Bijlage 2 Adviesrapport klankbordgroep beoogd windpark Doetinchem.pdf

Colofon Auteur: Datum: Status: Versie:

Klankbordgroep beoogd Windpark Doetinchem 20 november 2024 Definitief 001

e-mail

kbgdoetinchem@gmail.com

Verzonden aan: Gemeente Doetinchem, wethouder Steintjes, griffie@doetinchem.nl en bestuur@doetinchem.nl Gemeente Doetinchem, alle politiek partijen griffie@doetinchem.nl Landgoed Keppel, dhr. D. van Lynden, david.van.lynden@rabobank.nl Landgoed Keppel, dhr. Rijn van Lynden (mailadres via david.van.lynden@rabobank.nl Greentrust Consultancy, dhr. T. Keesmaat, tijmen.keesmaat@greentrust.nl Greentrust Consultancy, dhr. J. Messink, jorick.messink@greentrust.nl

Kopie aan:

Public Mediation, dhr. M. Rijnveld (onafhankelijk voorzitter KBG), marc@public-mediation.nl gemeente Doetinchem, dhr. J. Janssen, (toehoorder KBG sessie), j.janssen2@doetinchem.nl KBG-leden (contact via bovenstaand e-mailadres en/of via Public Mediation)

2

Colofon .................................................................................................................................................................... 2 Samenvatting advies Klankbordgroep .................................................................................................................... 5 1

Inleiding .......................................................................................................................................................... 9 1.1

De start van de klankbordgroep ............................................................................................................... 9

1.2

Zorgen om proces ..................................................................................................................................... 9

1.3

Emoties ..................................................................................................................................................... 9

1.4

Het rapport ............................................................................................................................................. 10

2

Plangebied .................................................................................................................................................... 11

3

Effecten van het voorgestelde windpark op de natuur ................................................................................ 13

4

5

3.1

Samenvatting hoofdpunten effecten op natuur ..................................................................................... 13

3.2

De natuurlijke omgeving ......................................................................................................................... 13

3.3

Fysieke en chemische effecten van windturbines .................................................................................. 15

3.4

Vogels ..................................................................................................................................................... 15

3.5

Vleermuizen ............................................................................................................................................ 16

3.6

Vissen ...................................................................................................................................................... 17

3.7

Amfibieën................................................................................................................................................ 17

3.8

Insecten .................................................................................................................................................. 18

3.9

Planten .................................................................................................................................................... 18

3.10

Lange termijn ecologische effecten van chemicaliën ........................................................................ 19

3.11

Belangrijke recreatiewaarde .............................................................................................................. 20

3.12

Natuurbeleid Landgoed Keppel ......................................................................................................... 20

3.13

Noodzaak van een onafhankelijke en op wetenschap gebaseerde milieueffectrapportage ............. 20

3.14

Wetenschappelijke onderbouwing .................................................................................................... 21

Gezondheidseffecten windturbines ............................................................................................................. 22 4.1

Samenvatting hoofdpunten gezondheidseffecten ................................................................................. 22

4.2

Zorgen negatief effect op gezondheid .................................................................................................... 22

4.3

Stand van zaken gezondheidsonderzoeken............................................................................................. 23

4.4

Advies RIVM uit te voeren onderzoek ..................................................................................................... 24

4.5

Voorzorgbeginsel .................................................................................................................................... 24

Geluid ........................................................................................................................................................... 26 5.1

Samenvatting hoofdpunten geluid ......................................................................................................... 26

5.2

Voorbehoud bij geluid ............................................................................................................................ 27

5.3

Geluid regelgeving en advies .................................................................................................................. 28

5.3.1

Probleemstelling ......................................................................................................................... 28

5.3.2

Advies Wereldgezondheidsorganisatie WHO ............................................................................. 28

5.3.3

Installatiegeluid Omgevingswet – Besluit Bouwwerken Leefomgeving ..................................... 29

5.3.4

Advies geluid windturbines ......................................................................................................... 29

3

5.4

6

Laagfrequent geluid en ultrasoongeluid ................................................................................................. 30

5.4.1

Zorg omwonenden ...................................................................................................................... 30

5.4.2

Laagfrequent geluid, ultrasoon geluid van windturbines en wetgeving ..................................... 30

Slagschaduw ................................................................................................................................................. 31 6.1

Reikwijdte slagschaduw beoogd windpark ............................................................................................. 31

7

Obstakelverlichting ....................................................................................................................................... 32

8

Landschappelijke inpassing .......................................................................................................................... 33

9

Juridisch Advies ............................................................................................................................................ 35

10

Ervaringen KBG-proces en oproep aan gemeenteraad ................................................................................ 36

11

Conclusie ...................................................................................................................................................... 38

12

Bijlagen ......................................................................................................................................................... 39

Bijlage 1 - Intern ambtelijk advies Provincie Gelderland ‘Ecologisch advies windpark Doetinchem’ ............... 40 Bijlage 2 - Toezegging beeldvormende raad van 10 oktober 2024 bij de begroting gemeente Doetinchem 2025, 15-10-2024 .............................................................................................................................................. 49 Bijlage 3 – RIVM website gezondheidsonderzoeken nodig ivm ontbrekende kennis ....................................... 50 Bijlage 4 – Onderzoek blootstelling windturbine geluid hinder en slaap, website RIVM ................................. 51 Bijlage 5 - Laagfrequent en infrageluid, website RIVM ..................................................................................... 52

4

Samenvatting advies Klankbordgroep De Klankbordgroep Doetinchem (KBG) spreekt zich nadrukkelijk uit tegen de plaatsing van windturbines langs de Oude IJssel. De KBG heeft zich zeer grondig in de materie verdiept, wetenschappelijke en openbare bronnen geraadpleegd, naast de voorlichting die Greentrust heeft gegeven, en is tot de conclusie gekomen dat het beoogde gebied niet geschikt is. Het voorgestelde zoekgebied ligt in een waardevol natuurgebied, een beschermde natuurlijke en cultuurhistorische omgeving en dichtbij bewoonde gebieden. De gevolgen van het windpark zouden onomkeerbaar en ernstig zijn voor de gezondheid van omwonenden, de natuur, en het landschap. De KBG refereert aan de destijds aangenomen motie dat de gemeente Doetinchem geen onomkeerbare besluiten zal nemen. De besluiten rondom Windpark Doetinchem hebben grote invloed op de leefomgeving van de inwoners en een hele generatie krijgt hiermee te maken. De KBG roept op om de zorgplicht in acht te nemen en te zorgen voor een optimale bescherming van de gezondheid en de belangen van omwonenden, natuur, landschap en recreatie. De oproep van de KBG is om onderzoek te doen naar alternatieve locaties en alternatieve vormen van duurzame energie. Hieronder volgen de belangrijkste redenen waarom de KBG van mening is dat het beoogde gebied ongeschikt is voor windturbines. 1.

Gezondheidsrisico’s voor omwonenden De KBG vindt het onverantwoord om op korte afstand van woningen (De Huet 530 m, woningen in buitengebied nog minder, Langerak 500 - 1000 m) windturbines te plaatsen. Zolang er uit wetenschappelijk onderzoek, dat representatief is voor de Nederlandse dicht bebouwde omgeving en effecten van windturbines met een hoogte van circa 250 meter, niet blijkt dat er geen gezondheidsschade door windturbines aan de omwonenden optreedt; doet de KBG een beroep op de gemeenteraad van Doetinchem, het college en Landgoed Keppel/Greentrust om vanuit het voorzorgsbeginsel geen windturbines te plaatsen in het beoogde gebied.  Windturbines veroorzaken geluid, trillingen en slagschaduw die negatieve effecten kunnen hebben op de gezondheid. Bij bestaande windparken in binnen- en buitenland worden door omwonenden regelmatig gezondheidsklachten gemeld, zoals stress, hartklachten en slaapproblemen.  Door slijtage van de wieken komen microplastics en potentieel giftige chemicaliën los uit de wieken die door wind en turbulentie in woonwijken terecht komen.  De afstand van slechts 500 tot 1000 meter tussen de geplande turbines en omliggende woonwijken in Doetinchem (zoals De Huet en Langerak) biedt onvoldoende buffer om deze gezondheidsrisico’s te beperken.

