen zijn niet representatief voor het Doetinchemse bedrijfsleven. Daarom moeten we kijken naar andere variabelen, zoals innovatie, omzet en groei. In de Top 60 van Gelderse industriekampioenen – een lijst opgesteld door de provincie Gelderland (Sjoerds, 2017) – staan vier bedrijven uit Doetinchem: Nijhuis Industries (watertechnologie), Esbro (moderne pluimveeslachterij), Gunnebo (producent van geldautomaatkluizen) en Hosokawa Micron (machinefabrikant voor de poederindustrie). Ook vallen Doetinchemse ondernemingen regelmatig in de prijzen. Neem promotiebedrijf EventBranche.nl dat de Best Event Award World 2017 in de wacht sleepte. Of de Van Egmond Groep, winnaar van de Best Logistics Supplier Award 2018.

En in 2019 won Hanskamp AgroTech, ontwikkelaar van technische oplossingen voor de melkveehouderij, de Achterhoek Open Innovatieprijs. Verder is EXIT Toys het vermelden waard: de leverancier van buitenspeelgoed behoort al vijf jaar op rij tot de snelst groeiende bedrijven van ons land – reden voor het Financieele Dagblad om het bedrijf uit te roepen tot ‘FD Gazelle’.

Doetinchem heeft opvallend veel ‘small giants’ Topprestaties op het gebied van watertechnologie, geldautomaatkluizen, logistiek, speelgoed… ook bij de smaakmakers van het Doetinchemse bedrijfsleven is het diversiteit troef. Toch delen de genoemde bedrijven kenmerken die ze enigszins vergelijkbaar maakt. Ze hebben iets extra’s waardoor algemene termen als ‘multinational’ of ‘mkb-er’ weinig zeggingskracht hebben. Afgaande op hun bijzondere activiteiten, nicheproducten of hoogwaardige diensten zou je verwachten dat er grote spelers achter zitten. Maar in werkelijkheid zijn het relatief kleine ondernemingen waarvan je je afvraagt waarom ze juist in Doetinchem zitten en bijvoorbeeld niet in een grootstedelijke omgeving, regionaal ecosysteem of industrieel bedrijvencluster. In de businessliteratuur staan dergelijke uitblinkers – waarvan Doetinchem er bovengemiddeld veel heeft – bekend als small giants (kleine reuzen). De Amerikaanse journalist Bo Burlingham, die de term in 2005 introduceerde, typeert ze als bedrijven die niet groot zijn, maar grootste dingen doen. Volgens Burlingham (2016) is hun succes te danken aan een ongrijpbare factor, ook wel

11

mojo genoemd. Zijn onderzoek naar de karakteristieken van small giants leverde het volgende lijstje op: - focus: de bedrijven weten precies wat ze willen, ze zijn doelgericht; - gemeenschap: de bedrijven hebben een sterke regionale binding; - netwerken: de bedrijven hebben veel klanten- en leverancierscontact; - personeel: voor de bedrijven vormen hun medewerkers de succesfactor; - passie: de bedrijven hebben plezier in wat ze doen, ze ‘gaan ervoor’. Wie over de bedrijventerreinen van Doetinchem rijdt, komt de panden van small giants vanzelf tegen. De namen op de gevels roepen voor consumenten niet altijd herkenning op, omdat de meeste bedrijven werkzaam zijn in een business to business-markt. Voorbeeld: zonder het te weten ontbijten veel Nederlanders met producten ‘Made in Doetinchem’. Het brood van de Jumbo is bijvoorbeeld gebakken door Bakker Wiltink, terwijl de pindakaas die we erop smeren zomaar van Intersnack Nederland kan zijn, net zoals de kipfilet van Esbro/Groenland Kip. Op zijn beurt heeft Pas Reform misschien wel de machines geleverd waarin de kuikens zijn uitgebroed. Het zijn allemaal firma’s met vestigingen in Doetinchem en omstreken. Vaak zijn het familiebedrijven met de bijbehorende kenmerken: jarenlange ervaring, sterk gespecialiseerd, ingebed in de regio, hart voor hun personeel en een langetermijnperspectief.

Dergelijke small giants zijn de stille kracht van het Doetinchemse bedrijfsleven en maken de lokale economie nog stabieler dan ze al is.

