Toelichting bijlage 15 Onderzoek Kwabaal.pdf

Kwabaal Het Zwarte Schaar 2018 Onderzoek en advisering i.h.k.v uitbreiding Logistiek Ecopark IJsselvallei Doesburg (LEID) F. Spikmans & M. Vos

Kwabaal Het Zwarte Schaar 2018 Onderzoek en advisering i.h.k.v uitbreiding Logistiek Ecopark IJsselvallei Doesburg (LEID)

F. Spikmans. & M. Vos

Colofon

Status uitgave:

definitief

Rapportnummer:

2018.053

Datum uitgave:

20-06-2018

Titel:

Kwabaal Het Zwarte Schaar 2018

Subtitel:

Onderzoek en advisering i.h.k.v uitbreiding, Logistiek Ecopark IJsselvallei Doesburg (LEID)

Wijze van citeren:

Spikmans, F. & M. Vos. 2018. Kwabaal Het Zwarte Schaar 2018. Onderzoek en advisering i.h.k.v. uitbreiding, Logistiek Ecopark IJsselvallei Doesburg (LEID). Stichting RAVON.

Samenstellers:

Frank Spikmans & Mick Vos

Foto’s omslag:

Mick Vos

Aantal pagina’s incl. bijlagen:

21

Projectnummer:

2018.053

Projectleider:

Frank Spikmans

Naam en adres opdrachtgever(s):

Logistiek Ecopark IJsselvallei Doesburg BV

Referentie opdrachtgever(s):

2016.00001

© 2018 Stichting RAVON, Nijmegen

Stichting RAVON

Inhoud

1

Inleiding

5

2

Materiaal en Methode 2.1 Aanpak veldonderzoek 2.2 Beoordeling habitatgeschiktheid

6 6 6

3

Ecologie van kwabaal

8

4

Resultaten 4.1 Kwabaal in Het Zwarte Schaar 4.1.1 Gegevens NDFF 4.1.2 Resultaten veldonderzoek 2018 4.2 Habitatgeschiktheid voor kwabaal

10 10 10 11 12

5

Gevolgen van ingreep

14

6

Mogelijkheden voor maatregelen

15

7

Discussie & Conclusies

17

8

Literatuur

18

Bijlage 1 Kaarten inundatie Fraterswaard

19

3

Kwabaal Het Zwarte Schaar 2018

Stichting RAVON

1

Inleiding Voor het ruimtelijke ontwikkelingsproject Logistiek Ecopark IJsselvallei Doesburg (LEID) wil de provincie Gelderland graag weten of de kwabaal voorkomt in het plangebied langs de IJssel en welke effecten er voor de soort te verwachten zijn door de geplande ingreep. Daartoe is RAVON verzocht een veldonderzoek uit te voeren en een advies uit te brengen over hoe de werkzaamheden afgestemd kunnen worden op de kwabaal. Dit onderzoek sluit aan op eerdere rapportages over dit gebied (Hunink-Verwoerd & Grinsven, 2017; Meulenbroeks-Leppens, 2017). Het plangebied betreft de oude IJsselloop ten noorden van Doesburg die nu Het Zwarte Schaar heet (figuur 1 en 2), die in open verbinding staat met de IJssel. Net onder het zuidelijk deel van Het Zwarte Schaar liggen twee Doesburgse bedrijven, Rotra en Ubbink, waarvan de mogelijkheid wordt onderzocht om uit te breiden. Mogelijke uitbreiding is richting het noorden van beide bedrijven waarbij een deel van Het Zwarte Schaar wordt gedempt. Dit betreft het deel van Het Zwarte Schaar ten westen van de dam (Verhuellweg).

DOESBURG ROTRA

Figuur 1. Plangebied project Logistiek Ecopark IJsselvallei Doesburg (LEID).

UBBINK

Figuur 2. Ligging specifieke onderzoekslocatie in Het Zwarte Schaar.

