Bijlage 1 Plan van aanpak circulaire economie gemeente Doetinchem.pdf

2024-2030 Plan van Aanpak Circulaire Economie

Plan van Aanpak Circulaire Economie gemeente Doetinchem projectnummer 0483608 revisie 2.0 23 april 2024

Auteurs Shiri Bouchan (gemeente Doetinchem) Naomi Zijderveld (Antea Group) Antal Hartman (Antea Group)

datum

vrijgave

23 april 2024

E. Borninkhof

datum projectnummer betreft

23 april 2024 0483608 Plan van Aanpak Circulaire Economie

Voorwoord "Het is zeker onze verantwoordelijkheid om alles te doen wat binnen onze macht ligt om een planeet te creëren die niet alleen een thuis biedt voor ons, maar voor al het leven op aarde" - David Attenborough In de afgelopen maanden hebben we informatie verzameld over circulaire praktijken, zowel binnen als buiten de gemeentelijke organisatie van Doetinchem. Voorbeelden zoals het 'Betalen voor restafval'-systeem, dat heeft bijgedragen aan een reductie van 36% in het restafval per inwoner, de recente Europese prijs voor Landbouw die is toegekend aan De Stadsboerien, of het bouwproject De Kwekerij waar meer dan 70% van het materiaal biobased is, inspireren ons om gezamenlijk actie te ondernemen. Onze ambitie voor 2050 is glashelder: een volledig circulaire economie realiseren. De urgentie om een economie te creëren met zo min mogelijk afval en verspilling is nog nooit zo groot geweest. De groeiende wereldbevolking en de toenemende vraag naar voedsel, energie en goederen leggen een immense druk op onze planeet. Het wereldwijde gebruik van grondstoffen draagt bij aan 90% van het biodiversiteitsverlies, 90% van de waterschaarste en 50% van de broeikasgasemissies. Het feit dat we momenteel meer gebruiken dan de aarde kan produceren, benadrukt de noodzaak van een circulaire economie om onze klimaatdoelen te bereiken en schade te beperken.

Gelukkig hebben we al stappen gezet op nationaal, provinciaal en regionaal niveau, met pilotprojecten, innovatie en het ontwikkelen van nieuwe businessconcepten. Desondanks is er meer nodig om onze doelen te bereiken.

In dit plan van aanpak hebben we de belangrijkste economische thema’s geïdentificeerd en geïnventariseerd die voor onze gemeente van belang zijn om op te focussen, te weten Consumentengoederen, Gebiedsontwikkeling, Landbouw en Voedingssector en Bedrijven en Bedrijventerreinen. We hebben doelstellingen en maatregelen geformuleerd die ons dichter bij onze ambitie brengen om in 2030 het gebruik van nieuwe grondstoffen te halveren. Daarbij nemen we onze verantwoordelijkheid door ons eerst te richten op de gemeentelijke organisatie. Voorafgaand aan dit plan is er een uitgebreid participatietraject gevolgd, waarbij ondernemers, organisaties, inwoners en collega’s betrokken en bevraagd zijn. Onze strategie omvat vier pijlers: communicatie, beleid, samenwerking en monitoring. Communicatie speelt een cruciale rol om iedereen binnen de gemeente bewust te maken van circulaire economie en hoe zij kunnen bijdragen. Beleidsmaatregelen en kaders zijn hierbij essentieel. Circulaire economie vereist samenwerking tussen bedrijven, overheden en inwoners op een grotere schaal. En we moeten regelmatig meten om te weten of we op de goede weg zijn en waar we eventueel moeten bijsturen.

Het draait allemaal om het creëren van een duurzame toekomst, waarin we onze economie transformeren naar een model dat in harmonie is met onze planeet en toekomstige generaties de welvaart en leefbaarheid biedt die ze verdienen. Henk Bulten Wethouder Circulaire Economie

datum projectnummer betreft

23 april 2024 0483608 Plan van Aanpak Circulaire Economie

Inhoudsopgave Voorwoord

2

Deel 2: De ambitie en aanpak van de circulaire economie in Doetinchem

1.

Inleiding

4

4. Onze ambitie en strategie

30

1.1 1.2 1.3 1.4

Aanleiding Totstandkoming van dit Plan van Aanpak Scope van dit Plan van Aanpak Leeswijzer

4 4 4 4

4.1 4.2 4.3 4.4 4.5

Circulaire gemeentelijke organisatie Circulaire consumptiegoederen Circulair bouwen en gebiedsontwikkeling Circulaire Voedsel- en Landbouwsector Circulaire bedrijven en bedrijventerreinen

33 35 38 41 44

2.

De circulaire economie: een introductie

5

2.1 2.2 2.3 2.4

Aanleiding voor een circulaire economie De meerwaarde van de circulaire economie Circulaire economie en andere opgaven Van landelijke naar lokale maatregelen

5 6 7 8

5.

Uitvoering

47

5.1 5.2 5.3

Van Plan van Aanpak naar Uitvoeringsagenda Financiële borging Aandachtspunten voor de uitvoering

47 47 47

Deel 1: Inventarisatie ontwikkelingen Circulaire Economie in Doetinchem

3.

Stand van zaken in Doetinchem

11

3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6

Overzicht van het bedrijfsleven in Doetinchem Circulaire gemeentelijke organisatie Circulaire Consumentengoederen Circulaire gebiedsontwikkeling Circulaire Voedsel en Landbouwsector Circulaire bedrijvigheid en bedrijventerreinen

11 13 16 19 22 26

datum projectnummer betreft

23 april 2024 0483608 Plan van Aanpak Circulaire Economie

1.

Inleiding

1.1

Aanleiding

1.3

De gemeente Doetinchem staat voor een belangrijke uitdaging in de komende jaren: het realiseren van een circulaire economie. Volgens de Europese Green Deal en het grondstoffenakkoord moet Nederland in 2050 volledig circulair zijn, waarbij 2030 als tussenstap is vastgesteld om 50% circulariteit te bereiken. Gemeente Doetinchem heeft zich eveneens gecommitteerd aan deze doelstelling (Woonvisie, Omgevingsvisie, 2023). Om deze ambitie te verwezenlijken, is dit eerste Plan van Aanpak Circulaire Economie ontwikkeld. Dit plan wordt in 2024 uitgebreid met een uitvoeringsagenda en een participatie- en communicatieplan.

Scope van dit Plan van Aanpak Met dit Plan van Aanpak Circulaire Economie wil gemeente Doetinchem richting geven aan de transitie naar een circulaire economie. En deze transitie versnellen. Verschillende gemeenten in Nederland hebben inmiddels een visie en/of een uitvoeringsprogramma op het gebied van circulaire economie. Hoewel de aanpak, schaalgrootte en ambitie uiteen kunnen lopen, hebben gemeenten veelal dezelfde speerpunten. In dit Plan van Aanpak sluiten we aan bij de landelijke trend en de eerder opgestelde Startnotitie en bakenen onze scope af aan de hand van de volgende vijf speerpunten:

Met dit Plan van Aanpak Circulaire Economie wil gemeente Doetinchem richting geven aan de transitie naar een circulaire economie en deze transitie versnellen.

1.2

Totstandkoming van dit Plan van Aanpak Dit Plan van Aanpak is tot stand gekomen door een brede consultatie met stakeholders binnen en buiten de gemeentelijke organisatie, waarbij onder andere een grote participatieavond is georganiseerd in De Steck, met inwoners, bedrijven en andere overheden. Daarnaast is voortgebouwd op alles wat er binnen de 1.4 gemeente al gebeurd is, uitgevoerd wordt, of op de planning staat.

In hoofdstuk 3 lichten we deze speerpunten verder toe.

Leeswijzer Dit Plan van Aanpak bestaat uit twee delen:

Betrokken afdelingen binnen de gemeente Binnen de gemeente zijn verschillende afdelingen aangehaakt: • Team Bedrijfsvoering (o.a. facilitair, inkoop) • Team Leefomgeving (o.a. RO, duurzaamheid) • Team Ontwikkelen & Ondernemen (o.a. economie) • Team HR en Communicatie (o.a. participatie en communicatie) • Buha

Deel 1: Inventarisatie ontwikkelingen Circulaire Economie in Doetinchem In dit deel wordt stilgestaan bij hoe ver Doetinchem is in de transitie richting een circulaire economie. We bieden een overzicht van de reeds bestaande initiatieven en ontwikkelingen binnen de gemeente op het gebied van circulariteit. Deels is deel 1 een herijking van de Startnotitie Circulaire Economie die in 2021 is opgesteld. Deel 2: De Ambitie en Aanpak van de Circulaire Economie in Doetinchem In dit deel beschrijven we welke ambities we hebben, welke kansen we zien en hoe we sturing geven aan onze ambities. Per speerpunt beschrijven we welke doelstellingen we hebben, welke rol wij spelen als gemeente en welke mogelijke maatregelen we nemen.

blad 4 van 49

datum projectnummer betreft

2.