12

Om te achterhalen hoe het bedrijfsleven aankijkt tegen het lokale ondernemingsklimaat, hebben we in de periode juli en oktober 2019 vijftien werkgevers in Doetinchem geïnterviewd (zie hierboven de logo’s van de betreffende organisaties). De keuze van de gesprekspartners kwam tot stand in samenspraak met de begeleidingscommissie. Om een dwarsdoorsnede van het Doetinchemse bedrijfsleven te waarborgen, is gezorgd voor spreiding over de gemeente Doetinchem (naast de stad zelf ook ondernemingen in Wehl, Gaanderen en het buitengebied), bedrijfsomvang (groot-klein) en leeftijd (oud-jong). De interviews werden vaak gevolgd door een rondleiding door het bedrijf waar de gesprekspartners enthousiast vertelden over hun business. Het overgrote deel van de bezochte ondernemingen valt in de categorie small giants, hoewel enkele bedrijven (Gunnebo, Intersnack, NEDCON, Esbro) deel uitmaken van een buitenlands concern. Ook hebben we een gesprek gevoerd bij Slingeland Ziekenhuis/Santiz, de grootste werkgever van Doetinchem. Tijdens de interviews kwamen onder meer de volgende thema’s aan de orde: de bedrijfshistorie, kritische locatiefactoren (waarom zit/blijft u hier?), visie op de toekomst van het bedrijf en de eisen die dat stelt aan de bedrijfsomgeving, kansen voor economische structuurversterking en de vraag welke partij welke rol zou moeten spelen.

Als dank voor de medewerking aan het interview is een aantal bedrijven door journalist Bert Vinkenborg geportretteerd in de huis-aan-huis-krant Achterhoek Nieuws. Na afloop van de gespreksronde zijn de bevindingen gedeeld met de begeleidingscommissie. Zij heeft erop gereflecteerd en meegeholpen bij de interpretatie en prioritering van de resultaten.

Bedrijven zijn positief over het economisch klimaat Uit de gespreksronde komt een eenduidig beeld naar voren: de ondernemingen zijn over het algemeen tevreden over het vestigingsklimaat van Doetinchem. Vaak heeft de plek waar de bedrijven zitten te maken met toeval, zoals de woonplaats of een bewuste keuze van de oprichters (bijv. EXIT Toys, Hanskamp en NEDCON). Sommige Achterhoekse bedrijven (denk aan Wopereis, Pas Reform en DTC Media) hebben zich specifiek in Doetinchem gevestigd vanwege de strategische ligging voor klanten en personeel. ‘Centraal gelegen’ is dan ook een relatief begrip: binnen Oost-Nederland ligt Doetinchem best centraal, ook al ziet men dat buiten de regio (nog) niet zo. De belangrijkste reden voor bedrijven om in Doetinchem te blijven is het personeel. De kennis, vaardigheden en mentaliteit van de medewerkers – vaak afkomstig uit de directe omgeving, met name de Achterhoek – zijn daarbij onmiskenbaar de kritische succesfactor. Er is veel oog voor de werksfeer en de mens achter de werknemer. Zo schenkt Nijhuis Industries extra aandacht aan jonge buitenlandse kenniswerkers en de zaken waar ze tegenaan lopen. Familiewaarden, zoals oog voor elkaar, worden gekoesterd en ingezet bij de werving van nieuw personeel.

13

Door de bank genomen zijn de gesprekspartners van de bezochte bedrijven positief gestemd over de toekomst van Doetinchem als vestigingsplaats. Menigeen roemt de kwaliteiten van de stad als aantrekkelijke woonplek met goede voorzieningen, winkels en uitgaansmogelijkheden. Over de rol van het lokaal bestuur zijn sommige bedrijven ook zeer te spreken. Bij andere ondernemers staat de lokale overheid niet echt op het netvlies, terwijl een enkeling klaagt over knellende regels op de werklocatie of politieke beloftes uit het verleden die niet zijn nagekomen.

Bedrijven hebben daarnaast zorgen over de toekomst Dat de geïnterviewde werkgevers blij zijn met het economisch klimaat van Doetinchem, betekent niet dat ze geen zorgen hebben. De markten waarin ze actief zijn veranderen snel, waardoor ze altijd op hun hoede zijn en vooruitdenken. Welke zorgpunten zien de bedrijven als ze gevraagd wordt naar Doetinchem als vestigingslocatie? Hieronder de meest genoemde uitdagingen. (1) Personeel, op alle niveaus Met stip op één staat de groeiende behoefte aan gekwalificeerd personeel. Doetinchemse bedrijven hebben meer werk dan mensen. Vergrijzing en de aanstaande pensionering van medewerkers maken het probleem alleen maar urgenter, terwijl er aan werknemers nieuwe eisen worden gesteld. Zo investeert Intersnack in het ‘master van de lijn’-concept, waarbij medewerkers verantwoordelijk worden voor de hele productielijn, wat vraagt om meer flexibiliteit en digitale skills. Bij maakbedrijven is er veel vraag naar productiemedewerkers en mensen met een technische mbo- en hbo-opleiding in de werktuigbouwkunde en elektrotechniek. En voor procesengineers, storingsmonteurs en softwareontwikkelaars liggen de banen voor het oprapen. Maar Doetinchemse bedrijven zoeken ook naar chauffeurs, communicatiespecialisten en marketeers. Rensa lost het chauffeursprobleem op door senioren in te huren die twee dagen per 14