In deze rapportage worden de volgende onderdelen besproken: o aanpak en resultaten veldonderzoek naar de aanwezigheid van de kwabaal aan beiden zijden van de dam in Het Zwarte Schaar; o advies over de gevolgen van dempen van het westelijk deel van Het Zwarte Schaar voor de kwabaal, in het kader van een ontheffing Wet natuurbescherming; o advies over verbeteren van de locaties t.b.v. de kwabaal in Het Zwarte Schaar, met name oostelijk deel van Het Zwarte Schaar; o advies over het geschikt maken optimaliseren en/of uitbreiden van geschikt leefen voortplantingsgebied voor de kwabaal in het onderzoeksgebied of daar dichtbij.

5

Kwabaal Het Zwarte Schaar 2018

2

Materiaal en Methode

2.1

Aanpak veldonderzoek Het veldonderzoek is uitgevoerd op 13 maart 2018; rond de paaitijd van kwabaal. Een eerdere uitvoering werd door kou en ijs verhinderd. Om de aanwezigheid van kwabaal vast te stellen en om een volledig beeld te krijgen van het belang van Het Zwarte Schaar voor de kwabaal zijn de volgende methodieken ingezet: o eDNA; o elektrovisserij; o habitatbeoordeling. EDNA berust erop dat organismen DNA achterlaten in het water. Door watermonsters te nemen en deze in een laboratorium te analyseren, kan vastgesteld worden welke soorten aanwezig zijn. De methode is erg gevoelig en kan ook soorten die in lage dichtheid voorkomen aantonen of uitsluiten. Inzet van de eDNA-methodiek wordt in dit geval zinvol geacht omdat de kwabaal zich ophoudt in schuilplaatsen en doorgaans in zeer lage dichtheden voorkomt. Er zijn twee monsters verzameld, ten oosten en ten westen van de dam (Verhuellweg). De analyses zijn uitgevoerd door onze partner SPYGEN. In het lab is een soort-specifieke primer gebruikt (Spikmans & Herder, 2015). Van elk sample zijn twaalf replica’s geanalyseerd. Elektrovisserij is ingezet om de aanwezigheid van adulte, subadulte en juveniele kwabalen in de oevers van Het Zwarte Schaar te onderzoeken. Hierbij is de dichtheid (aantal / oeverlengte) vastgesteld en zijn gevangen vissen gemeten, op basis waarvan levensstadium wordt vastgesteld.

Bijvangsten zijn genoteerd. De elektrovisserij is uitgevoerd vanuit een boot en met een aggregaat. De bevissing is overdag uitgevoerd. Omdat de kwabaal nachtactief is, zijn de meest kansrijke trajecten op dezelfde dag na zonsondergang bemonsterd. Tijdens het veldonderzoek is een beoordeling van de habitatgeschiktheid voor kwabaal uitgevoerd. Er is gekeken naar de specifieke locatie waar de ingreep plaatsvindt. Daarnaast is ook de omgeving beschouwd, waarbij we ons beperkt hebben tot de Fraterwaard. Er is met name gelet op de aanwezigheid van ondiepe oeverzones, diepe delen, schuilplaatsen (zoals dood hout en stortstenen) en de connectiviteit met de IJssel.

2.2

Beoordeling habitatgeschiktheid De habitatgeschiktheid van kwabaal rondom Het Zwarte Schaar is ingeschat op basis van bestaande gegevens over dit gebied. Hierbij is gekeken naar variabelen die van invloed zijn op het voorkomen van de soort zoals het watertype, connectiviteit, peilregime, overstromingskans, waterdiepte, watertemperatuur en aanwezigheid van migratiebarrières. Op basis hiervan is ingeschat wat de kwaliteit is van het beschikbare paai- en opgroeihabitat en habitat voor (sub)adulten en in welke mate dit beschikbaar is.