23 april 2024 0483608 Plan van Aanpak Circulaire Economie

De circulaire economie: een introductie Circulaire economie is economie zonder verspilling. Wij streven naar een economisch systeem waarin geen eindige grondstofvoorraden worden uitgeput en waarin reststoffen volledig opnieuw worden ingezet in het systeem.

2.1

Aanleiding voor een circulaire economie De overgang naar een nieuwe, veerkrachtige economie is hard nodig. De mens legt een grote druk op bestaande ecosystemen en de beschikbare (hernieuwbare) grondstoffen. Vanaf 1971 gebruikt de mens meer grondstoffen dan de planeet in één jaar kan vernieuwen. In 2024 viel de Nederlandse ‘overshoot day’ op 1 april. Dit jaar, berekende WNF, hebben we 4 aardbollen nodig als iedereen op de wereld zou leven zoals de Nederlanders dat doen. De overbelasting van onze aarde wordt deels veroorzaakt doordat we energie en materialen uit beperkte fossiele bronnen halen (olie, aardgas, steenkool etc.). Daarbij verbruiken we grondstoffen vaak eenmalig, in plaats van ze te recyclen, te herbestemmen of te hergebruiken. Momenteel is slechts 7,2% van de wereldeconomie circulair. Meer dan 90% van de wereldwijd gebruikte grondstoffen keert niet terug naar onze economie. Tussen 2015 en 2021 heeft de wereld zelfs 70% meer nieuwe materialen gewonnen dan wat de aarde kan aanvullen1. We staan daarom voor de uitdaging om een economisch systeem te ontwikkelen dat binnen de grenzen van de capaciteit van de aarde opereert en haar leefbaarheid ondersteunt.

Dit vergt wereldwijd, van individu tot organisatie, een nieuwe aanpak en een andere manier van denken, waarbij grondstoffen niet verspild worden en waarin we een economie creëren die de veerkracht en draagkracht van onze planeet bevordert - een circulaire economie. Doelstelling: Doetinchem is in 2050 100% circulair. In 2030 is Doetinchem 50% circulair. Hiermee sluit de gemeente aan bij de landelijke doelstelling voor een circulaire economie. 1 Circularity Gap Report 2022

blad 5 van 49

datum projectnummer betreft

23 april 2024 0483608 Plan van Aanpak Circulaire Economie

R-Ladder In een circulaire economie worden vrijwel alle producten die we in de toekomst gebruiken, steeds opnieuw gebruikt. Afval bestaat in een volledig circulaire economie niet, want elke reststroom kunnen we gebruiken voor het maken van een nieuw product, omdat grondstoffen van hoge kwaliteit blijven 2 . Daarnaast kijkt de circulaire economie ook of het echt nodig is om bepaalde grondstoffen te gebruiken, of dat een product ook met minder of met duurzame grondstoffen gemaakt kan worden. Er is geen sprake meer van de lijn: produceren, consumeren en daarna weggooien. Er zijn vier strategieën om te komen tot een circulaire economie:

Grondstoffengebruik verminderen We hoeven minder grondstoffen te gebruiken als we minder producten kopen, deze delen of ze efficiënter produceren Grondstoffen vervangen Als er nieuwe grondstoffen nodig zijn, moeten we zoveel mogelijk duurzaam geproduceerde, hernieuwbare en beschikbare grondstoffen gebruiken. Zoals biomassa: een grondstof bestaande uit natuurlijke materialen zoals planten, bomen, fungi, bacteriën en voedselresten.

2.2

De circulaire economie wordt vaak uitgelegd aan de hand van de R-ladder. Hoe hoger een strategie op deze lijst (ladder) van circulariteitsstrategieën staat, hoe circulairder de strategie is. Het hoogste niveau (Refuse/Rethink) verdient de voorkeur; dit is het niveau waarin de meeste grondstoffen bespaard worden en daarom is het ook de meest efficiënte interventie. De R-ladder (of soortgelijke modellen) wordt door veel organisaties gebruikt om de stappen te bepalen naar een circulaire toekomst.

Levensduur verlengen We kunnen producten en onderdelen langer en intensiever gebruiken. Bijvoorbeeld door ze te hergebruiken en te repareren. Zo zijn er minder nieuwe grondstoffen nodig voor nieuwe producten. Hoogwaardige verwerking We kunnen materialen en grondstoffen recyclen en daar nieuwe producten van maken. Zo hoeven we minder afval te storten of te verbranden en ontstaat er een groter aanbod van duurzame grondstoffen.

De meerwaarde van de circulaire economie In de Europese Unie kan tot ruim 500 miljard euro per jaar worden verdiend door anders om te gaan met grondstoffen en circulair te gaan ondernemen 3. TNO becijferde dat de potentie van de circulaire economie voor de Nederlandse economie ruim 7 miljard bedraagt en ruim 50.000 banen kan scheppen 4 . Daarnaast komen veel grondstoffen nu uit het buitenland. Bijvoorbeeld grondstoffen voor industrie en voedsel. Voor de aanlevering van deze grondstoffen heeft 2 Korhonen, Nuur, Feldmann & Birkie, 2018 3

Towards a Circular Economy, McKinsey & Partners

4 OPAi, ondernemen in de circulaire economie, 2014

blad 6 van 49

datum projectnummer betreft

23 april 2024 0483608 Plan van Aanpak Circulaire Economie

Nederland andere landen dus nodig. De Covid-pandemie en de Russische inval in Oekraïne hebben laten zien dat Nederland kwetsbaar is door de afhankelijkheid van complexe internationale leveringsketens5. In een circulaire economie is Nederland minder afhankelijk van andere landen. Producten die eerder werden vernietigd en verbrand, worden dan gebruikt om grondstoffen uit te halen. Daardoor hoeft Nederland deze grondstoffen niet uit het buitenland te halen.

2.3

Circulaire economie en andere opgaven De opgave om te komen tot een circulaire economie staat niet op zichzelf. Circulariteit is een verbindend thema, dat niet alleen bijdraagt aan arbeidsmarkt- en economische ontwikkeling, maar ook aan het klimaatbeleid zoals tegengaan van klimaatverandering en biodiversiteitsverlies, het voorkomen van vervuiling van het milieu, de energietransitie en het voorkomen van leveringsrisico’s van producten. Een circulaire economie raakt daarnaast ook aan andere maatschappelijke opgaves zoals verduurzaming van de landbouw, het ontwikkelen van een vitaal natuur- en watersysteem, versnelling van de energietransitie, slimme en duurzame mobiliteit en sociale veerkracht.

Sustainable Development Goals Gemeente Doetinchem is onderdeel van Regio Achterhoek, die de Sustainable Development Goals (SDG’s) van de Verenigde Naties heeft omarmd. De SDG's vormen het kompas waarmee organisaties, of ze nu overheden, maatschappelijke instanties of bedrijven zijn, kunnen bijdragen aan een verbeterde toekomst voor de mensheid. Het idee achter de SDG's is dat iedere organisatie zich kan inzetten voor doelen die binnen hun eigen invloedssfeer vallen.

Dit Plan van Aanpak moet dus niet gelezen worden als een op zichzelf staand document, maar als verbindende factor in tal van opgaven die spelen in de gemeente Doetinchem. Uiteindelijk is het komen tot een circulaire economie niet alleen een doel, maar vooral ook een middel voor een duurzamere toekomst. Zo dragen we eraan bij dat we in Doetinchem nu én in de toekomst voldoende mogelijkheden hebben om prettig te wonen en te ondernemen.

De SDG's bestaan uit 17 doelen die gericht zijn op het duurzaam houden van de wereld in 2030 en daarna. Ze omvatten zowel nabije als verre doelen en, samen met het concept van Brede Welvaart, fungeren ze als een doeltreffend navigatiesysteem om onze toekomst vorm te geven. In dit Plan van Aanpak maken we daarom op meerdere plekken koppelingen met verschillende SDG’s waar de circulaire economie aan raakt.