week op busjes rijden, terwijl DTC Media medeoprichter is van het Achterhoek Performance Center dat digitale professionals terughaalt naar hun geboortestreek. Ook Slingeland Ziekenhuis/Santiz probeert medisch specialisten uit Arnhem/Nijmegen aan de Achterhoek te binden. (2) Locatie, met name bereikbaarheid De geïnterviewde ondernemers zijn weliswaar tevreden over de Doetinchemse economie, maar de meerderheid van hen ziet wel uitdagingen rond hun bedrijfslocatie. Vooral de bereikbaarheid van Doetinchem over de weg (A18 en A12) en het openbaar vervoer (trein, bus) wordt genoemd. De lobby voor verbreding van het spoor tussen Doetinchem en Arnhem kan dan ook op veel steun van het bedrijfsleven rekenen. Maar het is vooral de reistijd die ondernemers zorgen baart. Met name de last mile (van treinstation Doetinchem naar de plaatselijke bedrijventerreinen en vice versa) blijft een punt van aandacht. Nu is het nog zo dat jonge talenten (stagiairs, afstudeerders, buitenlandse kenniswerkers) die bijvoorbeeld uit Arnhem komen in de spits veel tijd kwijt zijn aan het wachten op de bus. Suggesties die genoemd zijn om dit probleem aan te pakken zijn een ‘kantoorbus’ die van en naar Arnhem rijdt, de inzet van een ‘studentenshuttle’-dienst en mobility

as a service-oplossingen. Verder zouden enkele ondernemers met het oog op de toekomst graag zien dat hun werklocatie ‘slimmer’ wordt, niet alleen op digitaal vlak, maar bijvoorbeeld ook om een betere flow rond laden en lossen te krijgen. (3) Bekendheid van Doetinchem en bedrijven Een terugkerend gespreksonderwerp is de onbekendheid van Doetinchem bij het grote publiek. Veel buitenstaanders hebben geen helder beeld bij de stad, laat staan dat ze weten dat er tal van interessante bedrijven zitten waar ze kunnen werken. Het gevolg ligt voor de hand: ‘onbekend maakt onbemind’. Het merendeel van de ondervraagde ondernemers geeft aan dat er stevig geïnvesteerd moet worden in promotie, marketing en branding van Doetinchem (bijv. als ‘buitenwijk’ van Arnhem of als ‘stad’ in de Achterhoek) en haar bedrijven. Die branding zou gepaard moeten gaan met productontwikkeling, zoals de opzet van een internetportaal waar potentiële werknemers alles over Doetinchem en het lokale bedrijfsleven kunnen vinden. Maar ook buitenlandse klanten en leveranciers moeten de kans krijgen zich een beter beeld van Doetinchem te vormen. Bij gebrek aan goede zakelijke hotels wijken bedrijven als Gunnebo, Pas Reform en NEDCON op dit moment nog uit naar Van der Valk Duiven. Dat is een gemiste kans voor het lokale bedrijfsleven.

Het hoeft niet te verbazen dat de komst van Van der Valk Doetinchem door de geïnterviewde ondernemers wordt toegejuicht. (4) Netwerken, binnen stad en regio Zonder uitzondering roemen de ondernemers de korte lijntjes in Doetinchem en omstreken. Je kunt snel wat regelen, omdat je elkaar 15