6

Stichting RAVON

GIS analyse overstromingsvlakten Voor de beoordeling van de aanwezigheid van overstromingsvlakten is een analyse uitgevoerd in GIS. Rijkswaterstaat heeft hiervoor inundatiekaarten van de Rijntakken ter beschikking gesteld welke gebaseerd zijn op de hoogteligging (Actueel Hoogtebestand Nederland) en debiet van de rivier (Lobith) (Spikmans et al., 2017). Voor verschillende debietscenario’s is berekend welke delen van de uiterwaarde inunderen en hoe vaak dat in een jaar gebeurt (bijlage 1). Er is daarbij tevens onderscheid gemaakt in wateren die in contact staan met de rivier en geïsoleerde wateren. De GIS analyses zijn gebaseerd op het debiet bij Lobith. De periode waarin overstromingsvlakten voor kwabaal functioneel dienen te zijn is van februari tot en met mei. In de periode 2005-2016 is het debiet bij Lobith in deze maanden frequent hoger dan 1600 m3/s. Op basis hiervan is bij de beoordeling van Het Zwarte Schaar en Fraterwaard en omgeving gekeken naar gebiedsdelen die bij een debiet van 1016 tot 1981 m3/s geïnundeerd zijn. Op expert judgement is ingeschat of de overstromingsvlakten voldoende oppervlak hebben. Op deze manier wordt inzichtelijk gemaakt welke buitendijkse gebieden langdurig (maar tijdelijk) overstromen en zodoende mogelijk geschikt zijn als opgroeihabitat voor de kwabaal.

7

Kwabaal Het Zwarte Schaar 2018

3

Ecologie van kwabaal Habitat In Europa komt de kwabaal voor in rivieren, beken, meren en soms in estuaria op plaatsen met koel en zuurstofrijk water. Wereldwijd bezet de soort het hele Holarctische gebied. De paaigronden van riviergebonden populaties liggen in de zijbeken van rivieren of in stroompjes die door de uiterwaarden lopen. Het paaisubstraat in meren bestaat vaak uit ondiep, nabij de oever gelegen grove kiezel-, grind- of zandbodems. Soms vindt paai in meren plaats in de diepe delen.

Figuur 3. Schematische weergave van de deelhabitats in het leefgebied van de kwabaal (aangepast naar Brackwehr et al., 2016). Volwassen kwabaal leeft in de hoofdstroom en zijbeken waar koel, zuurstofrijk water en schuilplekken aanwezig zijn. Eieren worden afgezet in zijbeken en wateren in de uiterwaard die (tijdelijk) met de hoofdstroom in verbinding staan. Larven groeien op tot jonge kwabaal die leven in de hoofdstroom.

Voortplanting en voedsel De voortplanting vindt plaats in de maanden januari tot maart en kan met name in riviersystemen, voorafgegaan worden door een stroomopwaartse migratie vanaf november. De eitjes komen na circa 1 maand uit; in Nederland waarschijnlijk in de periode februari – maart. In stromende wateren groeien de larven op in ondiepe overstromingsvlakten, in meren in de bovenste waterlaag en de oeverzone. Voor de groei van larven, die aan het einde van de winter uit de eitjes komen, is zoöplanktonrijk water essentieel. In riviersystemen vinden zij dit in de ondiepe snel opwarmende overstromingsvlakten in de uiterwaarden (figuur 2). Na de ontwikkeling van vinnen schakelen de juveniele kwabaaltjes over op een dieet van macrofauna en vis en worden ze nachtactief (lichtschuw). Vanaf deze levensfase is de aanwezigheid van beschutting en schuilplekken zoals stenen, boomwortels, holtes of vegetatie belangrijk. Adulten zijn eveneens nachtactief en verschuilen zich overdag in oeverholten of tussen stenen. Door hun vroege voortplanting vermijden kwabalen concurrentie met andere vissoorten.