 Momenteel is er onvoldoende wetenschappelijk bewijs dat windturbines op de lange termijn geen negatieve effecten hebben op gezondheid van omwonenden. De Tweede Kamer heeft om verder onderzoek gevraagd. De gemeente Doetinchem heeft aangegeven geen eigen normen vast te stellen. In opdracht van het ministerie van EZK en I&W voert het RIVM een onderzoek blootstelling-responsrelatie windturbinegeluid en hinder en slaapverstoring uit. Dit onderzoek loopt nog en de resultaten hiervan worden in 2026 verwacht.

2.

Geluids- en trillinghinder Bij meerdere windturbineparken blijkt dat omwonenden overlast ervaren van het geluid; ultrasoon en laagfrequent geluid dat windturbines produceren. Er zijn meerdere aspecten die zorgen voor het ontstaan van deze problematiek, waaronder het bronvermogen van de turbines, geluid als gevolg van draaiende wieken, het te dicht plaatsen van windturbines bij gevoelige objecten zoals woningen. Zeker gezien het continue karakter van geluiduitstraling van windturbines is deze geluidsbron niet te vergelijken met wegof treinverkeer dat niet continu is, en in de nachtsituatie veel rustiger tot nauwelijks aanwezig is. Windturbines draaien continu bij wind en juist in de nachtsituatie. 5

Laagfrequent en ultrasoon geluid worden vaak genoemd als een van de oorzaken van gezondheidseffecten van windturbines. Dit geluid is dan ook één van de zorgen die wij als KBG en omwonenden hebben. Laagfrequent en ultrasoon geluid draagt veel verder, o.a. via de bodem, en wordt door haar golflengte ook niet tegengehouden door muren en isolatie. Hierdoor is dit geluid binnen goed hoorbaar, voor sommigen ook voelbaar, en valt het in de nachtsituatie waarbij maskering door achtergrondgeluid wegvalt veel meer op. Doordat dit geluid door bouwkundige constructies heengaat, zijn omwonenden in de nabijheid moeilijk tot niet te beschermen. Een andere oorzaak van de hinder is dat er een maximum grenswaarde geldt op basis van een jaargemiddelde. Hogere storende geluidwaarden komen met regelmaat voor, maar worden bij een grenswaarde op jaargemiddelde als niet relevant beschouwd. Dit is een vreemde situatie omdat niets aan de hinder bij hogere waarden gedaan kan worden. Ook door de Wereldgezondheidsorganisatie is aangegeven dat er voor een veilige grenswaarde in de nachtsituatie niet voldoende kwalitatief onderzoek is gedaan, waardoor zij hiervoor geen advieswaarden af hebben gegeven. Het jaargemiddelde zorgt er verder voor dat het bevoegd gezag moeilijk kan handhaven. Hiervoor is het namelijk nodig om een jaar rond te meten om te kunnen controleren of de grenswaarde wordt overschreden.

Hierna kan pas handhavend worden opgetreden.

3.

Slagschaduw  De draaiende wieken van windturbines veroorzaken slagschaduw, een stroboscopisch effect dat bij omwonenden hinder en stress kan opleveren. Een continu bewegende schaduw in je woning en daarbuiten in de tuin of omliggend landschap wordt door omwonenden als zeer hinderlijk ervaren. De hinderbeleving is wezenlijk anders dan van een stilstaande schaduw.  Het bereik van de schaduw van windturbines met de beoogde hoogte van 250 meter bestrijkt een enorm groot gebied. Tot de rand van Doetinchem (Keppelseweg/Den Ooijman), Langerak en LaagKeppel.

4.

Natuur en ecologische verstoring Het gebied voor Windpark Doetinchem langs de Oude IJssel is niet geschikt. Dit heeft o.a. te maken met de effecten op de volgende natuurwaarden.  Plaatsing van windturbines in het beoogde gebied zal ontegenzeggelijk significant negatieve gevolgen hebben voor de wettelijk beschermde natuur in deze GNN (Gelders Natuur Netwerk) en GO-gebieden (Groene Ontwikkelzone), waar op z’n minst het voorzorgprincipe geldt. Plaatsing heeft directe negatieve gevolgen voor o.a. (beschermde) insecten, amfibieën, vissen, reptielen, vleermuizen en vogels waaronder de wespendief. o In een intern ambtelijk advies Provincie Gelderland ‘Ecologisch advies Windpark Doetinchem’, geschreven in 2021 is al geconcludeerd dat om ecologische redenen het voorgestelde gebied ongeschikt is voor plaatsing van windturbines (zie bijlage 1). Ook uit de rapportage van de RES blijkt dat dit gebied slecht scoort voor windturbines. o Slijtage van de wieken leidt tot fijnstof, bestaande uit polyester en polyurethaan deeltjes (microplastics), met daarin ook andere potentieel zeer toxische verbindingen. Door turbulentie van de wieken zal met de westenwind een aanzienlijk deel van de micro-plastics en aanwezige toxische verbindingen, niet alleen in de GNN en GO-gebieden, maar ook in de stad Doetinchem neerslaan.

De KBG verwacht dat de gemeente Doetinchem inmiddels haar lessen heeft geleerd naar aanleiding van het dossier PFAS-vervuiling uit blusschuim op het terrein van Rutgers Milieu aan de Voltastraat dat grenst aan dit gebied. o Enerzijds hecht de initiatiefnemer Landgoed Keppel aan de natuurwaarde van het gebied en heeft een fietspad laten omleiden omdat er een stiltegebied is. Anderzijds neemt het landgoed nu het initiatief tot het plaatsen van meerdere hoge windturbines in hetzelfde gebied. Bovendien valt het landgoed onder de natuurschoonwet hetgeen zeer uitgebreide fiscale voordelen biedt, bijzonder dat ervoor wordt gekozen om het waardevolle (coulissen)landschap en historische landgoed op te offeren voor de commerciële voordelen van het windpark.

6

5.

Landschappelijke en cultuurhistorische impact  Het gebied rond de Oude IJssel heeft een historisch en cultureel waardevol karakter, dat gekenmerkt wordt door het coulisselandschap, open ruimtes, en de historische elementen van Landgoed Keppel en andere omliggende landgoederen.  Windturbines van 230-250 meter hoog vormen een zeer storend element in dit landschap, dat rust, ruimte en natuur uitstraalt. Deze horizonvervuiling zou onomkeerbaar leiden tot een verlies van de landschappelijke, culturele en recreatieve waarde van het gebied.  De KBG pleit voor behoud van het coulisselandschap en wijst op alternatieve locaties zoals snelwegen of industrieterreinen, waar windturbines minder impact hebben op het landschap.

6.

Aantasting van recreatiewaarde en toerisme  De Oude IJssel is een populaire plek voor recreatie, waar veel mensen genieten van activiteiten zoals wandelen, fietsen, vissen en watersport. De unieke omgeving en de rust zijn belangrijke factoren voor deze recreatiewaarde. Uit onderzoeken wordt het belang van een groene en rustige omgeving steeds duidelijker, ook voor het mentale welzijn. Het gebied moet behouden worden voor toerisme, recreatie en ontspanning.  Windturbines zouden deze rust verstoren door het geluid, slagschaduw en het visuele effect van de hoge masten. Dit maakt het gebied minder aantrekkelijk voor toeristen en recreanten, wat op termijn ook negatieve economische effecten kan hebben.  Bovendien heeft Doetinchem de ambitie om door te groeien naar 70.000 inwoners, wat een toenemende behoefte aan recreatiegebieden met zich meebrengt. Het behoud van een rustige, ongerepte omgeving langs de Oude IJssel is van groot belang om deze groei in goede banen te leiden.