5 Integrale Circulaire Economie Rapportage 2023, PBL

blad 7 van 49

datum projectnummer betreft

2.4

23 april 2024 0483608 Plan van Aanpak Circulaire Economie

Van bovenlokale naar lokale maatregelen Er moeten circulaire maatregelen genomen worden op Europees niveau, landelijk niveau, provinciaal/regionaal niveau en ook op gemeentelijk niveau. De lokale opgave voor een circulaire economie staat niet op zichzelf. Met dit Plan van Aanpak en de toekomstige Uitvoeringsagenda sluiten we aan op beleid van andere overheden en relevante trajecten. Europees niveau De Europese Commissie heeft in 2019 de Europese Green Deal opgesteld. De Green Deal telt als belangrijke routekaart voor verduurzaming in Europa. Zo stelt de Green Deal als doel om in te zetten op een circulaire economie en het verwezenlijken van een blijvend concurrerende en eerlijke economie. Het Actieplan voor de circulaire economie richt zich op afvalpreventie en –beheer en het stimuleren een internationaal concurrerende circulaire economie. Ook is er focus op het verduurzamen van producten door bijvoorbeeld de repareerbaarheid van producten te verbeteren en het ondersteunen van consumenten daarin. Daarnaast wordt er op Europees niveau gewerkt aan regels die bijdragen aan een circulaire economie. Zo zijn er richtlijnen voor verpakkingen en verpakkingsafval opgesteld en wordt gewerkt aan het recht op reparatie wat ervoor moet zorgen dat consumenten meer rechten krijgen ter bevordering van reparatie van goederen.

• Green Deal • Actieplan voor de circulaire economie

Europa

Landelijk niveau In 2017 werd het grondstoffenakkoord ondertekend. Dit akkoord bevat afspraken om de Nederlandse economie op herbruikbare grondstoffen te laten draaien. Een jaar later zijn er vijf transitieagenda's opgesteld welke inzoomen op 5 cruciale sectoren: Kunststoffen, Consumptiegoederen, Voedsel, Maakindustrie, en Bouw & Biomassa. Er is gekozen voor deze vijf sectoren omdat ze belangrijk zijn voor onze economie, en tegelijk belastend zijn voor het milieu. In 2023 is tevens het nationaal programma circulaire economie 2023-2030 (NPCE) opgesteld welke duurt tot en met 2030. Hierin staan ook maatregelen die betrekking hebben op grondstoffengebruik. Onlangs is ook de derde Integrale Circulaire Economie Rapportage (ICER) gepubliceerd door het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). In dit rapport wordt de voortgang van de circulaire economie in Nederland beschreven. De conclusie is dat intensivering van beleid noodzakelijk is en dat circulariteitseisen bij inkoop en aanbesteding van de overheid meer aandacht behoeft. Daarnaast wordt geadviseerd een door bedrijven en maatschappelijke organisaties breed gedragen visie op circulaire economie uit te werken in concrete doelen.

• Grondstoffenakkoord • Nationaal programma circulaire economie 2023-2030

Nederland

blad 8 van 49

datum projectnummer betreft

23 april 2024 0483608 Plan van Aanpak Circulaire Economie

Regionaal niveau Provincie Gelderland wil de eerste afvalvrije provincie van Nederland worden. Hiervoor is in 2021 een Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie opgesteld door de provincie. Dat uitvoeringsprogramma heeft een hoofdstuk voor vier van de vijf cruciale sectoren: consumptiegoederen, bouw, voedsel en de maakindustrie en sluit hier dus aan op nationaal beleid. De keuze voor deze vier sectoren hangt samen met de grondstofstromenanalyse (Circulaire Atlas) die de provincie uit heeft laten voeren. Er wordt verwacht dat het grootste rendement te behalen is in het uitvoeringsprogramma benoemde sectoren agrofood, consumenten en afval, bouw en infrastructuur, en maakindustrie. In 2019 heeft regio Achterhoek (8RHK ambassadeurs) de Achterhoek Visie 2030 opgesteld. Zes thematafels geven uitvoering aan de visie, waaronder de thematafel Circulaire Economie & Energietransitie. De regio heeft daarbij 5 pijlers: 1) Energietransitie, 2) Circulair ondernemen, 3) Kringlooplandbouw, 4) Duurzaam vastgoed en 5) Vitaal landelijk gebied. Cirkelregio De Achterhoek heeft in 2020 ook een bijdrage ontvangen om een netwerk van publieke en private partijen te vormen die gezamenlijk werken aan circulaire oplossingen met name in de bouw. Tot slot wordt in regionaal verband gewerkt aan een nieuw Regionaal Programma Werklocaties 2024-2028, waar circulariteit ook in terug komt.

Zo houdt de regio zich ook bezig met de ruimtelijke inpassing van de circulaire economie. Lokaal niveau Met dit Plan van Aanpak en de toekomstige Uitvoeringsagenda leggen we een focus op sectoren binnen de circulaire economie waar gemeente Doetinchem invloed op kan uitoefenen. Het Plan van Aanpak legt onze ambities en speerpunten vast om in 2050 te komen tot een economie die 100% circulair is. De Uitvoeringsagenda bevat de uitwerking van dit Plan van Aanpak en de financiële onderbouwing.

• Uitvoeringsprogramma circulaire economie • Circulaire Atlas Gelderland

Gelderland

• Achterhoek Visie 2030 • Cirkelregio De Achterhoek

Achterhoek

• Plan van Aanpak Circulaire Economie • Uitvoeringsagenda Circulaire Economie

Doetinchem

blad 9 van 49

datum projectnummer betreft

23 april 2024 0483608 Plan van Aanpak Circulaire Economie

3.

Deel 1: Inventarisatie ontwikkelingen Circulaire Economie in Doetinchem

blad 10 van 49

datum projectnummer betreft

23 april 2024 0483608 Plan van Aanpak Circulaire Economie

Bedrijfsleven van Doetinchem in cijfers

Stand van zaken in Doetinchem 3.1

580

Overzicht van het bedrijfsleven in Doetinchem Doetinchem is een middelgrote gemeente met een centrale rol in de Achterhoek. De gemeente fungeert als de toegangspoort tot de Achterhoek vanuit zijn strategische positie. Dankzij zijn uitstekende bereikbaarheid, kansen op werk en diverse voorzieningen dient Doetinchem niet alleen als een regionaal knooppunt, maar ook als een brug naar omliggende gebieden zoals Arnhem-Nijmegen, Twente en Emmerik-Bocholt.

Doetinchem heeft een diverse bedrijfsleven die stabiliteit uitstraalt, dankzij de verscheidenheid aan bedrijfstakken. Deze stabiliteit, gecombineerd met uitstekende voorzieningen en een groene omgeving, draagt bij aan de aantrekkingskracht voor zowel werkgevers als werknemers om zich hier te vestigen.

8179

7689

Landbouw Industrie Handel

Aantal banen per sector in 2022

Collectieve dienstverlening Zakelijke dienstverlening

6999

De gemeente Doetinchem is thuis van meer dan 5.400 bedrijven, die gezamenlijk zo'n 36.600 banen bieden. Het onderwijs is vertegenwoordigd met een studentenpopulatie van meer dan 10.000 studenten in het MBO en HBO. Het recent ontwikkelde A18 bedrijvenpark heeft in de afgelopen jaren meer dan 1000 nieuwe arbeidsplaatsen opgeleverd. Bovendien hebben bestaande ondernemingen ook hun omvang vergroot. Gedurende de afgelopen vijf jaar is de werkgelegenheid in de gemeente Doetinchem met bijna 11% gestegen. Belangrijkste sectoren Binnen onze gemeente zijn de meeste banen vertegenwoordigd in de zakelijke dienstverlening (o.a. in de detailhandel, cultuur, sport en recreatiesector en de gezondheidssector). Daarnaast speelt de maakindustrie een belangrijke rol. Hierbij kan gedacht worden aan bedrijven actief in machinebouw, kunststofbewerking en diverse onderwijs- en zorginstellingen. Daarnaast zien we dat de (hightech) maakindustrie een belangrijke positie in de agri-food keten inneemt.