8

Stichting RAVON

Watertemperatuur en pH De kwabaal heeft een voorkeur voor koud water. Niet voor niets heeft de soort een arctische verspreiding en is hij met name in de wintermaanden actief, dit in tegenstelling tot de meeste andere zoetwatervissen in Nederland. De volwassen dieren prefereren een watertemperatuur lager dan 12oC, terwijl jonge kwabaal temperaturen tot 21 oC verdragen. Bij een temperatuur hoger dan 18-20oC eet een volwassen kwabaal bijna niet meer en teert dan op opgebouwde vetreserves. Brackwehr et al. (2016) stellen dat de watertemperatuur in de zomer niet langer dan een tot twee maanden hoger dan 18 tot 20oC mag zijn. De voortplanting vindt plaats bij lage temperatuur (0° - 5° C). De pH is van grote invloed op het voortplantingssucces (Dillen et al., 2005). Bij een pH lager dan 6 wordt de voortplanting verstoord en komt de instandhouding van de populatie in gevaar. Kwabaal heeft een voorkeur voor zuurstofrijk water. Een hoge belasting met stikstof en fosfaat is ongunstig voor kwabaal.

9

Kwabaal Het Zwarte Schaar 2018

4

Resultaten

4.1

Kwabaal in Het Zwarte Schaar 4.1.1

Gegevens NDFF

De kwabaal is tegenwoordig zeer zeldzaam in Gelderland (figuur 4). Het aantal bezette kilometerhokken is provincie-breed niet meer dan 2% van het totaal aantal km-hokken dat op vissen onderzocht is (Van Kessel & Kranenbarg, 2012). De kwabaal wordt uitsluitend nog waargenomen in de grote rivieren, met name in de IJssel. In de Gelderse beken, waaronder de nabij gelegen Oude IJssel is de soort overal verdwenen. In de IJssel tussen Arnhem en Deventer is de kwabaal tot 2010 regelmatig waargenomen. Dit zijn voornamelijk waarnemingen van de lokale beroepsvisser die hier vist met fuiken en elektrovisserij. Sinds 2010 neemt het aantal waarnemingen in de IJssel af. Dit wordt mogelijk verklaard doordat er geen fuiken meer uitgezet worden in de IJssel (Spikmans, Kranenbarg & de Bruin, 2017). De Actieve monitoring, een jaarlijks monitoringsonderzoek van Rijkswaterstaat met behulp van boomkor en elektrovisserij, in de IJssel en Het Zwarte Schaar heeft de afgelopen 20 jaar geen kwabalen opgeleverd. In Het Zwarte Schaar ten noorden van Doesburg zijn twee waarnemingen van kwabaal bekend uit 2009, mogelijk betreft een dubbelde record van dezelfde waarneming. In de maand juli van 2009 is er een volwassen kwabaal van 26-40 cm waargenomen. Uit de omgeving zijn oudere waarnemingen bekend uit 1990, 1985 en 1984.

De beschikbare gegevens uit de NDFF laten zien dat de kwabaal in het Zwarte Schaar zeer zelden wordt waargenomen.

Figuur 4. Waarnemingen van kwabaal in Gelderland 2000-2017 (gegevens NDFF). De soort wordt nog uitsluitend in of nabij de grote rivieren gevonden en is niet meer aanwezig in beken.

10

Stichting RAVON

Figuur 5. Waarnemingen van kwabaal omgeving Het Zwarte Schaar uit de NDFF in de periode 1985-2017. De kleur van de stip geeft de nauwkeurigheid aan: Groen <1km2, oranje 1km2 – 5km2 en rood >5km2.

4.1.2

Resultaten veldonderzoek 2018

Tijdens de elektrovisserijbemonstering is aan beide zijden van de Verhuellweg in Het Zwarte Schaar geen kwabaal waargenomen. Ook de eDNA-monsters aan beide zijden van de Verhuellweg waren negatief. Er zijn in totaal 142 vissen verdeeld over zeven vissoorten waargenomen (tabel 1). De gemeten dichtheid vis in het oostelijke gedeelte is hoger dan in het westelijke gedeelte, 122 vissen in het oostelijke gedeelte en twintig individuen in het westelijke gedeelte.

11

Kwabaal Het Zwarte Schaar 2018

Tabel 1. Waargenomen vissoorten tijdens elektrovisbemonstering op 13 maart 2018. West = Het Zwarte Schaar ten westen van Verhuellweg, oost = ten oosten van Verhuellweg.