7.

Lichtvervuiling door obstakelverlichting  Windturbines van deze hoogte moeten voorzien zijn van obstakelverlichting, wat leidt tot lichtvervuiling. Dit verstoort de natuurlijke duisternis en de beleving van stilte, die kenmerkend zijn voor dit natuurgebied.  Hoewel technologieën bestaan om deze verlichting alleen in te schakelen bij detectie van naderend vliegverkeer, is het nog onzeker of deze standaard toegepast zal worden. Zonder deze beperking zou het effect op het landschap en omwonenden groot zijn.

8.

Gebrekkige participatie en eerdere ervaringen  De KBG heeft eerder haar zorgen geuit over het gebrek aan transparantie in het proces. Uit diverse rapporten en conceptadviezen van de KBG blijkt dat het gebied niet het meest geschikte gebied is en toch wordt het proces vanuit het gemeentebestuur in de RES doorgezet. Door de gemeente is zelfs in de RES gemeld dat de KBG bestaat uit tegenstanders van windenergie, een pertinente onwaarheid, en in flagrante tegenspraak met de gesprekken die de KBG o.a. met de wethouder heeft gevoerd. Uit WOO-rapporten moest blijken dat het deeladvies “Natuur” in tegenstelling tot gemaakte afspraken, al was gedeeld met de provincie. Met een door 5000 bewoners ondertekende petitie, brieven vanuit de KBG en inspraakmomenten is weinig gedaan. Gevraagde informatie of rapporten werd door de gemeente zeer laat en na herhaaldelijk aandringen aangeleverd. De KBG heeft zeer veel tijd en energie gestoken in het proces rondom het windpark en heeft in de loop der tijd het gevoel gekregen dat er is getrechterd naar een einddoel (doelredenering).

9.

Alternatieve locaties  Momenteel voert de provincie Gelderland een milieuonderzoek ten behoeve van het aanpassen van het provinciaal windbeleid (https://www.gelderland.nl/themas/duurzaamheid/energietransitie/de-6-regionaleenergiestrategieen/onderzoeksagenda-milieu-voor-windbeleid-en-regionale-energiestrategie). De verwachting is dat het concept milieurapport in het eerste kwartaal van 2025 klaar is voor inzage 7



en discussie in informatiebijeenkomsten, waarna Gedeputeerde Staten over het milieurapport besluit. Zeker gezien de negatieve milieu effecten van een windpark op de beoogde locatie naast het GNN en dichtbij woonwijken, is dit een extra reden om een principeaanvraag niet in behandeling te nemen voordat het provinciaal beleid helder is. De technologische ontwikkelingen in duurzame energie bieden steeds meer alternatieven voor windenergie op land. Ook zijn er andere locaties die minder impact hebben op natuur en leefomgeving. De KBG verzoekt de gemeente Doetinchem om verder te kijken dan dit zoekgebied en alternatieve locaties en energiebronnen te onderzoeken.

De KBG is van mening dat ze met dit uitgebreide rapport voldoende heeft aangetoond dat de locatie van het beoogde Windpark Doetinchem langs de Oude IJssel niet geschikt is. De oproep is om dat traject stop te zetten en het principeverzoek niet in behandeling te nemen. Mocht de gemeenteraad in tegenstelling tot het advies van de KBG het principeverzoek toch in behandeling te nemen, dan wil de KBG verder in gesprek met de gemeente en de initiatiefnemers om voorwaarden gezamenlijk bepalen.

8

1 Inleiding 1.1 De start van de klankbordgroep Op verzoek van de gemeente Doetinchem is er in 2021 een klankbordgroep (KBG) opgericht ter advisering vanuit de burgerij rond het initiatief om een windpark te realiseren ten westen van de wijk De Huet, langs de Oude IJssel op terrein van Landgoed Keppel. Na een openbare oproep hebben zich ongeveer 25 personen aangemeld voor deelname. De deelnemers deden dit om zich goed te kunnen laten informeren over de impact van windturbines in dit gebied en hun woonomgeving. Voor veel deelnemers was het ook een lastig besluit omdat men zich door deelname aan de KBG zich niet wil committeren aan de realisatie van dit windpark. Dit is door de projectontwikkelaar en wethouder ook bevestigd dat dit niet het geval is.

1.2 Zorgen om proces In gesprekken met gemeenteraadsleden werd al vroeg duidelijk dat zij geen herhaling wilden van de onbevredigende inspraak geschiedenis rond het zonnepark. Helaas kreeg de KBG desondanks, o.a. na gesprekken met de wethouder, herhaaldelijk het gevoel dat al besloten was dat er een windpark op de betreffende locatie bebouwd zal worden. En dat de KBG er alleen voor diende dat de projectontwikkelaar het ‘vinkje’ kan zetten bij het onderwerp participatie en dat de adviezen verder terzijde worden geschoven. Dat gevoel is mede gesterkt door een via een WOO verzoek boven tafel gekomen emailbericht. De vertegenwoordiger van de gemeente Doetinchem melde op 5 januari 2023 in het RES overleg “In de klankbordgroep hebben zich tegenstanders van windenergie verzameld”. Dit is een pertinente onwaarheid want de meeste KBG leden zijn juist overtuigd van de noodzaak van duurzame energieopwekking, waarbij windenergie een belangrijke rol kan spelen. Bovendien bleek dat tegen de afspraak in, vertrouwelijke conceptadviezen door de gemeente Doetinchem in de RES zijn gedeeld, waarbij de indruk van de KBG is dat dit niet ‘per ongeluk’ is gebeurd. Desondanks hebben de KBG leden toch doorgezet om tot een weloverwogen rapport te komen.

Dit hebben ze gedaan vanuit de overtuiging van het belang van uitbreiding van duurzame energieopwekking en het begrip dat ook de gemeente Doetinchem naar mogelijkheden moet zoeken om daar een bijdrage aan te leveren.

1.3 Emoties Enerzijds heeft de KBG objectief en met open vizier onderzoek gedaan, maar anderzijds spelen ook emoties een rol. Een deel van KBG leden woont op enkele honderden meters van de beoogde locatie, anderen zijn zeer begaan met behoud en versterking van de natuurlijke omgeving en biodiversiteit. Bij de meningsvorming spelen ook de gevoelens van een groot deel van de bevolking. Dit leidde ook regelmatig tot boosheid, zoals een van de leden verwoorde: “Hoe kan dit nu zomaar gebeuren? Een landgoedeigenaar en projectontwikkelaar vinden elkaar - en de burgers worden door de gemeente niet gehoord, laat staan gezien en echt betrokken. Ze staan voor een voldongen feit, althans zo voelt het. Maar liefst ruim 5.000 handtekeningen zijn gezet tegen de komst van windturbines en toch gaat alles gewoon door.” “Hoe kan dat nu?”, kregen KBG leden in de afgelopen jaren ook vaak als vraag, tijdens het sporten, een praatje met de buren of van de media. En nog steeds kan de KBG dit niet uitleggen. Toch is de KBG doorgegaan en ligt er nu een adviesrapport, omdat de leden nog steeds betrokken burgers zijn die het goede hopen, en verwachten dat er toch nog bestuurders zijn die echt willen luisteren en hun verantwoordelijkheid willen nemen als een plan duidelijk niet deugt.