310

Overige dienstverlening

12919 Bron: LISA (2022) Bron: LISA (2022)

Nederland

Doetinchem

% vestigingen per sector in april 2024

25% 20% 15% 10% 5% 0%

Bron: Handelsregister KVK (2024)

blad 11 van 49

datum projectnummer betreft

23 april 2024 0483608 Plan van Aanpak Circulaire Economie

Circulaire economie in de gemeente Doetinchem In de afgelopen jaren is in Doetinchem al op verschillende fronten gewerkt aan de transitie richting een circulaire economie. De gemeente is in de regio aangesloten bij de thematafel Circulaire Economie & Energietransitie en is met de Startnotitie Circulaire Economie in 2021 een eerste stap gezet met het beleidsmatige kader voor de transitie. Met een aparte paragraaf in de omgevingsvisie wordt het thema ook op strategisch beleidsniveau geborgd. Ook bij Buha, de organisatie van de gemeente Doetinchem verantwoordelijk voor het beheer en onderhoud van de openbare ruimte en het inzamelen van grondstoffen, staat het thema circulaire economie op de agenda. Verder zijn diverse ondernemers, in zowel de maakindustrie, de bouw en de landbouw initiatieven begonnen richting een circulaire economie. Om een goed Plan van Aanpak te kunnen schrijven is het van belang te weten wat er precies speelt in de gemeente, op het gebied van het bedrijfsleven, maar ook op het gebied van de gemeentelijke organisatie zelf of bij inwoners. Op de komende pagina’s geven we een overzicht van alle lokale beleidskaders en ontwikkelingen die op dit moment bekend zijn voor de in de inleiding beschreven circulaire speerpunten binnen de gemeente.

blad 12 van 49

3.2

Circulaire gemeentelijke organisatie 3.2.1

Waarom dit speerpunt?

Als we binnen de gemeente een versnelling richting een circulaire economie teweeg willen brengen is het van belang dat we het goede voorbeeld geven. Gemeente Doetinchem besteedt jaarlijks ongeveer 77 miljoen euro aan de inkoop van producten, diensten en werken: van koffiebekers tot nieuwe dakbedekking, en van ICT-middelen tot catering. Dat is een groot bedrag. Voor elk van deze dingen kunnen we duurzamere keuzes maken door actief te letten op circulariteit bij aanbestedingen.

3.2.2 • •

• • • •

Relevante beleidsmatige kaders en uitgangspunten Inkoopbeleid 2024 Het in acht nemen van milieuaspecten, waarbij onder andere de MVI criteria op PIANOo (Professioneel en Innovatief Aanbesteden, Netwerk voor Overheids – opdrachtgevers) en het CROW(Centrum voor Regelgeving en Onderzoek in de Grond-, Water- en Wegenbouw en de Verkeerstechniek) worden toegepast. Social Return on Investment (SRoI) en wordt er op het gebied van circulariteit een inspanningsverplichting op pilotniveau gehanteerd. De gemeente is op niveau 3 van de CO2 prestatieladder gecertificeerd. De regio Achterhoek heeft zich gecommitteerd aan de Sustainable Development Goals (SDG’s). In het verleden is de gemeente ook aangesloten geweest bij het Manifest Maatschappelijk Verantwoord Inkopen. Hier is echter geen vervolg aan gegeven.

3.2.3

Waar staan we nu?

We splitsen dit speerpunt voor het overzicht op in een aantal verschillende subcategorieën: facilitair en inkoop, catering, dienstverlening en ICT, SROI, bouw (vastgoed, infra en openbare ruimte) en Buha. Per subcategorie sommen we op waar gemeente Doetinchem op dit moment staan. Inkoop In de regio wordt al geruime tijd samengewerkt op het gebied van inkoop. Zo is het inkoopbeleid van de gemeente opgesteld in samenwerking met de regio en hanteren gemeenten dezelfde Algemene Inkoopvoorwaarden. Het thema duurzaamheid en circulariteit staat regelmatig op de agenda. Een structurele en intensievere samenwerking op dit thema ligt in de lijn. Duurzaamheid, en dus ook circulair, wordt bij inkoop in toenemende mate meegenomen, bijvoorbeeld ook bij de inkoop van energie. Facilitair Er is voor medewerkers de mogelijkheid om een thuiswerkplek in te richten. Inkoop van de zaken voor de thuiswerkplek gebeurt met gereviseerde (gerefurbished) producten. Daarnaast zorgen we voor duurzame postbezorging en doen we onderzoek naar het toepassen van circulaire schoonmaakmiddelen voor het sanitair in het gemeentehuis. Catering Er is een recent (Europese) aanbesteding uitgezet waarbij er aandacht is besteed aan de inkoop van voedsel van meer duurzame en lokale bronnen. De inschrijvers zijn beoordeeld op hoe de uitgangspunten duurzaam en lokaal verweven zijn in de uitvoering van de opdracht.

Dit ging verder dan alleen

blad 13 van 49

inkoop van (zoveel mogelijk) Fairtrade en duurzame producten. Ook nemen we deel aan een pilot georganiseerd door Achterhoek Food. Doel is om gezamenlijk te verkennen welke mogelijkheden er zijn voor het inkopen van duurzame, gezonde en (daar waar mogelijk en passend binnen de kaders van de wetgeving) lokale producten. Dienstverlening en ICT Rondom de inkoop van diensten en ICT-middelen zijn op dit moment geen specifieke duurzaamheidsinitiatieven rondom circulariteit. Bij de inkoop van deze diensten en producten worden wel de beleidsregels uit het inkoopbeleid gevolgd. Social Return on Investment (SRoI) Bij elk inkoopproces boven de 20.000 euro worden medewerkers gevraagd om een inkoopformulier in te vullen waarbij wordt gevraagd of wordt voldaan aan criteria op gebied van SRoI en duurzaamheid. Hierdoor is de afdeling inkoop in een vroegtijdig stadium betrokken om te adviseren op het gebied van SRoI. De indruk is daarom ook dat dit criterium goed wordt meegenomen. Voor SRoI wordt samengewerkt met WerkgeversServicepunt Achterhoek. Bouw (vastgoed, infra, openbare ruimte) Bij inkoop van infrastructurele werken worden al duurzame criteria toegepast. Zo wordt er gewerkt met gesloten grondbalansen, worden materialen regelmatig hergebruikt (zoals gebakken materialen) en wordt sloop/breekafval (asfalt, beton, metselwerk etc.) vaak als ondergrond gebruikt in bouwwegen.

Voorbeelden hiervan zijn de verdubbeling van de Europaweg (hergebruik asfalt), bouwrijp maken Wijnbergen De Kwekerij (hergebruik betonstraatstenen en gebruik restpartijen) en hergebruik van verkeersborden. De gemeente heeft de ambitie om lid te worden van DuSpot, een digitale grondstoffen en materialen hub dat vraag en aanbod bij elkaar brengt, te vergelijken met een marktplaats voor bouwmaterialen. In de Achterhoek is een succesvolle pilot gedraaid de afgelopen anderhalf jaar. In het gemeentelijk vastgoed (beheerd door Buha) zijn diverse mooie voorbeelden van aanbestedingen waarin aandacht is voor circulariteit en/of

biobased bouwmaterialen, zoals de Wilhelminaschool en het Ceremoniepaviljoen bij de natuurbegraafplaats. Dit paviljoen wordt gebouwd met biobased bouwmaterialen (waaronder kalkhennep). Gemeente Doetinchem is met dit project aangesloten bij een Buyer Group Biobased Bouwen. Dit is een initiatief van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) in samenwerking met Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) en PIANOo (Professioneel en Innovatief Aanbesteden, Netwerk voor Overheids – opdrachtgevers). Bij beheerwerkzaamheden (uitgevoerd door Buha) houdt de gemeente doorgaans rekening met duurzaamheid bij het bepalen van vervangingsbehoeften. Hierbij wordt gestreefd naar efficiëntie, in tijd en kosten. Ee langere levensduur van producten is wenselijk. Ook is het soms beter om te onderzoeken of bepaalde items nog goed functioneren in plaats van ze direct te vervangen. Tegelijkertijd wordt door medewerkers van de gemeente aangegeven dat circulariteit ook in dit efficiëntie-plaatje moet passen, en niet te veel tijd en moeite moet kosten. Een verbeterpunt is het rekening houden met het vervolgtraject na de aankoop van tweedehands materialen. De focus ligt nu vaak op hergebruik van materialen in nieuwbouwfase en minder op het voorkomen van afval aan het eind van de levenscyclus van een gebouw/werk.