telkens tegenkomt in lokale of regionale netwerken, of het nu gaat om de IG&D, Jong Management Kring Achterhoek, VNO-NCW Achterhoek, Orion Business Club of Business Club van de Graafschap. Die netwerkdichtheid levert vertrouwen en wederkerigheid op: je helpt elkaar omdat je weet dat een collega je de volgende keer ook zal ondersteunen. Deze Achterhoekse mentaliteit is een regionaal concurrentievoordeel – niet voor niets zijn ‘gemeenschap’ en ‘netwerken’ belangrijke succesfactoren van small giants. Maar de vele netwerken in Doetinchem en omgeving leiden ook tot versnippering. Niet zelden komen meerdere clubs met vergelijkbare initiatieven. De coördinatie van netwerken in Doetinchem kan beter, zo geven diverse gesprekspartners aan. Verder hebben met name jonge ondernemers behoefte aan meer specifieke netwerken, bijvoorbeeld rond een bepaalde thematiek of beroepsgroep. Dat daar al werk van wordt gemaakt, blijkt uit de oprichting van ZP Doetinchem, een netwerk voor zelfstandige professionals onder de vlag van de IG&D. Terugkijkend op de interviews mogen we concluderen dat Doetinchemse ondernemers over het algemeen tevreden zijn over hun medewerkers, de ligging en kwaliteiten van de stad en het lokaal bestuur. Dit is in lijn met het neighbourhood-effect, ook wel ‘ruimtelijke zelfpreferentie’ genoemd: ondernemers hebben normaliter een voorkeur voor de eigen omgeving (Meester, 1999).

Tegelijkertijd realiseren de gesprekspartners zich terdege dat buitenstaanders (nog) niet op de hoogte zijn van Doetinchem als interessante vestigingsplaats. De zorgen van de ondernemers die we hebben gesproken spitsen zich vooral toe op het trekken, binden en boeien van personeel, aspecten rond de bereikbaarheid en de bekendheid van Doetinchem in de buitenwereld.

16

Futures: op weg naar Toplocatie Oost Voor economisch-geografen zijn de resultaten uit het feelings-deel niet verrassend. Personeel, bereikbaarheid en bekendheid zijn vestigingsplaatsfactoren die op tal van plekken in ons land worden genoemd, zeker buiten de Randstad. Wel typisch Doetinchems is het thema ‘netwerken’ en de versnippering die op dat punt door het bedrijfsleven wordt gesignaleerd. Lokale ondernemers komen elkaar bij allerlei bijeenkomsten tegen en helpen elkaar als het moet – die wederkerigheid zorgt ervoor dat in Doetinchem en omstreken snel kunt schakelen. Des te opmerkelijker is het dat die netwerkvaardigheden nog maar weinig worden ingezet om de economie van Doetinchem te versterken met het oog op de toekomst. Of het nu gaat om het werven van personeel, innoveren of het werken aan een onderscheidend lokaal profiel, bedrijven en de gemeente kunnen het niet alleen. Niet voor niets stelt Platform31 (2018) dat een sterke governance oftewel samenwerking op alle niveaus het devies is voor de economische agenda van stad en regio.

Kansen voor samen leren, experimenteren en innoveren Natuurlijk, Doetinchemse ondernemers werken onderling samen en weten elkaar in de praktijk van alledag makkelijk te vinden. Zo vind je bij menig bedrijf (denk aan Pas Reform en Rensa) de stellages van opslagsystemenspecialist NEDCON en is Rabelink Logistics in het lokale bedrijfsleven een preferred supplier. Ook rond duurzaamheid en energie werken lokale ondernemers samen, al dan niet op hetzelfde bedrijventerrein – een thema waar de komende jaren onder de noemer van ‘toekomstbestendige bedrijventerreinen’ ongetwijfeld meer aandacht voor zal komen (Bureau Buiten, 2019). Maar gezien het diverse karakter van de lokale economie ligt het voor de hand dat Doetinchemse bedrijven vaker bij elkaar over de vloer komen om te kijken waar ze elkaar qua expertise, competenties en innovatiekracht kunnen aanvullen. Uit onderzoek komt telkens naar voren dat een gevarieerd samengesteld ecosysteem een voedingsbodem voor collectief leren en open innovatie vormt (Raspe, 2012; Dankbaar, 2013; Van Gils, 2019). Ondanks de digitale mogelijkheden blijken nabijheid en face-to-face contact nog altijd cruciaal: hightech vraagt als het ware om high touch. In Doetinchem zien we dat al terug in innovatiecentrum De Steck, een third place die onverwachte ontmoetingen tussen kenniswerkers in ruimtelijke zin faciliteert.

Ook de bedrijventerreinen van Doetinchem kunnen zo’n broedplaatsfunctie vervullen als ondernemers bij elkaar worden gebracht. Bedrijven op dezelfde locatie hebben elk andere competenties, maar kunnen van elkaar leren, experimenten opzetten (bijvoorbeeld in een leegstaande ruimte van een van de bedrijven) en gezamenlijk aan productontwikkeling doen. De Doetinchemse bedrijven Esbro/Groenland Kip en Nijhuis Industries laten zien dat er op dit vlak mooie kansen liggen:

17

dankzij op innovatie gerichte samenwerking tussen beide ondernemingen op het A18 bedrijvenpark mag Esbro zich de modernste pluimveeslachterij van Europa noemen.