De KBG schrijft dit rapport namens buren, kinderen en vele anderen die pleiten voor een gezonde leefomgeving en wil opkomen voor behoud van de natuur, want die heeft zelf geen stem.

9

1.4 Het rapport De KBG heeft ook goed nagedacht met de aan haar gestelde vraag onder welke voorwaarden een windpark op deze locatie dan wel gebouwd zou kunnen worden. De KBG heeft daarom onderzoek gedaan naar eventuele aanpassingen waaronder een misschien beperkter windpark op deze locatie zou kunnen. Het blijkt echter dat de negatieve de effecten op natuur, landschap en gezondheid niet weggenomen kunnen worden. Gezien de schade die plaatsing van het windpark op die locatie, grenzend en deels in een wettelijk beschermd natuurgebied en in de nabijheid van een woonwijk, aan zal kunnen richten is het zelfs de vraag of het juridisch verantwoord is om als gemeente een windpark op deze locatie door te zetten. De gemeente heeft ook als taak om haar bewoners en de natuurlijke omgeving te beschermen. De KBG raadt de gemeente Doetinchem aan om het initiatief voor een windpark langs de Oude IJssel af te wijzen en zo snel mogelijk zelf op zoek te gaan naar alternatieven. Vandaar dat we als titel voor ons rapport hebben gekozen ‘Beter ten halve gekeerd, dan ten hele gedwaald’. In de verschillende hoofdstukken van dit adviesrapport wordt uitgelegd wat de gevolgen zijn van plaatsing van een windpark op de beoogde locatie. De hoeveelheid informatie is de weerslag is van het vele werk dat de KBG heeft uitgevoerd om tot een gedegen advies te komen.

Wij hopen, ondanks de vele en uitgebreide informatie die u voorgeschoteld krijgt, dat u de tijd neemt om de inhoud tot uw te nemen en een weloverwogen keuze zult maken.

10

2 Plangebied Het plangebied waar Landgoed Keppel en Greentrust windturbines willen plaatsen is gelegen aan de westkant van Doetinchem langs de Oude IJssel. Het gebied is gelegen aan de noordzijde tussen Laag-Keppel en Langerak en aan de zuidzijde tussen Wehl en Doetinchem de Huet. Op de onderstaande afbeelding (Figuur 2.1) zijn een vijftal locaties zichtbaar waar volgens Greentrust per locatie één of meerdere windturbines geplaatst kunnen worden. Greentrust heeft toegezegd dat het een maximum van vijf windturbines betreft met een hoogte van 220 tot 250 meter tiphoogte (windturbines met een dergelijke hoogte komen nog zeer weinig voor op land en zeker niet in een landelijke omgeving). Voor Greentrust/Landgoed Keppel is het bespreekbaar welke locaties worden gebruikt voor het opstellen van windturbines.

Laag Keppel

Langerak

De Huet Figuur 2.1: potentiële gebieden waar windturbines geplaatst kunnen worden

bron: Greentrust

De bevindingen van de KBG hebben ook betrekking op het gebied dat in de RES 1.0 ten noorden van de Oude IJssel is aangeduid als zoekgebied. Zie de afbeelding (Figuur 2.2) op de volgende pagina.

11

Langerak gemeentegrens De Huet Spoorlijn

Figuur 2.2: zoekgebied locatie windturbines

bron: RES 1.0 Achterhoek

12

3 Effecten van het voorgestelde windpark op de natuur 3.1 Samenvatting hoofdpunten effecten op natuur Het gebied voor Windpark Doetinchem langs de Oude IJssel is niet geschikt. Dit heeft o.a. te maken met de effecten op de volgende natuurwaarden. - Plaatsing van windturbines in het beoogde gebied zal ontegenzeggelijk significant negatieve gevolgen hebben voor de wettelijk beschermde natuur in deze GNN- (Gelders Natuur Netwerk) en GO-gebieden (Groene Ontwikkelzone), waar op z’n minst het voorzorgprincipe geldt. Plaatsing heeft directe negatieve gevolgen voor o.a. (beschermde) insecten, amfibieën, vissen, reptielen, vleermuizen en vogels waaronder zeldzame libellen en de wespendief. - In een intern ambtelijk advies Provincie Gelderland ‘Ecologisch advies Windpark Doetinchem’, geschreven in 2021 is al geconcludeerd dat om ecologische redenen het voorgestelde gebied ongeschikt is voor plaatsing van windturbines (zie bijlage 1). Ook uit de rapportage van de RES blijkt dat dit gebied slecht scoort voor windturbines. - Slijtage van de wieken leidt tot fijnstof, bestaande uit polyester en polyurethaan deeltjes (microplastics), met daarin ook andere potentieel zeer toxische verbindingen.

Door turbulentie van de wieken zal met de westenwind een aanzienlijk deel van de micro-plastics en aanwezige toxische verbindingen, niet alleen in de GNN- en GO-gebieden, maar ook in de stad Doetinchem neerslaan. De KBG verwacht van de gemeente Doetinchem dat zij inmiddels haar lessen heeft geleerd naar aanleiding van het dossier PFAS-vervuiling uit blusschuim dat grenst aan dit gebied. - Het gebied van het beoogde windpark is een gebied waar veel inwoners en toeristen verblijven om te recreëren en te ontspannen. Doetinchem heeft groeiambities om te komen tot 70.000 inwoners, ruimte voor inwoners om te ontspannen moet behouden blijven. - Enerzijds hecht de initiatiefnemer Landgoed Keppel aan de natuurwaarde van het gebied en heeft een fietspad laten omleiden omdat er een stiltegebied is. Anderzijds neemt het Landgoed nu het initiatief tot het plaatsen van meerdere hoge windturbines in hetzelfde gebied. Bovendien valt het landgoed onder de natuurschoonwet hetgeen zeer uitgebreide fiscale voordelen biedt. De KBG vindt het bijzonder dat ervoor wordt gekozen om het waardevolle (coulissen)landschap en historische landgoed op te offeren voor de commerciële voordelen van het windpark ten gunste van een historisch landgoed en coulisselandschap.

- Het onafhankelijk onderzoek naar de effecten op de ecologische kernkwaliteiten dient te worden uitgevoerd in samenhang met mogelijk in de toekomst nog te plaatsen turbines in het zoekgebied EldrikLaag Keppel en de al bestaande locatie Angerlo te worden uitgevoerd. De inventarisatie van ecologische effecten moet door een onafhankelijke instelling uitgevoerd worden en gebaseerd zijn op de nieuwste wetenschappelijke inzichten. Ook moet hierin verwerkt worden hoe eventuele plaatsing van windturbines verdere natuurontwikkeling inclusief in de omliggende gebieden kan gaan belemmeren, met inachtneming van het voorzorgprincipe. De KBG raadt de initiatiefnemers aan om af te zien van indiening van het principeverzoek en verdere activiteiten voor een windturbinepark in dit gebied. Doorzetten daarvan zal veel onnodige (deels negatieve) energie en financiën vragen van alle partijen, de initiatiefnemer, de KBG en de gemeente Doetinchem. De KBG raadt de gemeente Doetinchem aan om snel op zoek te gaan naar alternatieve locatie(s) en energiebronnen.