Het is belangrijk om ook na de aanschaf van tweedehands materialen te kijken naar de verdere mogelijkheden, zoals hergebruik, recycling of verantwoorde verwijdering. Er is nog geen overzicht van alle projecten en initiatieven (door de gemeente geïnitieerd of door derden) die spelen binnen de gemeente. Het benutten van meekoppelkansen lukt daardoor nog niet voldoende. Denk aan het vervangen van het riool als de weg ter plaatse om andere redenen ook al open moet. Wellicht dat DuSpot hier een rol in kan spelen. Circulariteit zou eigenlijk in de ontwerpfase al meegenomen moeten worden, dat gebeurt nu nog niet vaak genoeg. Over het algemeen kan er op een meer gedetailleerd niveau worden gekeken naar het bouwproces en ontwerp. Dit betekent dat architecten en stedenbouwkundigen ook open zullen moeten staan voor alternatieve bouwmaterialen en bouwmethodes.

blad 14 van 49

Buha Buha B.V. verzorgt veel diensten (wettelijke taken) voor de gemeente. In 2016 is een samenwerkingsovereenkomst (SOK) met Buha gesloten en daaraan gekoppeld zijn dienstenkaarten opgesteld waarin per thema is aangegeven welke taken eronder vallen, gekoppeld aan beleidsdocumenten. Buha volgt de lijn van het inkoopbeleid en de inkoopvoorwaarden van de gemeente Doetinchem. Andersom heeft Buha ook een dienstverleningsovereenkomst (DVO) gesloten met de gemeente Doetinchem voor diensten die de gemeente levert aan Buha. Deze moet binnen enkele jaren worden herzien. Duurzaamheid en circulariteit krijgen dan een prominentere plek in de afspraken die gemaakt worden.

3.2.4

Conclusie stand van zaken

Een eerder opgesteld startdocument concludeerde dat er voldoende aanknopingspunten en beleidsdoelstellingen zijn om (duurzame of circulaire) criteria te stellen op gebied van duurzaam inkopen. Deze zijn meegenomen in het opstellen van het nieuwe inkoopbeleid. Er zijn ook al veel voorbeelden in de organisatie te vinden waarbij deze criteria toegepast worden. Tegelijkertijd blijven concrete resultaatverplichtingen t.a.v. duurzame inkoopcriteria regelmatig achterwege. Behalve op gebied van SRoI en op het behalen van de CO2 prestatieladder certificering. In zijn algemeenheid wordt door medewerkers van inkoop aangegeven dat er nog veel kansen liggen om duurzaamheid/circulariteit bij inkoop verder te vergroten. Omdat er zeker ook al veel goede dingen gebeuren is monitoring daarbij een belangrijk aandachtspunt. Zo is nog niet inzichtelijk of in alle inkoop waarvoor milieucriteria documenten zijn opgesteld (onder andere door PIANOo) ook daadwerkelijk van die documenten gebruik wordt gemaakt.

Hout is één van de manieren om biobased (en dus regeneratief) te bouwen. Ook het paviljoen bij natuurbegraafplaats Slangenburg bestaat vooral uit hout. Omdat bomen opnieuw te planten zijn is de milieuschade beperkter dan wanneer met niet regeneratieve materialen gebouwd wordt. blad 15 van 49

3.3

Circulaire Consumentengoederen 3.3.1

Waarom dit speerpunt?

In Doetinchem werd in 2020 per persoon 171kg aan fijn restafval geproduceerd. Door de invoering van betalen voor restafval is de hoeveelheid fijn restafval per inwoner gedaald naar 109 kg per inwoner. Dat is een daling van 36%. In een circulaire economie is er geen afval, of in ieder geval zo weinig mogelijk. Een individuele inwoner heeft met zijn of haar consumptiegedrag weinig invloed, maar als de ruim 58.000 inwoners uit Doetinchem richting een meer circulaire leefwijze verschuiven dan heeft dit grote impact. Een stimulering tot minder consumptie, gezamenlijk en langdurig gebruik van producten, hergebruik en reparatie en tot slot hoogwaardige recycling heeft veel impact op de grondstofstromen. De gemeente kan hieraan bijdragen door het vergroten van bewustwording onder de inwoners. Daarnaast kan de gemeente een actieve rol spelen in het stimuleren van deelconcepten en een infrastructuur die hergebruik en reparaties van producten stimuleren. Tot slot heeft de gemeente als inzamelaar van huishoudelijk afval veel invloed op een hoogwaardige verwerking (lees recycling) van ons restafval.

3.3.2

Beleidsmatige uitgangspunten

Het gemeentelijke beleid over consumptiegoederen (en voornamelijk het afval van inwoners) staat op dit moment in het Grondstoffenplan 2020-2024. Hierin staat een combinatie van 23 maatregelen om te komen tot 100 kg restafval per inwoner in 2024. Naast het terugdringen van de hoeveelheid huishoudelijk afval heeft het Grondstoffenplan 2020-2024 als doel om uit de afvalstromen zoveel mogelijk grondstoffen terug te winnen. Hierbij ligt ook de nadruk op het zoveel mogelijk lokaal inzetten van grondstoffen, om ook lokale kringlopen sluitend te maken.

3.3.3

Waar staan we nu?

Zoals gesteld gaat dit speerpunt voornamelijk over het beheer van grondstoffen die nodig zijn voor en vrijkomen uit consumptiegoederen. Volgens het gedachtegoed van de circulaire economie is preventie van afval, bijvoorbeeld door spullen te delen, de levensduur van spullen te verlengen en producten her te gebruiken ook een belangrijk aspect. Dit speerpunt is daarom opgedeeld in de volgende onderwerpen: deeleconomie, levensduur en hergebruik van producten, duurzaamheidsbewustzijn bij inwoners, beheer huishoudelijk afval en tot slot, zwerfafval. Deeleconomie In de deeleconomie delen individuen en organisaties goederen, diensten of middelen met anderen op basis van betaling of wederkerigheid, met als doel efficiënt gebruik van bestaande middelen en het creëren van samenwerkende gemeenschappen. Dit bevordert een circulaire economie door het verlengen van de levensduur van goederen en het optimaliseren van hun gebruik, wat resulteert in minder vraag naar nieuwe productie en grondstoffen, en minder afval. Onderstaand een opsomming van enkele constateringen over initiatieven voor de deeleconomie: • Er zijn enkele initiatieven rondom deel-mobiliteit, zoals Mywheels of Snappcar. Daarnaast wordt in de Citydeel ‘Fietsen voor iedereen’ geschreven dat iedereen toegang moet kunnen hebben tot een (deel)fiets.

• Er zijn nog weinig initiatieven op het gebied van het delen van spullen of kleding, zoals Peerby. • Er zal op korte termijn bij Wijnbergen en Kwekerij een buurtcentrum komen waar men goederen kan delen. Daarnaast zullen er in dit buurtcentrum ook kledingruilsessies georganiseerd worden.

blad 16 van 49

Levensduur en hergebruik van producten Daarnaast is voor een circulaire economie het van belang dat consumptiegoederen zo lang mogelijk in gebruik blijven. In Doetinchem zijn er meerdere initiatieven die bijdragen aan de levensduur van goederen: • Er zijn twee repaircafe’s, in Doetinchem en in Wehl. Hier worden kapotte spullen door vrijwilligers gerepareerd. • Doetinchem heeft een ruim aanbod aan tweedehands winkels (bijvoorbeeld Stichting Aktief, Appel en Ei en Dorkas). Tweedehands spullen en kleding zijn ook in de afgelopen jaren zeer in populariteit gestegen. • Platforms als Marktplaats en Facebook kennen weggeef-hoeken, via waar spullen gratis afgehaald kunnen worden. De verschillende themapagina’s in Doetinchem hebben tussen de twee en achtduizend leden. • Er is een proef met wasbare luiers van start gegaan. • Kringloop Aktief heeft een belangrijke rol in de inzameling van herbruikbare huisraad en textiel. Textiel wordt lokaal gesorteerd (lokale werkgelegenheid) en de kleding die verkoopbaar is komt direct lokaal terug in de winkel.

Duurzaamheids-bewustzijn bij inwoners De maatregelen in het grondstoffenplan leveren een belangrijke bijdrage aan het maken van steeds meer bewuste keuzes. Zo wordt ingezet op het meenemen van inwoners op gedragsverandering die nodig is voor goed grondstoffenbeheer: van preventie tot inzameling en over de kwaliteit van grondstofstromen.