West

Totaal

3 - 5 cm

6 - 10 cm

11 - 15 cm

6 - 10 cm

Baars

-

13

1

75

89

Blankvoorn

-

3

1

28

32

Marmergrondel

-

-

-

3

3

Roofblei

-

-

-

3

3

Tiendoornige stekelbaars

1

-

-

-

1

Vetje

1

-

-

-

1

Winde

-

-

-

13

13

122

142

Totaal

4.2

Oost

20

Habitatgeschiktheid voor kwabaal Westzijde van Verhuellweg De zuidoever bevat nauwelijks structuren die als schuilplaatsen voor kwabaal kunnen dienen. De structuurloze, ondiepe, zanderige vegetatieloze gedeelten zijn niet geschikt voor de soort. Er zijn enkele oeverdelen nabij de Verhuellweg die wat stortsteen, puin en hier en daar wat bomen bevatten. Het waterpeil in dit deel van Het Zwarte Schaar is erg dynamisch als gevolg van passerende schepen in de IJssel, hierdoor is er waarschijnlijk weinig vegetatie in de oever aanwezig en is ook de dichtheid van (jonge) vis in de oever laag. Oostzijde van Verhuellweg In het oostelijke deel is een vergelijkbare oeverlengte bemonsterd, vanaf de bunker op noordoever. Langs de hele oever zijn vegetatie en bomen aanwezig. Er is weinig tot geen stortsteen aanwezig. In dit deel van Het Zwarte Schaar is het water luwer. Er is minder dynamiek doordat schepen uit de IJssel hier minder invloed op uitoefenen. Algemene soorten als baars en blankvoorn zijn in redelijke dichtheid aanwezig. Oevers bieden meer structuur dan in het zuidelijke gedeelte, maar echte plas-drasoevers ontbreken. Koudwaterhabitat Het Zwarte Schaar De kwabaal prefereert een watertemperatuur onder de 18oC, hoewel korte perioden met hoger watertemperatuur wel verdragen worden. Er zijn geen meetgegevens beschikbaar van de watertemperatuur van Het Zwarte Schaar.

Het Zwarte Schaar wordt volgens de ecotopenkartering van de Rijntakken (Houkes & Buiks, 2011) gerekend tot de zeer diepe rivier begeleidende wateren (type RvD, diepte > 10 meter). Het Zwarte Schaar ten westen van de Verhuellweg is maximaal 4 meter diep, de plassen in het noorden (bij camping Dorado beach) hebben een maximale diepte van 12 meter (data www.genesismaps.com/SocialMap). Gegevens over de diepte van andere delen van Het Zwarte Schaar zijn niet beschikbaar. In de diepere delen (>10 meter) van Het Zwarte Schaar blijft de temperatuur in de zomer waarschijnlijk lager dan in de IJssel. Dit effect is bijvoorbeeld ook zichtbaar in de Bijland, een diepe plas langs de Rijn (Spikmans et al., 2017). Bovendien kan de watertemperatuur van Het Zwarte Schaar gunstig beïnvloed

12

Stichting RAVON

worden door kwelinvloed vanuit de Veluwe. Over een dergelijke kwelinvloed zijn geen gegevens beschikbaar. Op basis van bovenstaande wordt geconcludeerd dat de diepere delen van Het Zwarte Schaar mogelijk een functie vervult als koudwaterhabitat voor de soort. Diepe, aangetakte wateren zijn als koudwaterhabitat waarschijnlijk belangrijk voor de kwabaal, aangezien de rivieren en zijbeken in Gelderland hiervoor veelal ongeschikt zijn (Spikmans et al., 2017). Aanwezigheid overstromingsvlakten Het Zwarte Schaar en Fraterwaard De mate van overstroming van Het Zwarte Schaar en de Fraterwaard is in een GIS analyse bepaald. Bij een debiet van 1016 tot 1981 m 3/s ontstaan rond Het Zwarte Schaar en de Fraterwaard geen geschikte overstromingsvlakten voor kwabaal (bijlage 1). Er inunderen alleen smalle oeverzones van Het Zwarte Schaar. In de Fraterwaard ontstaan bij debiet hoger dan 3000 m3/s pas plasdras situaties. Deze staan door de aanwezigheid van een zomerdijk echter niet in directe verbinding met de IJssel of Het Zwarte Schaar, waardoor ze voor kwabaal als voortplantingshabitat geen functie hebben.