3.2 De natuurlijke omgeving Windturbines hebben een grote impact op hun natuurlijke omgeving tijdens de bouw en het functioneren. De omgeving van het voorgestelde windpark bestaat voor een groot deel uit wettelijk beschermde natuurgebieden. Het beoogde windpark is nu grotendeels gepland in de Groene Ontwikkelingszone (GO) naast het Gelders Natuur Netwerk (GNN), waarbij overdraai van de wieken over het GNN niet is uitgesloten (Figuur 3.1). Het GNN is onderdeel van het Natuurnetwerk Nederland (NNN), voorheen bekend als de Ecologische Hoofdstructuur, is een samenhangend ecologisch netwerk van gebieden in Nederland waar de natuur voorrang heeft. Het is gericht op de bescherming, de instandhouding en zo nodig het herstel van een gunstige staat van instandhouding van aanwezige dieren- en plantensoorten, typen natuurlijke habitats en leefgebieden van soorten die van nature in Nederland voorkomen. Het helpt voorkomen dat planten en dieren in geïsoleerde 13

gebieden uitsterven en dat natuurgebieden hun waarden verliezen. De GO dient ter ondersteuning van het GNN en bevat nog te ontwikkelen natuurdoelen. Het Rijk en de provincies hebben afspraken gemaakt over de planologische en kwalitatieve bescherming van het NNN, het GNN en de GO.

Figuur 3.1: Wettelijk beschermd Natuur Netwerk (donkergroen) en Groene Ontwikkelingszone (lichtgroen). Gebieden in de omgeving van het beoogde windpark bron: https://geoportaal.gelderland.nl

Voor wat betreft de beoogde plaatsing zijn de nabijgelegen gelegen GNN gebieden het stroomgebied van de Oude IJssel van belang, inclusief de buitendijkse gronden, binnendijkse poelen en bosschages en de bossen rond de rivierduinen (figuur 3.1). De laatste zijn weliswaar enkele honderden meters tot enkele kilometers verwijderd van het beoogde plaatsingsgebied, maar op een bereikbare afstand voor flora en fauna, met name vogels en vliegende insecten, en daarmee van belang voor als ecologische verbindingszone die essentieel is voor instandhouding van de bedreigde planten en dieren. Tot de kernkwaliteiten van het Gelders Natuur Netwerk behoren de ecologische samenhang, stilte, duisternis, openheid en rust. Het gebied wordt gekenmerkt door vochtige weilanden en poelen met een vrij constante grondwaterstand, een tamelijk uniek ecosysteem in onze omgeving. De poelen, (riet)moerassen en natte graslanden zijn zeer belangrijke biotopen voor reptielen, amfibieën, insecten (waaronder zeldzame libellen) en vogels. Voor vogels en insecten zijn ook de bomen en struiken van belang. Het gebied functioneert ook als ecologische verbindingszone, een essentieel element in natuurbehoud en ontwikkeling. Het gebied is daarnaast van belang voor beschermde diersoorten, zoals wespendief, otter, kamsalamander, libellen en vleermuizen. De rivier is van belang voor migratie van vissen.

Daarom is enkele jaren geleden een vistrap aangelegd bij Doesburg, waar de Oude IJssel uitmondt in de IJssel. Plaatsing van windturbines in het beoogde gebied zal ontegenzeggelijk significant negatieve gevolgen hebben voor de wettelijk beschermde natuur in deze GNN en GO-gebieden, waar op z’n minst het voorzorgprincipe geldt. In een intern ambtelijk advies Provincie Gelderland ‘Ecologisch advies windpark Doetinchem’ (zie bijlage 1), geschreven in 2021 is al geconcludeerd dat om ecologische redenen het voorgestelde gebied ongeschikt is voor plaatsing van windturbines. Zie daarvoor ook de website van de provincie Gelderland (https://www.gelderland.nl/themas/natuur/natuurwetten-en-regels/regels-groene-ontwikkelingszone). 14

In de volgende paragrafen wordt meer gedetailleerd ingegaan op de effecten op de natuur van de voorgestelde plaatsing van windturbines.

3.3 Fysieke en chemische effecten van windturbines De aanleg en het draaien van het windturbinepark geeft potentieel grote risico’s op verstoring en daarmee voor het ecologisch functioneren van het gebied. Zo kunnen overdraai, trillingen en infrageluid van de beoogde forse windturbines de migratie van vissen, moeras - en weidevogels en vleermuizen belemmeren en daarmee het functioneren van de ecologische verbindingszone. Dat gebeurt direct door botsingen met de wieken en indirect door verstoring. De bouw van het windturbinepark leidt op z’n minst tot gedeeltelijke verharding van het gebied en uitstoot van stikstofverbindingen en fijnstof. Onduidelijk is wat de effecten van de bouw, en andere met de bouw gepaard gaande activiteiten, op de grondwaterstand zijn. Als er geheid gaat worden leidt dit ook tot trillingen in de bodem die zich tot in de Oude IJssel verspreiden en negatieve ecologische effecten zullen hebben. Buiten de ‘voetafdruk’, het gedeelte van het terrein dat wordt gebruikt voor bebouwing en wegen, zullen windturbines ook sterke tot minder sterke negatieve effecten hebben op de ecologie van het gebied rond de turbines. Deze effecten worden veroorzaakt door directe aanvaring van insecten, vogels en vleermuizen met de wieken en door turbulentie (figuur 3.2), en indirecte verstoring.

De door de turbinebladen gecreëerde werveling, draagt tot wel twee kilometer afstand en heeft ook op lagere hoogten effect door verandering van het microklimaat, waaronder verlaging van de luchttemperatuur. Bij de voorgestelde windturbines met een hoogte van 230-250 m zullen naar verwachting de effecten op een nog grotere afstand merkbaar zijn. Ook zal (de koudere) lucht uit grotere hoogte gemengd worden met als gevolg een sterker effect op het microklimaat, zoals de temperatuurverlaging nabij de grond. Dit zal een negatief effect op het gedrag van insecten, vogels en vleermuizen welke zich in het GNN en GO-gebied bevinden en mogelijk ook op bomen en planten in een omtrek van enkele kilometers.

Figuur 3.2: Turbulentie door een windturbine (bron Riso National Laboratory, Denemarken)

Slijtage aan de wieken leidt tot depositie van fijnstof met micro-plastics en (afhankelijk van de samenstelling van de turbines) hormoon-verstorende verbindingen als het giftige bisphenol-A (zie paragraaf 3.10). Tijdens het draaien van de turbines ontstaan trillingen (infrageluid), die zich voortplanten tot buiten het gebied waar de turbines geplaatst zijn. Met name vissen, maar mogelijk ook amfibieën, zijn hier gevoelig voor en kan het tot stress leiden en migratie belemmeren.

3.4 Vogels Aanvaring van vogels met de wieken zijn algemeen bekend, dit kan met name bedreigingen vormen voor trekvogels en vogels die in de nabijgelegen gebieden leven. Dit betreft o.a. de wettelijk beschermde Wespendief, die ook in dit gebied voorkomt, zo blijkt uit de op 6 oktober 2024 uitgezonden opname van het programma Vroege Vogels TV (figuur 3.3). We verwijzen ook naar de SOVON-atlas van 2015 (recenter is niet aanwezig) waaruit blijkt dat in het gebied ook broedparen van wespendieven worden aangetroffen. In analogie met de aanwijzing van het gebied in de Veluwe mogen in een grote straal (5 km) om deze nesten geen windturbines geplaatst worden 15

Figuur 3.3. Schermopname (minuut 27:51) van de uitzending van Vroege Vogels TV, Rivierduinen van de Oude IJssel, op 6 oktober 2024 (https://www.bnnvara.nl/vroegevogels/videos/612777), met daarin een wespendief vliegend in het gebied ten noordoosten van de Oude IJssel, nabij de beoogde locatie voor plaatsing van windturbines. De opnames zijn in juni 2024 gemaakt.