De invloed van de overheid op hoe consumenten met hun afval omgaan is beperkt. Gedrag is te beïnvloeden door het scheiden van afval te stimuleren, bijvoorbeeld door statiegeld. Daarnaast heeft het Ministerie van I&W de gedragsstrategie Burgers en circulaire economie opgesteld. De aanbevelingen hieruit nemen we mee in ons Plan van Aanpak. blad 17 van 49

Beheer huishoudelijk afval Veel gemeenten in Nederland hebben de inzameling van huishoudelijk afval volledig uitbesteed. Echter, gemeente Doetinchem heeft deze dienst (in de vorm van de organisatie BUHA) nog in eigen beheer. Dit brengt veel voordelen met zich mee in de vorm van flexibiliteit in de inzameling en de verwerking van huishoudelijk afval. Zo kan actiever gestuurd worden op hoe en wanneer welk afval wordt opgehaald en verwerkt. Er wordt op de volgende manieren bijgedragen aan een circulaire economie: • Begin 2022 is 'Betalen voor Restafval' ingevoerd. Door deze methodiek van afvalscheiding en afvalinzameling is het restafval gereduceerd met 40%, ofwel een afname van 74kg per inwoner. We verklaren dit nader in het grondstoffenbeleid. • De 23 maatregelen in het grondstoffenplan worden momenteel uitgevoerd. De belangrijkste ‘eerste’ stap voor het plan was het bepalen van het tarief voor het restafval dat de inwoners van Doetinchem stortten. Er zijn ook projecten om de kwaliteit van grondstoffen te verbeteren. • Het nieuwe grondstoffenbeleid wordt op dit moment opgesteld. Circulair ambachtscentrum De gemeente en Buha hebben de ambitie om de huidige milieustraat om te bouwen tot een circulair ambachtscentrum. Een Circulair ambachtscentrum is een plek waar vanuit verschillende invalshoeken wordt gewerkt aan producthergebruik en reparatie.

Hierbij wordt uitgegaan van de volgende onderdelen: 1. Kringloopwinkel 2. Reparatiewerkplaats 3. Milieustraat 4. Onderwijs Het doel van het circulair ambachtscentrum is spullen die direct kunnen worden hergebruikt of gerepareerd in te nemen door de kringloop. Afval wat daarna nog ontstaat wordt aan de voorkant zo goed als mogelijk te gescheiden, gedemonteerd of bewerkt. Vervolgens als grondstof voor nieuwe toepassingen aan te bieden.

Afval krijgt zo een tweede leven en er worden arbeidsplaatsen gerealiseerd. Dit doet de gemeente in samenwerking met lokale partners zoals de kringloop en Laborijn. Het is tevens een manier om de circulaire economie concreet te laten zien aan inwoners. Verschillende onderwijsinstellingen worden actief betrokken om zo onderzoek te stimuleren omtrent de inzet van nieuwe afvalstromen. Daarnaast is het doel van het Circulair ambachtscentrum ook om de brede doelstellingen rond duurzaamheid concreet zichtbaar te maken voor inwoners. Op het terrein van Buha en het circulair ambachtscentrum kunnen inwoners zien wat zij kunnen doen aan; groen, klimaat, grondstoffen en biodiversiteit. Zwerfafval in openbare ruimte Ruim 500 inwoners van de gemeente Doetinchem leveren als vrijwilliger een belangrijke bijdrage aan een schone leefomgeving door zwerfafval op te ruimen. Er wordt ook gewerkt aan een wijkgerichte aanpak van zwerfafval. In het verleden was Beestenbende actief, in 2024 is dit omgevormd naar de Troepers; een zwerfafvalclub voor kinderen in de leeftijd van 8 tot 12 jaar. Deze kinderen worden actief betrokken bij educatie rond zwerfafval. Doelstelling is dat kinderen zelf weten dat ze invloed hebben op hun leefomgeving.

3.3.4

Conclusie stand van zaken

De gemeente heeft slechts beperkt invloed op wat consumenten kopen en weggooien. De winst die op dit thema te behalen valt wordt meegenomen in diverse ontwikkelingen, zoals het nieuw op te stellen grondstoffenbeleid en het ambachtscentrum dat wordt ontwikkeld. Zo wordt in het nieuwe beleid nog meer ingezet op de communicatie rond grondstoffen steeds meer en stapsgewijs op het gebied van communicatie. De uitdaging daarbij is om de communicatie over de circulaire economie en de aanpak daarvan voor inwoners in kleine stappen en aan de hand voor voorbeelden vorm te geven. Het is een groot theoretisch begrip en uit onderzoek blijkt dat communicatie over een groot probleem minder effect heeft dan gericht te laten zien wat inwoners zelf kunnen doen. De inzet van communicatie zal vooral gericht zijn op wat inwoners zelf kunnen doen (bijvoorbeeld goederen delen, laten repareren en hoe zij op een goede manier kunnen zorgen dat grondstoffen worden hergebruikt).

blad 18 van 49

3.4

Circulaire gebiedsontwikkeling 3.4.1

Waarom dit speerpunt?

Gezien de grote bouwopgave en daarnaast de grootschalige renovatie van wijken en de openbare ruimte, ligt bij gebiedsontwikkeling een grote circulaire opgave. Zo blijkt uit een grondstoffenanalyses van de provincie, dat de bouw verantwoordelijk is voor ongeveer 40% van het grondstoffengebruik in de provincie. In de Transitieagenda Circulaire Bouweconomie van het Rijk is een mijlpaal opgenomen dat in 2023 alle uitvragen in de bouw bij overheden circulair dienen te zijn (dit zal opgenomen moeten worden in het inkoopbeleid van de gemeente, zie ook hoofdstuk 3.2). De circulaire kansen in de bouwsector zijn groot. Circulair bouwen kan het winnen van primaire grondstoffen en hulpbronnen zoals water en energie terugdringen en zorgt voor minder vervuiling en vernietiging van ecosystemen bij het winnen van grondstoffen en produceren van bouwmaterialen. Ook zorgt circulair bouwen voor het positief beïnvloeden van de (groene) leefomgeving, stimuleert de lokale economie en kan het werk bieden voor mensen met afstand tot de arbeidsmarkt. Circulair bouwen betekent het zoveel mogelijk tegengaan van sloop (herbestemmen), hergebruik van materialen uit bestaande gebouwen en infrastructuur en het toepassen van biobased of gerecyclede grondstoffen.

Ook liggen er kansen in het anders ontwerpen van gebouwen bijvoorbeeld modulair en met een hoge mate van flexibiliteit, waardoor een gebouw makkelijker van functie kan veranderen. Zie voor alle bouwprojecten die de gemeente zelf initieert (zoals het aanbesteden van infrastructurele werken en het bouwen en onderhouden van gemeentelijke panden) het hoofdstuk over de circulaire gemeentelijke organisatie.

3.4.2

Beleidsmatige uitgangspunten

Wat betreft (circulaire) gebiedsontwikkeling worden in de omgevingsvisie enkele uitgangspunten geschetst: • De ambitie is om in 2050 Energieneutraal en 100% circulair te zijn (tevens onderstreept in Coalitieakkoord) • Om in 2050 alle in de gemeente verbruikte warmte CO2 -neutraal en binnen de gemeentegrenzen op te wekken, zetten we in op aardgasvrij verwarmen (zie ook Transitievisie Warmte Doetinchem). • De gemeente Doetinchem wil groeien naar 70.000 inwoners in 2036. Daarnaast willen wij aan de slag met grootschalige verduurzaming van de bestaande woningvoorraad. Beschikbaarheid, betaalbaarheid en kwaliteit zijn sleutelbegrippen bij de ontwikkelingen in de woningvoorraad. De gemeente heeft als vergunningverlener veel invloed op nieuwbouwplannen van woonwijken, bedrijventerreinen en grootschalige renovatie. Er is daarom een proces gestart om tot een Kader Gebiedskwaliteit te komen. Het doel van een kader gebiedskwaliteit is om te komen tot een ruimtelijk toetsingskader. Hierin leggen we vast waar een ontwikkeling aan moet voldoen. Denk aan thema’s zoals adaptatie, biodiversiteit, energie, circulariteit, welstand etc. Als eerste stap is een Inspiratiebundel opgesteld. De inspiratiebundel is ons vertrekpunt. De ontwikkelingen staan niet stil en dus is het een dynamisch document.

Wanneer nieuwe innovaties zich voordoen of wanneer we nieuw beleid maken, heeft dit ook gevolgen voor de inspiratiebundel. De inspiratiebundel is eind 2023 vastgesteld.

blad 19 van 49

In de Woonvisie van 2023-2026 is de volgende ambitie geformuleerd: lokaal en regionaal bestaat de wens om meer conceptueel, circulair en biobased te bouwen. Hiermee sluit de Achterhoek aan bij de ambities uit het landelijk grondstoffenakkoord waarin het doel is om in 2050 een volledig circulaire bouweconomie te hebben

•

Daarnaast is een circulaire bouwsector regionaal een belangrijk thema. In de Achterhoek visie 2030 staat zijn de volgende doelstellingen opgenomen: • Er zijn innovatieve en duurzame manieren van wonen en bouwen ontwikkeld en gerealiseerd. • Het energielabel-niveau van de Achterhoekse woningvoorraad is verbeterd en het aandeel toekomstbestendige woningen in de woningvoorraad is toegenomen. • Er worden meer circulaire en biobased materialen toegepast in zowel nieuwbouw als verbouw. • Gebruik van primaire grondstoffen is t.o.v. 2010 met 50% verlaagd o.a. door toepassen van lokaal geproduceerde biogrondstoffen in bouw & infra.