Kansen voor samenwerking met kennisinstellingen buiten de regio Verder is het opvallend dat de Doetinchemse ondernemers die we in het kader van het onderzoek hebben geïnterviewd het nauwelijks hebben over samenwerkingsrelaties met roc’s, hogescholen en universiteiten in Oost-Nederland. Weliswaar wordt het Graafschap College genoemd en geprezen als lokale kennisinstelling die mbo-personeel opleidt en zorgt voor bij- en nascholing van medewerkers. En sommige bedrijven geven desgevraagd aan contacten te hebben met de Universiteit Twente (Gunnebo doet bijvoorbeeld mee aan de Smart Welding Factory) en met de Hogeschool Arnhem Nijmegen (zoals Stanstechniek Gaanderen en de Innovatiehub Doetinchem waarin Rensa, Wopereis en Hosokawa Micron samenwerken). Maar het voert te ver om in Doetinchem te spreken van een bloeiende samenwerking van ondernemers, overheden en onderwijsinstellingen. Kunnen bedrijven in Doetinchem het op eigen kracht of liggen hier nog onbenutte kansen? Zeker in een stad die deel uitmaakt van een streek die zich presenteert als dé stage- en afstudeerregio zou je meer relaties met het onderwijs verwachten. Naast de UT en de HAN zijn de Wageningen University & Research (WUR), de Radboud Universiteit en Saxion interessante kennispartners.

Op het gebied van voeding en duurzaamheid liggen er kansen voor samenwerking met Wageningse studenten en onderzoekers, terwijl het Radboud UMC een partner en proeftuin kan zijn voor Doetinchemse bedrijven en instellingen in de zorg. Saxion is van vele markten thuis en heeft expertise op terreinen als de bouw, internationaal zakendoen, personeelsmanagement en nieuwe businessmodellen. Bijkomend voordeel van een intensiever contact met kennisinstellingen in Oost-Nederland is dat Doetinchemse ondernemers als vanzelf in contact komen met potentiële nieuwe medewerkers, bijvoorbeeld door ze eerst als stagiair en later als werknemer in dienst te nemen. 18

Kansen voor Doetinchem als zelfbewuste netwerkstad Doetinchem is een middelgrote stad en heeft daardoor mogelijkheden die kleinere of grotere steden missen. Midsize cities zijn door hun beperkte omvang wendbaar en in staat tot het ‘spelen met schalen’ – als ze het willen, kunnen ze uitgroeien tot ‘netwerksteden’. Voor het ene vraagstuk kunnen ze samenwerken met het ommeland, voor het andere met een grotere, nabijgelegen stad of zelfs met de bredere regio – elk beleidsthema vereist nu eenmaal zijn eigen schaalniveau. ‘Spelen met schalen’ is niet eenvoudig en vraagt om overzicht, behendigheid en flexibiliteit. Om snel in te kunnen spelen op omgevingskansen die zich voordoen moeten partijen in staat zijn tot ‘dynamische bestuurskunst’ (Teisman et al., 2013). Telkens moet per beleidsopgave bepaald worden wat de beste aanpak is, welk geografisch schaalniveau daarbij past en welke partijen nodig zijn. Koos Janssen, burgemeester van Zeist en voorzitter van het Platform Middelgrote Gemeenten (PGM), brengt de kansen van Midsize NL treffend onder woorden (Visser, 2017): ‘Middelgrote gemeenten moeten zich niet te klein voelen om iets zelf te doen, en niet te zelfstandig om niet de samenwerking met andere, grotere steden te zoeken.

Dat zelfbewustzijn van de eigen kracht is cruciaal.’ Doetinchem kan haar middelgrote karakter nog meer benutten, ook bij het versterken van het vestigingsklimaat. De stad kan als het ware meevliegen op de vleugels van meerdere regio’s, om te beginnen met de Achterhoek waarbinnen Doetinchem een streekfunctie vervult. Op Achterhoekse schaal is het relevant om sowieso een nauwe verbinding te houden met alle ontwikkelingen rond smart industry, omdat Doetinchemse

small giants daar ook volop mee bezig zijn.