13

Kwabaal Het Zwarte Schaar 2018

5

Gevolgen van ingreep De gevolgen van maatregelen in Het Zwarte Schaar worden voor de verschillende habitattypen van kwabaal beschreven. Voortplantingshabitat Optimaal voortplantingshabitat voor de kwabaal is in de onderz0chtte delen van Het Zwarte Schaar niet aanwezig. De geplande ingrepen hebben hierdoor geen belangrijke invloed op de voortplantingsmogelijkheden van de soort. Schuilmogelijkheden In de onderzochte delen van Het Zwarte Schaar zijn in beperkte mate schuilmogelijkheden voor de soort aanwezig. Dergelijk habitat is in andere gedeelten van Het Zwarte Schaar en in de IJssel ook aanwezig. Ingeschat wordt dat de geplande ingrepen daardoor een zeer beperkt effect hebben op de schuilmogelijkheden voor de kwabaal. Koudwaterhabitat Mogelijk dienen de diepere delen van Het Zwarte Schaar als koudwaterhabitat voor de kwabaal. Verontdieping of het dempen van diepe delen (> 10 meter) van Het Zwarte Schaar zijn mogelijk ongunstig voor de soort, omdat geschikt koudwaterhabitat in Gelderland gelimiteerd aanwezig is (Spikmans et al., 2017). Het deel van Het Zwarte Schaar ten westen van de Verhuellweg is ondiep er vervult daardoor waarschijnlijk geen functie als koudwaterhabitat voor de soort.

14

Stichting RAVON

6

Mogelijkheden voor maatregelen Het Zwarte Schaar en de Fraterwaard hebben in huidige toestand geen belangrijke functie als voortplantingshabitat. In beperkte mate zijn schuilplaatsen voor (sub)adulten aanwezig. Koudwaterhabitat is mogelijk aanwezig. Mogelijkheden voor verbetering van de kwaliteit van Het Zwarte Schaar en de Fraterwaard als leefgebied voor kwabaal zijn aanwezig, met name door het herstel van overstromingsvlakten en het creëren van meer structuur (schuilplaatsen). Het Zwarte Schaar en de Fraterwaard kunnen dan onderdeel worden van een groter aaneengesloten kwabaalleefgebied dat zich uitstrekt van de Gelderse Poort tot in de IJsel-Vecht Delta (Spikmans et al., 2017). Voortplantingshabitat Potentiële overstromingsvlakten in de Fraterwaard zijn weergeven in figuur 6 (rood omcirkeld). Deze gebiedsdelen staan in huidige toestand plasdras bij een hoog debiet (3789 m3/s). Deze gebiedsdelen kunnen geschikt gemaakt worden voor kwabaal door ze af te graven en aan te sluiten op de IJssel / Het Zwarte Schaar. Als deze gebiedsdelen dusdanig verdiept worden dat deze met een debiet van rond de 1600 m3/s al water bevatten ontstaan er voortplantingsmogelijkheden voor de kwabaal. In de omgeving van Het Zwarte Schaar zijn meerdere soortgelijke locaties aanwezig (bv Dierensche hand, LammeIJssel, uiterwaarden Dieren) welke verdiept kunnen worden om plas-dras te creëren (figuur 6).

Figuur 6. Inundaties en plasdras situaties langs de IJssel bij een debiet van 3789 m 3/s. Delen van de Fraterwaard staan bij hoge waterstand plasdras, maar zijn dan niet verbonden met de IJssel of Het Zwarte Schaar. Door deze delen verder te verdiepen en aan te laten sluiten op de rivier kunnen ze een functie als voortplantingshabitat voor kwabaal vervullen.