•

In de regionale woonagenda is afgesproken dat partijen zich inspannen om zoveel mogelijk biobased of hergebruikte grondstoffen te gebruiken voor de woningen die worden gebouwd.

3.4.3

Waar staan we nu?

Circulariteit in nieuwbouw en renovatie • Het thema circulariteit is zowel in nieuwbouw als ook in de renovatie van de bestaande bouw nog niet altijd ingebed. Er moet meer inzicht komen in de huidige materialenstromen en concrete mogelijkheden in gebruik van circulaire of biobased bouwmaterialen. Om circulaire bouwmaterialen te kunnen toepassen is het ook noodzakelijk dat er voldoende aanbod is. In Doetinchem en omstreken broeien er wel al enkele initiatieven die de circulariteit in de bouw op weg helpen. Deze initiatieven staan hiernaast opgesomd.

•

Fysieke of digitale bouwhubs waar materialen tijdelijk opgeslagen kunnen worden of worden aangeboden zijn daarbij ook belangrijk. Binnen Regio 8RHK en Cirkelregio De Achterhoek zijn verschillende projecten gestart om dergelijke fysieke en digitale materialenmarktplaatsen te ontwikkelen. Reststromen kunnen dan beter worden gebundeld en efficiënt opnieuw worden ingezet. In het kader van de Transitievisie Warmte wordt ingezet op energie besparen, isoleren, ventileren en groene energie opwekken. Zo pakken we jaarlijks twee buurten op met inwoners, ondernemers en instellingen. Met Sité wordt verkend welke mogelijkheden er zijn om verder samen te werken aan meer biobased en circulaire bouwplannen. De gemeente stimuleert Sité om duurzamer te renoveren. Sité en de gemeente werken samen met het convenant Toekomstbestendig Bouwen, in samenwerking met 8RHK Ambassadeurs en de Cirkelregio.

Circulaire gebiedsontwikkelingen • De Wijnbergen De Kwekerij is een voorbeeld van gebiedsontwikkeling waarbij veel aandacht is voor duurzaam bouwen: op basis van Het Nieuwe Normaal en Toekomstbestendig Bouwen zijn hoge ambities gesteld, vooral voor biobased bouwen (minimaal 60%). Binnen het thema circulair bouwen is er ook gekeken naar: omgaan met bouwafval, hergebruikte materialen en toxiciteit. Energieneutraal, klimaatadaptief, natuurinclusief, water en social return kwamen ook uitgebreid aan bod. Ook alternatieve woonvormen krijgen een plek (tiny houses) en er is aandacht voor deelgebruik van goederen en diensten. •

Ook zijn er een aantal andere lopende projecten waar een integrale aanpak wordt gehanteerd, namelijk de Stadsmijn, Civiel en de Oude IJssel. Bij deze projecten worden materialen nieuw leven ingeblazen.

blad 20 van 49

Knelpunten huidige bouwwetgeving De huidige/oude publieke wetgeving is ontoereikend in het stimuleren van circulaire bouw. Gebruikte materialen worden overwegend gekwalificeerd als afvalstof. Een afvalstof mag in beginsel niet toegepast worden in het bouwproces. Ook het opnemen van circulair bouwen in de huidige beleidsinstrumenten is lastig. Het bestemmingsplan is bedoeld voor het gebied en niet voor gebouwen. Je kunt dus eisen niet in de regels schrijven. Anterieure overeenkomsten zijn wel dergelijke contracten waarbij circulaire eisen opgenomen kunnen worden. Ze worden echter nog niet getoetst. Het kan daarom helpen dit onderwerp en de wijze waarop die beoordeling plaatsvindt, vooraf bespreekbaar te maken zodat dit risico kleiner wordt. Kansen Omgevingswet Op 1 januari 2024 is de Omgevingswet in werking getreden. Met deze wet en de bijbehorende regelingen is alle regelgeving met betrekking tot het fysieke domein bijeengebracht in één systeem. De Omgevingswet biedt ruimte om circulariteit aan te jagen binnen bouwprojecten, onder andere door middel van de experimenteerbepaling. Daarnaast streeft de Omgevingswet een meer integrale benadering van de fysieke leefomgeving na. Dit gedachtegoed, waarbij meer gedacht wordt vanuit de bedoeling dan puur vanuit de regels, past goed bij de systeemverandering die voor de circulaire economie nodig is.

3.4.4

Conclusie stand van zaken

De gemeente heeft veel invloed op de kwaliteit van gebiedsontwikkeling en wil in kwaliteit groeien. Omdat de bouwsector de twee na de grootste sector in de regio en de gemeente de ambitie heeft om tot 70.000 inwoners te groeien, valt er veel te winnen op het gebied van duurzaam en circulair bouwen. De diverse initiatieven voor biobased en circulair bouwen en de ambities van onze partners zoals Sité, 8RHK ambassadeurs en De Cirkelregio zorgen voor een goede basis. De stappen die de gemeente al heeft gezet zoals De Kwekerij en de Inspiratiebundel Gebiedskwaliteit helpen de markt te inspireren en te motiveren om duurzamer te bouwen. De Omgevingswet biedt kansen waar de huidige beleidsinstrumenten tekortkomen. Kortom bij dit speerpunt zijn er meerdere ingrediënten die het zeer interessant maken om hierop te focussen.

Kansen liggen bij circulaire gebiedsontwikkeling vooral bij het inbedden van circulaire principes in het ontwerp van bouwwerken. Inzicht hebben of krijgen in materialenstromen van bouwwerken is daarbij erg belangrijk. Bouwmaterialen kunnen dan beter gerecycled worden. Het werken met materialenpaspoorten en toetsingscriteria zoals Het Nieuwe Normaal kunnen hierbij helpen. blad 21 van 49

3.5

Circulaire Voedsel en Landbouwsector 3.5.1

Waarom dit speerpunt?

De Nederlandse landbouw is sterk gericht op export, terwijl er ook veel voedsel geïmporteerd wordt. Dit vraagt om een meer circulaire aanpak. Kringlooplandbouw houdt in dat we agrarische biomassa en de daarin opgeslagen voedingsstoffen vasthouden in het voedselsysteem. Door nog veel zuiniger om te gaan met schaarse grondstoffen en minder biomassa te verspillen, hoeven minder (voedings)stoffen van elders te worden aangevoerd in de vorm van bijvoorbeeld kunstmest en geïmporteerd veevoer. Die transitie is gebaat bij kortere voedselketens, omdat kringlopen dan gemakkelijker te sluiten zijn. Korte ketens zorgen ook voor minder voedselkilometers. De agrarische sector is een belangrijke economische bedrijfstak in onze gemeente. Hoewel het totaal aantal agrarische bedrijven sinds 2000 is gehalveerd, neemt de bedrijfsgrootte en professionaliteit van deze bedrijven wel flink toe. Aan de ene kant biedt het kansen dat boeren stoppen: er ontstaat immers ruimte in de voedsel- en landbouwsector. Aan de andere kant blijkt uit ervaring dat het lastig is boeren te vinden die aan de slag willen met andere innovatieve vormen van landbouw en veeteelt, zoals kringlooplandbouw, omdat er een evenwichtig verdienmodel, anders dan produceren voor een nichemarkt, nog ontbreekt.

De wisselende wet- en regelgeving en het ontbreken van een duidelijke stip op de horizon leidt tot onzekerheid en afname van vertrouwen bij boeren.

3.5.2

Beleidsmatige uitgangspunten

Wat betreft (circulaire) landbouw worden in de omgevingsvisie enkele uitgangspunten geschetst: • We ondersteunen stadslandbouw zodat mensen kunnen kiezen voor gezond en lokaal geteeld voedsel. • Er zijn nog veel rijks-, maar ook gemeentelijke regels die natuurinclusieve landbouw lastig maken. We kiezen ervoor om hierin de landelijke en provinciale keuzes uit te werken. We willen daarmee de ontwikkeling van de landbouw zo goed mogelijk ondersteunen en verder brengen. Daarnaast is een circulaire voedsel- en landbouwsector regionaal een belangrijk thema. In de Achterhoek visie 2030 zijn de volgende doelen opgenomen: • Door gezamenlijk te investeren vanuit de Kracht van Oost kan het open innovatiesysteem in de Achterhoek een belangrijke bijdrage leveren aan een schone economie (circulaire productie, kringlooplandbouw). • We willen koploper in kringlooplandbouw en een duurzaam voedselsysteem zijn. We versnellen de transitie naar kringlooplandbouw met een goed verdienmodel. • De agro foodsector is koploper in kringlooplandbouw door hoogwaardig benutten en gebruik van (bio)grondstoffen en biomassa en recycling van reststromen.