Windturbines hebben een negatief effect op vogelpopulaties. Wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat verstoring door de windturbines bij verschillende soorten broedende vogels leidt tot het houden van een grotere afstand tot windturbines, waarmee de broeddichtheid in de omgeving van de windturbines vermindert. Bij zeven soorten waarvoor dit is onderzocht, nam binnen een straal van 500 meter rond turbines met 80 m masthoogte de broeddichtheid rond de 40% af. Met de boogde plaatsing van nog veel hogere windturbines (230 - 250 m) zal dit effect waarschijnlijk vele malen sterker worden en een groot gebied van het GNN en GO beïnvloeden, inclusief de nabijgelegen bossen ten noorden van de Oude IJssel. In een samenvattende wetenschappelijke studie is vastgesteld dat pleisterende en rustende water- en weidevogels ook buiten het broedseizoen een groot verstorend effect ondervinden door windturbines.

3.5 Vleermuizen Vleermuizen zijn wettelijk beschermd. De gebieden rond het beoogde windpark zijn belangrijke foerageergebieden voor vleermuizen. De voorgenomen windturbines zullen negatieve gevolgen hebben op vleermuizen, zoals in diverse buitenlande onderzoeken is geconstateerd. Dat betreft zowel directe aanvaringen, alsook zogenaamde barotrauma’s (verwonding door drukverschillen). Onderzoek laat zien dat door windparken waardevolle jachtgebieden en vliegroutes kunnen worden verstoord. Windturbines in de nabijheid van bossen, zoals voorgenomen, leiden tot significant meer slachtoffers onder vleermuizen. Door de wieken van sommige windturbines worden ultrasone geluidsgolven geproduceerd in het frequentiebereik 15-35 kHz. Dit zijn ook de frequenties van de echolocatiesignalen van enkele soorten vleermuizen. Wetenschappelijk onderzoek heeft laten zien dat vleermuizen uit de buurt van die windturbines blijven, omdat die frequentie juist van belang is voor het foerageren. Dit verstorende effect strekt zich dus veel verder uit dan de ‘voetafdruk’ van de windturbines.

16

3.6 Vissen De door de turbines geproduceerde laag frequente geluiden (ultrasone trillingen) dringen beperkt door via de lucht en het water, maar des te meer via de bodem. Uit wetenschappelijk onderzoek blijken die ultrasone geluidsgolven bij vissen te leiden tot stress die o.a. te meten is aan verandering van de hartslag en productie van stresshormoon. Vissen gebruiken geluiden om informatie over de omgeving te verkrijgen. Bij de beoogde plaatsing van de turbines zullen dergelijke geluidsgolven ook tot in het GNN-gebied en het water van de Oude IJssel doordringen, mogelijk zelfs tot de nabijgelegen woonwijken. De door de windturbines veroorzaakte (geluids)trillingen zullen via de bodem zeker de vissen en andere dieren in de Oude IJssel en de poelen bereiken. Deze trillingen kunnen bij deze dieren dus stress veroorzaken. De effecten van geluidstrillingen kunnen verschillen tussen vissoorten. Misschien treedt er voor een deel van de soorten gewenning op, maar het effect zal waarschijnlijk zijn dat bepaalde vissoorten het water en territoria rond het geplande gebied verlaten.

Figuur 3.4: Vissen die door de vistrap bij de monding van de Oude IJssel trekken. Foto Waterschap Rijn & IJssel (https://nos.nl/artikel/2304023-vissen-kunnen-5-meter-hoogteverschil-overbruggen-met-nieuwe-passage).

De Oude IJssel is ook van belang voor trek van vissen en uitwisseling tussen populaties. Niet voor niets is er door de overheid flink geïnvesteerd in een vistrap bij Doesburg die de Oude IJssel met de IJssel verbindt (Figuur 3.4). Plaatsing van de windturbines op de beoogde locatie kan tot een ecologische barrière leiden voor deze trekvissen, ten gevolge van ultrasone geluidsgolven geproduceerd bij het draaien van de windturbines. Er is ook een risico dat bij plaatsing van meerdere hoge windturbines de geluidsgolven elkaar versterken of interfereren. De gevoeligheid van sommige mensen voor de nabijheid van windturbines heeft mogelijk ook verband met de overgevoeligheid van vissen voor de ultrasone geluidstrillingen.

3.7 Amfibieën In de poelen in de omgeving (grotendeels GNN-gebieden) bevinden zich verschillende soorten amfibieën, waaronder salamanders, kikkers en padden. Naast gevolgen van vrijkomende micro-plastics en potentieel andere toxische verbindingen (zie paragraaf 3.10), is er een reële kans dat ook dit soort dieren gevoelig zijn voor de laagfrequente trillingen die zich via de bodem naar het water in de poelen voortzetten. Voorafgaand ecologisch onderzoek zal ook hier aandacht aan moeten besteden. Mogelijk is hier nog weinig van bekend, maar dan zal het voorzorgprincipe gelden.

17

3.8 Insecten Het GNN en de GO rond de Oude IJssel is ook belangrijk voor insecten, waaronder zeldzame soorten libellen. In de eerdergenoemde uitzending van Vroege Vogels TV, wordt gemeld dat rond het gemonitorde Grote Ven (figuur 3.5), ongeveer twee kilometer ten noordoosten van de beoogde plaatsingslocatie, minstens 40 soorten libellen zijn waargenomen, waaronder rode lijst soorten. Het is zeer waarschijnlijk dat een deel daarvan ook leeft in de poelen nog dichter bij het beoogde plaatsingsgebied, omdat dit binnen de vliegafstand van deze insecten is.

Figuur 3.5: Het Grote Ven op twee kilometer ten noordoosten van de geplande locatie, waar 40 verschillende soorten libellen zijn waargenomen, waaronder diverse rode lijst soorten. De foto is een schermopname van de uitzending van Vroege Vogels TV, Rivierduinen van de Oude IJssel, op 6 oktober 2024 (https://www.bnnvara.nl/vroegevogels/videos/612777).

In de schriftelijke reactie van de Greentrust (opgesteld door adviesbureau Waardenburg) op het conceptadvies van de KBG wordt gemeld dat insecten geen last hebben van de windturbines omdat de rotorbladen zich bewegen boven het vliegbereik van insecten. Ten eerste klopt het niet dat insecten alleen op een lage hoogte vliegen, wat iedereen die wel eens naar foeragerende zwaluwen kijkt kan beamen, en ook libellen vliegen regelmatig op grotere hoogten. Ten tweede, creëren de turbinebladen een werveling (figuur 3.2), die bij lager dan de voorgenomen turbines tot wel twee kilometer afstand ook op lagere hoogten effect heeft. Die wervelingen kunnen wel degelijk een negatief effect hebben op het gedrag van insecten welke zich in het GNN en GO-gebied bevinden. Turbulentie door de windturbines kan uitwisseling van insecten tussen het Grote Ven en andere wateren in het gebied verstoren. Met de overwegend zuidwestelijke winden in Nederland, zal die turbulentie ook tot verstoring van de lucht boven het Grote Ven leiden en in de verbinding van het ven met de zuidwestelijk gelegen GNN poelen. Dit zal zeker het geval zijn bij turbines met de voorgenomen hoogte van 230 tot 250 m. Plaatsing van windturbines in het beoogde gebied leidt daarom ook voor insecten tot verstoring van de functie van het GNN als beschermd natuurgebied en als ecologische verbindingszone.