15

Kwabaal Het Zwarte Schaar 2018

Schuilplaatsen Op verschillende manieren kunnen schuilmogelijkheden voor de kwabaal gecreëerd worden. Door het bebossen van oevers en het toestaan van dood hout in de watergangen ontstaan schuilmogelijkheden voor de soort. Niet alleen de kwabaal profiteert hiervan, maar ook andere fauna heeft hier baat bij. Koudwaterhabitat De kwabaal is een koudwatersoort die de zomers in het Nederlandse klimaat alleen kan overleven als er plaatsen met kouder water in het leefgebied aanwezig zijn. Over de aanwezigheid van koudwaterhabitats in Gelderland is onvoldoende kennis (Spikmans et al., 2017). Mogelijk zijn de diepere delen van Het Zwarte Schaar belangrijk als zodanig. Terughoudendheid met het verontdiepen daarvan is dus raadzaam, totdat hierover meer bekend is. Kansen in omliggende gebieden In het stroomgebied van de IJssel en Rijn tussen Dieren en Lobith zijn meerdere N2000-, HEN- en SED-wateren aanwezig (figuur 7). Deze gebieden met veelal hoge natuurwaarde kunnen bijdragen aan het herstel van kwabaalhabitat.

Figuur 7. Ligging van wateren en gebieden met beleidsmatige natuurwaarden (HEN, SED, N2000, KRW, EVZ, Natuurmonument) (bron: WRIJ, 2018).

16

Stichting RAVON

7

Discussie & Conclusies Het Zwarte Schaar is onderzocht op de aanwezigheid van kwabaal. De soort is er middels eDNA en elektrovisserij niet waargenomen. Uit NDFF-gegevens blijkt dat de kwabaal af en toe (zelden) aangetroffen wordt in Het Zwarte Schaar, maar er zijn geen aanwijzingen dat de onderzochte delen van Het Zwarte Schaar actueel leefgebied vormt. De soort is in de IJssel wel aanwezig, en is daardoor sporadisch waargenomen in Het Zwarte Schaar. Voor de voortplanting en de opgroei van jonge kwabaal is er geen optimaal habitat aanwezig op de onderzochte locaties. Overstromingsvlakten doen zich in het voorjaar niet voor. Schuilplaatsen voor de kwabaal zijn wel aanwezig. Bomen en stortstenen zorgen voor enige mate van structuur, in combinatie met de connectie met de rivier is het in dit opzicht in enige mate geschikt voor (sub)adulten. Het onderzochte deel ten oosten van de Verhuellweg is wat dit betreft beter geschikt dan het westelijk deel. In Het Zwarte Schaar zijn diepe delen aanwezig (≥ 12 meter) die mogelijk geschikt zijn als koudwaterhabitat van de soort. Er zijn geen watertemperatuurgegevens beschikbaar om hiervan een betere inschatting te kunnen maken. De kwabaal is een beschermde soort volgens de Wet natuurbescherming. Hij staat vermeld in bijlage A: beschermingsregime andere soorten.

Het is verboden kwabaal opzettelijk te doden of te vangen en zijn vaste voortplantingsplaatsen of rustplaatsen opzettelijk te beschadigen of te vernielen (bron: minez.nederlandsesoorten.nl). De resultaten van voorliggend onderzoek laten zien dat de kwabaal ten tijde van de uitgevoerde bemonsteringen in 2018 niet aanwezig was. Op basis van gegevens uit de NDFF en de habitatgeschiktheid, zoals vastgesteld in 2018, concluderen we dat er gegn sprake lijkt te zijn dat de betreffende delen van Het Zwarte Schaar rond de Verhuellweg een vaste voortplantingsplaatsen of rustplaatsen voor de kwabaal vormt. De voorgenomen ingrepen in dit deel van Het Zwarte Schaar zijn in dit opzicht niet verboden volgens de Wet natuurbescherming. Door maatregelen kunnen Het Zwarte Schaar en de Fraterwaard geschikter gemaakt worden voor de kwabaal. Voortplantingshabitat voor de soort kan gecreëerd worden door plasdras zones te creëren welke in het voorjaar in verbinding staan met de IJssel. Kansrijke gebieden zijn aangegeven (figuur 6). Schuilplaatsen kunnen gecreëerd worden door het toelaten van geschikt substraat zoals dood hout en vegetatieontwikkeling / bebossen van oevers.