Door efficiënter om te gaan met reststromen uit de voedingsmiddelenindustrie en ook voedselverspilling tegen te gaan kunnen we veel kostbare grondstoffen besparen. Daarnaast is het noodzakelijk dat we de consumptie van dierlijke eiwitten verminderen en vervangen door plantaardige eiwitbronnen.

blad 22 van 49

3.5.3

Waar staan we nu?

Het speerpunt Circulaire Voedsel- en Landbouwsector gaat over alles wat consumenten nuttigen, en over alles op akkers en weilanden groeit en leeft. Dat is niet alleen groente en fruit, maar ook vee. De landbouw heeft invloed op de wijze van productie, maar de tussenhandel en consument heeft invloed op de omgang met en het gebruik van voedsel. De subcategorieën binnen dit speerpunt zijn daarom landbouw voor voedselproductie en consumptie van lokaal geproduceerd voedsel. Daarnaast vraagt de transitie naar een circulaire economie ook om het verbouwen van biobased bouwmaterialen. Dit onderwerp wordt meegenomen bij het onderwerp circulaire gebiedsontwikkeling.

•

Zorgboerderij Slangenburg richt zich op (arbeidsmatige) participatie, dagbesteding, re-integratie en begeleid werk. Op methodische wijze wordt gewerkt aan het versterken van de eigen regie en zelfredzaamheid met inzet van ervaringsdeskundigheid. Zorgboerderij Slangenburg richt zich vooral op gezondheid, voedsel, natuur en fysieke activiteiten. Bij Zorgboerderij Slangenburg worden ook meer intensieve ondersteuningsvormen aangeboden en is plek voor deelnemers met een complexere ondersteuningsvraag. Onderzoekt tevens mogelijkheden voor productie van compostthee.

•

De Doetinchemse hoogstambrigade onderhoud en oogst uit 11 gemeentelijke boomgaarden.

Landbouw en veeteelt voor voedselproductie Duurzame initiatieven op het gebied van voedselproductie In Doetinchem zijn verschillende mooie voorbeelden van lokaal en duurzaam geproduceerd voedsel. Wij stellen ook grond ter beschikking (totaal circa 5 ha) voor verschillende initiatieven die stimuleren tot een andere manier van landgebruik. Hierin worden voorwaarden gesteld t.a.v. het gebruik van bestrijdingsmiddelen en mest. In de gemeente zijn daarnaast 19 bedrijven met afzet in korte ketens. Een opsomming van initiatieven: •

Landwinkel De Verse Kers, Wehlse Broeklanden: verkoop van lokale en regionale producten. Hun Dexter koeien begrazen gemeentelijke natuurgebieden en dit vlees wordt verkocht in de Landwinkel.

•

Boerderijwinkel Klein Broekhuizen: verkoop biologische groenten en aardappelen. Werkt ook actief mee aan educatieve functie.

•

Stichting Foodpromotie Achterhoek werkt aan de verbinding tussen regionale producenten, horeca, non-profitorganisaties. Hieruit is de living lab De eetwinkel Van Mien ontstaan. Een winkel en horeca met streekproducten. Daarnaast geeft Stichting Foodpromotie Achterhoek een overzicht van alle winkels en horeca met (biologische) streekproducten.

Stadslandbouw Stadsboerin: stadslandbouw op het voormalig terrein van gevangenis De Kruisberg. Naast het lokaal verbouwen van groente, fruit en kruiden en het houden van kippen en varkens, is er ook een winkel, maaltijdbezorging en horeca. Het terrein heeft ook een sociale functie omdat het werkplekken biedt voor veel vrijwilligers. Platform Achterhoek Food Platform Achterhoek Food heeft in opdracht van de Lokale Actie Groep LEADER Achterhoek de afgelopen twee jaar de Achterhoekse Voedselstrategie uitgewerkt. Uitgangspunt van deze strategie is om van de Achterhoek de meest gezonde en vitale regio van Europa te maken. Concreet houdt dit in dat we in de periode 2023-2027 gaan werken aan een regio waar inwoners, werknemers en bezoekers vaker kiezen voor lokaal, gezond en duurzamer eten en waar de producenten oog hebben voor klimaat, biodiversiteit en dierenwelzijn.

blad 23 van 49

Consumptie van lokaal geproduceerd voedsel

•

Lokaal voedsel kopen Elk van de bovengenoemde boerderijen draagt bij aan een korte voedselketen: gezond lokaal voedsel. Naast deze boerderijen is het lokaal kopen van voedsel ook mogelijk op andere plekken dichter bij het centrum, zoals bij Odin - deze winkel verkoopt biologisch voedsel uit de omgeving, en Ekoplaza, die onder andere met lokale boeren, zoals biologisch tuinbouwbedrijf Klein Broekhuizen, samenwerkt.

Stichting “In Goede aarde” - deze stichting heeft veel kennis op het gebied van regeneratieve landbouw en bodemverbetering. Het doel van de stichting is om een werkend alternatief te ontwikkelen voor de chemische en conventionele landbouw.

•

Gebiedsproces de Slangenburg-Gaanderen - geeft op een mooie manier weer hoe het landelijke gebied van Doetinchem is onderverdeeld en mogelijkheden biedt voor verschillende vormen van landbouw. Het is belangrijk dat de gemeente hierin actief circulaire praktijken stimuleert, ook richting ondernemers, juist omdat steeds minder boeren bereid zijn om deze weg in te slaan.

•

Om de droogte in de Achterhoek effectief te kunnen bestrijden is een samenwerkingsverband (Aanpak Droogte Achterhoek) opgericht tussen de Provincie Gelderland, Waterschap Rijn en IJssel, tien gemeenten, drinkwaterbedrijf Vitens, diverse natuurorganisaties, land- en tuinbouw organisatie LTO Noord en 8RHK ambassadeurs. Het vergroten van het percentage humus in de bodem beperkt de droogteschade aan gewassen.

•

In 2018 is het project Kunstmestvrije Achterhoek gestart, met als doel het verduurzamen van het bemesten in de agrarische sector. Aan het project doen diverse boeren, mest- en slibverwerkers mee. Voor de kunstmestproductie is veel energie nodig. Door circulair te werken met regionale nutriënten en minder kunstmest wordt een positieve bijdrage geleverd aan het klimaat.

•

De vereniging Vruchtbare Kringloop Achterhoek en Liemers (VKA) is een lerend netwerk van en voor de landbouw in de Achterhoek en Liemers. De vereniging, zet sinds 2020 stappen om de ecologie in de agrarische sector te verbeteren, het rendement van de sector te verbeteren en vernieuwend te ondernemen en te verbinden met de maatschappij.

Lokaal voedsel in de horeca Bij Hotel Villa Ruimzicht wordt lokaal eten geserveerd in zowel het hotel, als in restaurant Lokaal. Daarbij wordt gebruik gemaakt van voedsel geproduceerd door agrariërs uit de gemeente, komen de kruiden uit eigen tuinen of de natuur en worden de serveerplateaus van hout uit eigen bossen gemaakt en Het Restaurant heeft een Groene Ster door Michelin. De eigenaar van het hotel is ook bezig met een bouwplan waarbij 5 'volledig biobased lodges komen en een stadslandbouw achter het hotel. De oogst gebruiken ze voor het restaurant van het hotel, de lodges en particuliere consumptie. Ook bij dit plan is de sociale functie hoog: veel plek voor vrijwilligers, werk voor mensen met afstand tot de arbeidsmarkt en meer toegevoegde waarde van het park voor de stad door nieuwe lokale voedselketen. Kennisdeling rondom circulaire landbouw De gemeente en andere publieke organisaties hebben een voorbeeldfunctie als het gaat om duurzame/regeneratieve landbouw. Door kennis te delen en voorbeelden te laten zien van hoe landbouw op een duurzame manier gebolwerkt kan worden, kunnen andere boeren en inwoners geïnspireerd raken. In de gemeente Doetinchem zijn er verschillende initiatieven die kennis delen op dit gebied en laten zien hoe landbouw ook bedreven kunnen worden.