3.9 Planten De KBG verwacht op korte termijn al een effect van het draaien van windturbines op planten in het GNN en de GO door lokale verlaging van de grondtemperatuur ten gevolge van de turbulentie (zie paragraaf 3.3). De turbulentie leidt ook tot menging van de lucht en daarmee tot afkoeling van de lucht, de bodem en de planten achter de turbines, met name in de nacht. In een uitgevoerde studie met kleinere windmolens blijkt dit in de zomer 0,7°C en in de winter 0,5°C te zijn. Dit lijkt beperkt, maar het heeft op langere termijn zeker impact op processen in de natuur. Dat is omdat de dag-nacht temperatuurverschillen effect hebben op biologische processen in planten en dieren, zoals het moment van bloei bij planten, en daardoor de synchroniciteit met 18

bestuivende insecten kan verliezen. Daarmee hebben de windturbines belangrijke negatieve ecologische effecten tot ver buiten de ‘voetafdruk’. Een indirect langetermijneffect kan optreden door het verdrijven van bepaalde vogels en andere dieren, door (wederom) turbulentie of door uitstoot van giftige stoffen Bisphenol-A, PFAS, 4tBP of andere chemicaliën (zie paragraaf 3.10). De bouw van de windturbines zal op korte termijn schade opleveren, door productie en depositie van stikstofverbindingen en het onttrekken van een gedeelte van het GO-gebied voor het plaatsen van de turbines en de (aanvoer) wegen. Daarbij is verdroging, ook in het GNN-gebied een groot risico indien de grondwaterstand al of niet tijdelijk verlaagd wordt gedurende de bouw.

3.10 Lange termijn ecologische effecten van chemicaliën Slijtage van de wieken leidt tot fijnstof, bestaande uit polyester en polyurethaan deeltjes (micro-plastics), zoals ook gemeld in een quickscan uitgevoerd door het RIVM. Afhankelijk van de gebruikte materialen kunnen uit de coating van de wieken en de mast ook andere schadelijke verbindingen vrijkomen, waaronder fenolen zoals bisphenol-A en 4tBP (4-tert-butylphenol). Beide verbindingen zijn hormoon-verstorende verbindingen. Bovendien wordt 4-tert-butylcatechol (een afbraakproduct van 4tBP) gecategoriseerd als zeer toxisch voor aquatisch leven. Voor de KBG is het onduidelijk of er in het turbine gedeelte zelf ook risicovolle chemicaliën worden gebruikt en of die in het gebied terecht kunnen komen.

Figuur 3.6: Deel van de waarschuwingstekst over giftigheid voor waterdieren van 4-tert-butylcatechol. Deze chemische stof wordt gevormd uit 4-tert-butylphenol, wat vaak wordt gebruikt in de epoxycoating op onderdelen van windturbines en door slijtage in de omgeving terecht komt.

De microplastics en die hormoon-verstorende verbindingen zijn niet op te ruimen, maar hebben wel langdurige ecologische effecten. De hoeveelheid micro-plastics die uit de wieken vrij komt schijnt af te kunnen hangen van de materialen die voor de wieken zijn gebruikt, maar hier is maar zeer beperkt onderzoek naar gedaan en er zijn voor zover de KBG bekend geen studies met harde aanwijzingen over het bestaan van windturbines die totaal geen micro-plastics, 4tBP, bisphenol A of andere toxische verbindingen loslaten. Wat dichterbij neerkomt, en dat is zeker niet beperkt tot de voet van de turbines, is geconcentreerder en heeft grote gevolgen voor de aanwezige fauna. Door de turbulentie zal een belangrijk deel over de GO en het GNN-gebied heen geworpen worden. Met de westenwind zal een aanzienlijk deel van de micro-plastics en aanwezige toxische verbindingen ook in woonwijken van de stad Doetinchem neerslaan. Alle risico’s dat dergelijke verbindingen in het natuurgebied of door de turbulentie in woonwijken terecht komen moet ten alle tijden vermeden worden. Gemeente Doetinchem heeft inmiddels ook al ervaring met vervuiling van de grond door PFAS uit blusschuim grenzend aan dit gebied. De KBG verwacht dan ook dat de gemeente Doetinchem haar lessen geleerd heeft en de mogelijke vervuiling door windturbines, gedegen zal uitzoeken voordat er met een principeverzoek wordt ingestemd.

19

3.11 Belangrijke recreatiewaarde Door het hoogstaande ecologische karakter heeft het gebied rond de Oude IJssel een belangrijke recreatiewaarde, voor vissers, fietsers, wandelaars, hardlopers en watersporters. Het verschaft deze recreanten op verschillende wijzen rust, genot en inspiratie, belangrijke elementen voor de fysieke en psychische gezondheid. Dit geldt niet alleen voor de bewoners van Doetinchem en omliggende dorpen, maar ook voor mensen die voor één of meerdere dagen in deze omgeving komen recreëren. Daarmee heeft de natuur in dit gebied ook een economische waarde (toerisme). Deze waarde zal in grote mate aangetast worden door de bouw van de beoogde zeer hoge industriële windturbines, waardoor o.a. de stilte zal verdwijnen. De gemeente Doetinchem heeft de ambitie om te groeien naar 70.000 inwoners. Deze inwoners hebben recht op functionele natuurgebieden om te ontspannen en te recreëren, het beoogde gebied heeft daarvoor veel mogelijkheden.

3.12 Natuurbeleid Landgoed Keppel Sinds het begin van de vorige eeuw valt Landgoed Keppel onder de werking van de Natuurschoonwet. De wet is in 1928 in het leven geroepen met de bedoeling ervoor te zorgen dat landgoederen in stand blijven. Het belang van het natuurschoon stond en staat hierbij voorop. Het betekent concreet dat het Landgoed al sinds begin vorige eeuw gebruik maakt van de diverse uitgebreide fiscale voordelen volgens deze wet. Als tegenprestatie kan in het gebied gerecreëerd worden. Het Landgoed Keppel heeft aangegeven dat het windpark van financieel belang zou zijn voor instandhouding van het landgoed. Onduidelijk is hoe het Landgoed Keppel zal garanderen dat de additionele financiële middelen, uit de opbrengsten van een potentieel windpark, inderdaad volledig ten goede zal komen aan de natuur- en recreatiewaarden van het landgoed. De KBG verwacht dat het Landgoed Keppel dit vooraf zal garanderen en inzichtelijk zal maken. De KBG is overigens zeer verbaasd dat het Landgoed Keppel in het betreffende gebied een windturbinepark wil bouwen en daarmee het voor de Achterhoek zo kenmerkende coulisselandschap beschadigt. Het Landgoed Keppel heeft succesvol bezwaar gemaakt tegen openstelling van een deel van het aangelegde fietspad langs de Oude IJssel, en er een stiltegebied van gemaakt.

Dat stiltegebied verschilt in haar ecologie niet of nauwelijks van het voor plaatsing van de windturbines beoogde terrein in de gemeente Doetinchem en valt zelfs in het door het Landgoed Keppel voorgestelde gebied voor plaatsing van windturbines in de gemeente Bronckhorst.

3.13 Noodzaak van een onafhankelijke en op wetenschap gebaseerde milieueffectrapportage De reactie van de projectontwikkelaar op het eerder door de KBG opgestelde Conceptadvies Natuur heeft de KBG ten zeerste verbaasd vooral het ontbreken van een op wetenschap gefundeerde beantwoording. Bestaande wetenschappelijke informatie is totaal genegeerd. Inventarisatie van ecologische effecten moet door een onafhankelijke instelling uitgevoerd worden en gebaseerd zijn op de nieuwste wetenschappelijke inzichten en het voorzorgprincipe. Bij inventarisatie van potentiële negatieve ecologische effecten moet uitgegaan worden van de fauna die niet alleen permanent aanwezig is, maar ook naar welke een gedeelte van het jaar aanwezig is in het GNN, de GO en nabijgelegen gebieden bezoeken. Zo kent het gebied bepaalde vogels als wintergasten en zijn er trekvogels die door het gebied vliegen. Mogelijk geldt hetzelfde voor vissen. Hierbij moet niet uitsluitend gebruik gemaakt worden van data in de Nationale Databank Flora en Fauna. Die databank bevat alleen gegevens van waarnemingen van soorten binnen bepaalde gebieden. Als in dat gebied nooit actief onderzoek naar bepaalde soorten is gedaan, kan die soort wel degelijk aanwezig zijn. Om dit vast te stellen moet er actief onderzoek uitgevoerd worden.