17

Kwabaal Het Zwarte Schaar 2018

8

Literatuur Brackwehr, L., M. Bunzel-Drüke, U. Detering, G. Jacobs, M. Kühlmann, S. Kuss, K.P. Lampert, M. Möhlekamp, B. Peinert, A. Peitruck, M. Scharf, V. Schulz, T. Seume & O. Zimball, 2016. Die Quappe (Lota lota) im Einzugsgebied der Lippe: Ökologie, Schutzmaßnahmen, Zucht und Wiederansiedlung. Landesfischereiverband Westfalen und Lippe e.V., 104 p. Dillen A., Martens S., Baeyens R. & Coeck J., 2005. Onderzoek naar de biologie van de kwabaal (Lota Lota L.), ter voorbereiding van het herstel van de soort in het Vlaamse Gewest. Rapport van het Instituut voor Natuurbehoud IN.R.2005.04, Brussel. Genesismaps. Website: www.genesismaps.com/SocialMap, geraadpleegd 30-05-2018 Houkes, G. & J. Buiks, 2011. Ecotopenkartering Rijntakken-Oost 3e cyclus (2008-2012). Biologische monitoring zoete rijkswateren. Rijkswaterstaat-Data-ICT-Dienst, 54p. Hunink-Verwoerd, L. & N. van Grinsven, 2017. Rapportage soortgericht onderzoek Bedrijventerrein Verhuellweg te Doesburg. Econsultanct, 99p. Kessel, N van & J. Kranenbarg, 2012. Vissenatlas Gelderland. Ecologie en verspreiding van zoetwatervissen in Gelderland. Uitgeverij Profiel, Bedum. Meulenbroeks-Leppens, A., 2017. Milieueffectrapport, Eindhoven.

Logistiek

Ecopark

Ijsselvallei

Doesburg,

minez.nederlandsesoorten.nl. Website: minez.nederlandsesoorten.nl/content/wetnatuurbescherming-16-december-2015-paragraaf-33-beschermingsregime-anderesoorten, geraadpleegd op 19-6-2018. Spikmans, F. & J.E. Herder, 2015. Pilotstudie bruikbaarheid eDNA voor onderzoek naar kwabaal. Stichting RAVON, Nijmegen. (pdf) Spikmans, F., J. Kranenbarg & A. de Bruin, 2017. Kansen voor de kwabaal in Gelderland. Kwaliteit leefgebieden en geschikte herstelmaatregelen, RAVON, 98 p. (pdf) Waterdata Waterschap Rijn en IJssel, geraadpleegd op 29-05-2018 van http://waterdata.wrij.nl/index.php?wat=grafiek_watertemperatuur

WRIJ, 2018. Kaart Waterschap Rijn en IJssel, geraadpleegd op 5-06-2018 van http://www.wrij.nl/statisch/liemers-veluwe/kopie-algemene-0/natuur/

18

Stichting RAVON

Bijlage 1 Kaarten inundatie Fraterwaard e.o. Onderstaande kaarten geven weer welke buitendijkse gebiedsdelen onder water staan bij een bepaald debiet (debiet Lobith m3/s). Blauw zijn de wateren die in directe verbinding met de IJssel staan, geel de wateren die geïsoleerd zijn van de rivier. Zie paragraaf 2.2 voor nadere uitleg.

19

Kwabaal Het Zwarte Schaar 2018

20

Stichting RAVON

21

Natuurplaza Toernooiveld 1 - 6525 ED Nijmegen Postbus 1413 - 6501 BK Nijmegen T: 024 - 7 410 600 (alg.) www.ravon.nl