Naast de Achterhoek bieden andere regio’s in Oost-Nederland kansen voor Doetinchem. Strategisch gelegen tussen ‘BOOM’ en ‘industrie’ (zie kaart uit Economische Toplocaties

2018) heeft Doetinchem het in feite voor het uitkiezen met welke regio ze de banden wil aanhalen om agglomeratiekracht te ‘lenen’ en zich als interessante hotspot te profileren. 19

Vooral in de regio Arnhem/Nijmegen liggen er kansen voor dergelijke borrowed size (Raspe, 2012): uit prognoses blijkt dat er in de toekomst niet alleen in steden als Amsterdam en Den Haag, maar ook in de omgeving Arnhem/Nijmegen onvoldoende ruimte is om te voldoen aan de groeiende ruimtebehoefte (Ecorys, 2019). Doetinchem kan daarop inspelen, want de gemeente heeft nog de ruimte, niet alleen om te wonen, maar dankzij het A18 bedrijvenpark ook om te ondernemen. De toename van de woonbehoefte in Arnhem/Nijmegen zou aanleiding kunnen zijn om in Arnhem Doetinchem als aantrekkelijke woonstad voor gezinnen aan te prijzen. Ook Wageningen en Enschede zijn voor Doetinchem interessant, al liggen beide steden verder weg en zijn ze sterk ingebed in eigen samenwerkingsverbanden (Foodvalley respectievelijk Twente). Maar waarom ‘gluren’ Doetinchemse ondernemers niet wat vaker ‘bij de buren’, bijvoorbeeld door een bezoek te brengen aan een collegaondernemersnetwerk in Twente? Geheid levert het inspiratie op.

Van ‘warm welkom’ via ‘werk- en woonstad’ naar ‘Toplocatie Oost’ Stel: Doetinchem weet haar kansen als middelgrote stad te benutten om een optimaal economisch klimaat te creëren. Welke perspectieven liggen er dan in het verschiet? Wat zou Doetinchem – gegeven de geïdentificeerde kansen en zorgpunten – in, zeg, 2025 bereikt kunnen hebben? Aan de hand van de bevindingen uit het facts & figures-deel en het

feelings-deel hebben we met de begeleidingscommissie drie kansrijke ontwikkelrichtingen opgesteld. Vooraf merken we op dat het hier gaat om richtinggevende ‘toekomstvoorstellingen’ – het zijn geen toekomstvoorspellingen.

(1) Warm welkom: Doetinchem als rode loper-stad Doetinchem rolt de loper uit voor bedrijven en werknemers. Dat geldt niet alleen voor nieuwkomers, maar ook voor de zittende garde. De gemeente werkt vanuit de principes ‘eenvoudig’, ‘herkenbaar’ en ‘aanspreekbaar’ en zet telkens een stapje extra om mensen van dienst te zijn. Anders dan bij veel andere gemeenten krijg je in Doetinchem een warm welkom, ja zelfs een vipbehandeling. De stad heeft een uitgebreid loket dat bedrijven, werknemers en eventueel hun partners met raad en daad terzijde staat.

(2) Werk- en woonstad: je hele carrière in Doetinchem Doetinchem trekt volop personeel van binnen en buiten de regio. Dat komt niet alleen door de prima functionerende arbeidsmarkt, maar ook doordat bedrijven en de gemeente veel werk hebben gemaakt van knelpunten als last mile-bereikbaarheid en passende huisvesting voor werknemers. In Doetinchem kun je in alle fasen van je carrière terecht. Steeds meer jongeren uit nabijgelegen steden besluiten na hun eerste baan ook in Doetinchem te gaan wonen en een gezin te stichten, want de stad biedt alles wat ze nodig hebben. 20

(3) Toplocatie Oost: Doetinchem als een sterk merk Dankzij succesvolle promotie, marketing en branding staat Doetinchem in elk geval binnen Oost-Nederland bekend als een aantrekkelijke en inspirerende plek om te werken en ondernemen. Geroemd worden de jonge, dynamische en uitdagende sfeer in de stad en het toekomstgerichte bedrijfsleven. Pluspunt van Doetinchem is het sociale karakter: hier heeft men nog oog en aandacht voor elkaar. In de ranglijst

Economische Toplocaties is Doetinchem doorgedrongen in de Top 10 van gemeenten waar je als bedrijf moet zitten. Om deze toekomstvoorstellingen werkelijkheid te laten worden, moet er een hoop gebeuren. Grote investeringen zijn nodig, door alle partijen uit de Doetinchemse economie, of het nu gaat om de small giants zelf, de gemeente of netwerkclubs. Bovendien is geen van de drie ambities van de ene op de andere dag te realiseren. En sommige opgaven, zoals de wens dat Doetinchem een ‘sterk merk’ wordt, zijn lastig te sturen, al was het maar omdat andere gemeenten niet stil zitten. Zoals zo vaak komt het aan op de drie G’s van succes: geld, geduld en een flinke dosis geluk.