Voor het GNN en ondersteunende gebieden geldt het voorzorgprincipe en de doelstelling dat de natuur zich verder ontwikkelt ter ondersteuning van natuurherstel in een grotere omgeving.

20

3.14 Wetenschappelijke onderbouwing Anthony, D. H. (2022). The Impact of Underwater Sound on Aquatic Animals – And Especially Fishes. International Marine Science Journal, 1(2), 57-69. doi: https://doi.org/10.14302/issn.2643-0282.imsj-22-4216 Bell, A. M., Keltsch, N., Schweyen, P., Reifferscheid, G., Ternes, T., & Buchinger, S. (2021). UV aged epoxy coatings ̶ Ecotoxicological effects and released compounds. Water Research X, 12, 100105. doi: https://doi.org/10.1016/j.wroa.2021.100105 Verboom, B., & Limpens, H. (2001). Windmolens en vleermuizen. Zoogdier, 12(2).

21

4 Gezondheidseffecten windturbines In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de gezondheidseffecten van windturbines. Ook aspecten van geluid en slagschaduw behoren bij de gezondheidseffecten. Deze aspecten zijn verder uitgewerkt in hoofdstuk 5 (Geluid) en hoofdstuk 6 (Slagschaduw).

4.1 Samenvatting hoofdpunten gezondheidseffecten De effecten van windturbines op de gezondheid van omwonenden zijn helaas nog niet definitief vastgesteld. Wel is bekend dat diverse omwonenden van windparken gezondheidsklachten hebben zoals stress, hartklachten en slaapverstoringen. Inmiddels is door het RIVM aan de Rijksoverheid geadviseerd hier onderzoek naar de te laten doen. De Tweede Kamer heeft besloten dat verder onderzoek nodig is. Dit onderzoek loopt nog even. Het is een misvatting dat deze onderzoeken al zijn uitgevoerd. Dit is namelijk niet het geval. In dit hoofdstuk wordt dit nader toegelicht. De KBG vindt het onverantwoord om op korte afstand van woningen (De Huet 530 m, woningen in het buitengebied nog minder, Langerak 500 - 1000 m) windturbines te plaatsen. In ieder geval tot met zekerheid is vastgesteld dat windturbines geen negatief effect op de gezondheid hebben. We roepen op om het voorzorgprincipe te hanteren.

4.2 Zorgen negatief effect op gezondheid De KBG en de omwonenden van het beoogde windpark maken zich grote zorgen over het negatieve effect op hun eigen gezondheid en van hun dierbaren door de windturbines van 230 tot 250 meter hoog. Dit blijkt uit meerdere ervaringsverhalen die omwonenden van andere windparken vertellen. De verhalen zijn ook representatief voor Doetinchem. In het beoogde plan is het namelijk de bedoeling om windturbines van 230 tot 250 meter hoog, op 530 meter van de woningen van de Huet en 500 tot 1000 meter van de woningen in Langerak/Hummelo te plaatsen. Windturbines zorgen voor een verstoring van het prettige en rustige leefklimaat in dit woongebied. Dit komt onder andere voort uit: o

Geluiduitstraling, waarvan veelal in nachtsituaties als het meeste waait en stil is in de omgeving, hinder wordt ervaren. Wanneer omwonenden met ramen open slapen en het buitengebied stil is, zijn geluiden extra hoorbaar. Als de omwonenden bovendien ook nog gevoelig zijn voor laagfrequent en ultrasoon geluid, is dit geluid waarneembaar door de bodem, vloer en muren heen. Dit is niet iets wat tussen de oren zit bij mensen, maar werkelijk ervaren. Stressklachten als gevolg van deze verstoring, alsmede slecht slapen waardoor personen niet meer uitrusten, extra gevoeligheid bij hartpatiënten voor stresssituatie. Dit maakt dat het een zeer belangrijk aspect is om omwonenden te beschermen voor deze blootstelling. o Slagschaduw zorgt voor verstoring in de woning door een bewegende schaduw van de windturbine bladen. De verstoring geldt niet alleen in de woning maar ook in de tuinen en zeker voor woningen in het buitengebied met een ver uitzicht. Dit is een zeer hinderlijke vorm van overlast, met stress tot gevolg. o Door slijtage van de wieken komen microplastics en potentieel giftige chemicaliën los uit de wieken die door wind en turbulentie in woonwijken terecht komen.Regelmatig ontspannen, liefst ook dicht bij huis, is van essentieel belang voor een goede gezondheid. Het gebied ten westen van de Huet is momenteel nog een rustig gebied met volop natuur.

Dat wordt gebruikt voor ontspanning van bewoners van Doetinchem en omgeving, middels een wandeling, fietsen, vissen of andere watersport. In de zomer wordt er gepicknickt en gechild langs de waterkant. Plaatsing van windturbines in dit gebied doet deze mogelijkheid verdwijnen. Meerdere nieuwsplatformen hebben hier een item over gemaakt. De KBG adviseert deze volgende twee items te bekijken en te beluisteren: o o

Programma Zembla https://www.youtube.com/watch?v=P61sKvo4e8Q NPO radio 1, de Nieuws BV Artsen luiden noodklok vanwege gezondheidsproblemen omwonenden van windturbines | NPO Radio 1 22

In de gemeente Bronckhorst heeft voormalig huisarts dr. Assink tijdens een inspreekbeurt over het windpark zoekgebied Eldrik onderstaande ervaring van een collega gedeeld: "Bij een 56-jarige vrouw is sinds 2019 een windpark operationeel op 940 meter (4x tiphoogte van 235 m hoog) afstand van haar woning. Zij had voorheen geen noemenswaardige slaapproblemen. Sinds de plaatsing van de windturbines ervaart zij echter een niet te negeren, diep doordringend ‘geluid’ dat haar nachtrust verstoort. Met ramen open slapen is niet mogelijk, met ramen dicht ook niet. Zij voelt een ‘botdragende frequentie’ in het lichaam met een steeds wisselende geluidshinder, waar niet op te anticiperen valt. Een onregelmatig ‘gezwoef’, omdat alle turbines op eigen ritme draaien. De trillingen zorgen dat zij constant gespannen is en iedere ochtend doodmoe wakker wordt. Zij ervaart spierpijn en hoofdpijn, is geïrriteerd, heeft last van hartkloppingen en heeft last van de trommelvliezen en van waziger zien. Maandenlang slaapt zij op een matras op de grond aan de andere kant van het huis. Later in het jaar kiest zij voor de oplossing om uit logeren te gaan. Na een aantal dagen elders voelt zij haar energie weer terugkeren en verdwijnen ook de overige klachten. Dit zal zeker niet iedereen overkomen die in de buurt van een windturbine woont.

Ook longcovid treft niet iedereen, maar de individuele gevolgen zijn dan wel groot. Krachtiger dan dit, kan ik het u niet overbrengen. Maar het is geen fictie". De ervaring van deze vrouw sluit aan bij wetenschappelijk onderzoek aan vissen die stress ervaren ten gevolge van laagfrequent en ultrasoon (trillingen) veroorzaakt door windturbines en die zich via de bodem voortplanten (zie hoofdstukken 3 en 5). Een persoonlijke ervaring van een bewoner met grote zorgen: Ik ben hartpatiënt, heb tweemaal een openhartoperatie ondergaan en dankzij een experimentele behandeling in een academisch ziekenhuis is mijn gezondheid nu redelijk stabiel. Het blijft een kwetsbare en fragiele situatie en ik maak mij hele grote zorgen over het effect van windturbines op mijn gezondheid, mede omdat de geplande windturbines op korte afstand van mijn woning gepland zijn.