21

Conclusie: basis op orde, blik naar buiten De gemeente Doetinchem wil de lokale economie een impuls geven om zo een sterke stad te blijven in een sterke regio. De foto uit deze rapportage laat zien dat Doetinchem een solide basis heeft: het is een evenwichtige en stabiele bedrijventerreinenstad met opvallend veel

small giants. De kracht van de Doetinchemse economie is de diversiteit, ook al wordt die nog niet ten volle benut. Verder blijkt uit het onderzoek dat de ondernemers over het algemeen blij zijn met Doetinchem als vestigingsplaats, terwijl ze redelijk eensgezind zijn over de uitdagingen en opgaven die daaruit voortvloeien. Rest de vraag hoe Doetinchem van een 7,3 (het rapportcijfer dat Bureau Louter de lokale economie geeft) een 8 kan maken of zelfs een 9. Wat zijn, anders gezegd, de ‘groeibepalende factoren’ voor de Doetinchemse economie? Op basis van de facts & figures, feelings en futures die we hebben geïdentificeerd komen we tot de volgende drie hoofdaanbevelingen: (1) Zet in op menselijk kapitaal Goed personeel is vanouds de kritische succesfactor van het Doetinchemse bedrijfleven. Maar door krapte op de arbeidsmarkt hebben bedrijven steeds meer moeite om passende medewerkers te vinden. Het trekken, binden en boeien van arbeidskrachten (employer branding) is dan ook de grootste opgave voor Doetinchem. Daarvoor is het van belang om in de huid te kruipen van kandidaat-werknemers en de candidate journey stap voor stap te doorlopen. Dan komt meteen naar voren dat Doetinchem en haar bedrijven sterker geprofileerd moeten worden, want nu geldt nog ‘onbekend maakt onbemind’, zelfs in de directe omgeving (Achterhoek, Arnhem).

Ook praktische problemen die potentiële medewerkers kunnen weerhouden om in Doetinchem te gaan werken, zoals de last

mile-problematiek bij de bereikbaarheid, vragen om gerichte maatregelen. (2) Benut de bedrijventerreinen Doetinchem is een bedrijventerreinenstad bij uitstek: de werklocaties zijn een afspiegeling van het grote aantal en het diverse karakter van de economische activiteiten die de gemeente kenmerken. Landelijk gezien scoort Doetinchem hoog als het gaat om het aantal arbeidsplaatsen op bedrijventerreinen en de groei daarvan. Voortbouwend op het door de gemeente Doetinchem vastgestelde beleidskader Bedrijventerreinen in verandering (2019) ligt het voor de hand lokale ondernemers rond de tafel te brengen en uit te dagen gezamenlijk na te denken over de toekomst van hun bedrijfslocatie. Daarbij gaat het niet alleen om praktische zaken als bereikbaarheid en duurzaamheid, maar ook om mogelijkheden om samen te leren, te experimenteren en te innoveren. Onder het motto ‘Beter een goede buur dan een verre vriend’ kunnen de bedrijven niet alleen hun eigen business, maar de hele Doetinchemse economie versterken.

22

(3) Profiteer van de netwerkkracht Doetinchem is een stad van de korte lijntjes, van ‘kennen en gekend worden’. Ondernemers treffen elkaar regelmatig in de vele lokale en regionale netwerken. Versnippering (elke netwerkclub koestert zijn eigen initiatief) ligt op de loer. Maar waarom zetten de Doetinchemmers hun netwerkvaardigheden niet wat vaker buiten de Achterhoek in? Juist vanwege het diverse karakter van de lokale economie liggen er kansen voor kruisbestuiving met partijen buiten de stad en regio. Denk aan het intensiveren van de relaties met onderwijsinstellingen in OostNederland, waardoor bedrijven kunnen profiteren van synergievoordelen en in contact kunnen komen met nieuwe werknemers. Ook voor de gemeente geldt dat ze vaker de boer op mag, zowel binnen als buiten de regio. Relatiemanagement met de zittende garde en een rode loper-aanpak voor nieuwe bedrijven (‘in Doetinchem is er nog ruimte!’) blijven voor de toekomst cruciaal. Kortom: economisch gezien heeft Doetinchem de basis op orde, wat een goed moment is om de blik naar buiten te verleggen. Want als er uit deze economische foto iets naar voren komt, is het wel dat de toekomstige groeifactoren van de Doetinchemse economie deels buiten de bedrijfsmuren, de gemeentegrenzen en de regio liggen.

Als ze het wil, het aandurft en ernaar handelt, kan Doetinchem uitgroeien tot een zelfbewuste netwerkstad met een spilfunctie in het oosten van het land. Uiteraard vergt het realiseren van deze ambitie flink wat investeringen, met name in promotie, marketing en branding. Maar het wenkende perspectief voor Doetinchem is niets minder dan ‘Toplocatie Oost’.

23

Geraadpleegde literatuur Blankesteijn, G. (1978), Doetinchem in de loop der eeuwen, Van den Brink & Sluis, Doetinchem Bureau Buiten (2019), Gelderse bedrijventerreinen: klaar voor de toekomst?, Bureau Buiten, Utrecht Bureau Louter (2018), Economische toplocaties 2018, Bureau Louter, Delft Burlingham, B. (2016), Small giants: companies that choose to be great instead of big (10th anniversary edition), Portfolio/Penguin, New York Dankbaar, B. (2013), Innovation by cross-sectoral cooperation (presentatie), LAGOTA Final conference, Doetinchem, 10 april 2013 Ecorys (2019), Blik op de toekomst: een vooruitzicht op mondiale trends en opgaven, Ecorys, Rotterdam Gemeente Doetinchem (2019), Bedrijventerreinen in verandering, gD, Doetinchem Gils, M. van (2019), Het open innovatiesysteem: lokale kracht maakt regionale pracht (presentatie), Bijeenkomst gemeente Oude IJsselstreek, Ulft, 21 mei 2019 Meester, W. (1999), Subjectieve waardering van vestigingsplaatsen door ondernemers (proefschrift), KNAG/RUG, Utrecht/Groningen Platform31 (2016), Midsize NL: het toekomstperspectief van de middelgrote stad (magazine), Platform31, Den Haag Platform31 (2018), De economische agenda voor stad en regio, Platform31, Den Haag Raspe, O. (2012), De economie van de stad in de mondiale concurrentie, in: Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (red.), Essays toekomst van de stad, Rli, Den Haag, pp.

20-24 Sjoerds, S. (2017), Industriekampioenen Oost-Nederland: op weg naar de toekomst, Provincie Gelderland, Arnhem Teisman, G., T. Zwanikken & Y. Oostendorp (2013), Dynamische bestuurskunst nodig bij governance van metropolitane regio’s, S+RO, 2013 (6), pp. 48-51 Visser, N. (2017), Middelgrote gemeenten: steden van formaat, in: Pulse Media Group (red.),

Stad van de toekomst, Pulse Media Group, Amsterdam, p. 16 VNG (2019), Waarstaatjegemeente.nl, VNG, Den Haag

24

Leden begeleidingscommissie Jaap Berenbak, accountmanager economie gemeente Doetinchem Chrit van Ewijk, voorzitter Raad van Bestuur Santiz Ziekenhuizen Jan Garretsen, voorzitter IG&D Doetinchem Wouter Heideman, directeur operations Pas Reform Pieter-Jan Helmink, directeur/eigenaar Logisz Group Henk Janssen, directeur innovatiecentrum De Steck Maureen Sluiter, wethouder economie gemeente Doetinchem Marij Striekwold, projectleider SmartHub Achterhoek Bart Teunissen, strategisch adviseur gemeente Doetinchem Derk Wassink, directeur/eigenaar Wassink Installatietechniek Henk-Jan Wegman, algemeen directeur Rensa

Werkgevers die zijn geïnterviewd Bakker Wiltink (industriële bakkerij) Dijkema Ramen en Deuren (ramen en deuren) DTC Media (marketing voor autodealers) Esbro (moderne pluimveeslachterij) EXIT Toys (verantwoord buitenspeelgoed) Gunnebo (producent geldautomaatkluizen) Hanskamp (melkveehouderijproducten) Intersnack Nederland (snacks en noten) NEDCON (specialist voor opslagvraagstukken) Nijhuis Water (watertechnologie) 25

Pas Reform (producent eierbroedmachines) Rensa (groothandel verwarmings- en ventilatiesystemen) Slingeland Ziekenhuis/Santiz (ziekenhuis) Stanstechniek Gaanderen (metaaltechniek) Wopereis (agrarische systemen, van hal tot stal)

26