Bijlage 1 - Strategisch Beleidsplan BWA 2025-2028

Inhoudsopgave De plek waar verschillen verstillen – missie en visie

2

Voorwoord: onze wereld

3

Trends en ontwikkelingen

4

-

Polarisatie

5

-

Armoede en ongelijkheid

6

-

Vergrijzing

7

-

Eenzaamheid

8

-

Ontlezing

9

-

De groep groeit die niet kan meekomen

10

-

Komst van anderstaligen Waaronder minderjarigen en arbeidsmigranten Wettelijke zorgplicht voor gemeenten

11

-

12

Strategie

13

Preventie

16

Participatie

20

Cultuur

24

Uitvoering

28

Zorgplicht voor gemeenten

30

Missie: Wij geloven in een samenleving waarin iedereen mee kan doen en zich persoonlijk kan ontwikkelen.

Visie: Wij willen een bibliotheek die niet alleen vóór maar ook ván de mensen is. In 2029 hebben wij een drempelloos aanbod waarmee we ook alle kwetsbare groepen bereiken. Ons streven is dat iedere inwoner weet wat de bibliotheek te bieden heeft en het belang van de bibliotheek onderschrijft. Zodoende zorgen we ervoor dat werkelijk iedereen de kans heeft om kennis en informatie op te doen en te delen, te blijven leren, (digi)taalvaardiger te worden, om geïnspireerd te worden, te ontmoeten, ontspannen en genieten.

Pagina 2 van 34

Bibliotheek West-Achterhoek staat stevig midden in de maatschappij. Dankzij de gesprekken die wij met onze partners hebben gevoerd, is dit plan tot stand gekomen. We hebben talloze actieve contacten binnen ons netwerk. Daar horen werkgevers bij, zoals Mabeon, het onderwijs (het primair onderwijs, het voortgezet onderwijs, Iselinge en het Graafschap College), Amphion, het ECAL, huisartsenposten, Buurtplein B.V., Yunio, Laborijn, het LeerwerkLoket, de Stadskamer en de Dorpskamers, het Stadsmuseum, de Bruna en het Cultuurfonds in Vorden, de politie in Doesburg, de Stichting Welzijn Steenderen – en nog veel meer. De gemeenten zijn onze vaste partners. Met medewerkers, leerkrachten, pedagogisch medewerkers, jongeren, ouders, verpleegkundigen, bestuursleden, huisartsen, leerlingen, studenten, wethouders, ambtenaren, directeuren en heel veel bijzondere andere mensen hebben we minimaal tweemaal per jaar contact en sluiten we meerjarige samenwerkingsovereenkomsten. We doen het voor hen én samen met hen. En ook de partners uit onze branche leveren input: Vereniging Openbare Bibliotheken, maar ook de Koninklijke Bibliotheek en Rijnbrink, de provinciale ondersteuningsinstelling voor bibliotheken in Gelderland en Overijssel. Wij zijn trots op onze partners, we kunnen het niet alleen!

Pagina 3 van 34

Pagina 4 van 34

“Het aantal burgemeesters en andere bestuurders dat bedreigd wordt, is volgens minister Bruins Slot [voormalig minister van Binnenlandse Zaken] sinds 2014 verdubbeld”.1 Deze alarmerende mededeling van minister Bruins Slot schudde ons wakker in 2023. Want ook in onze gemeenten is strijd, om bijvoorbeeld de beperkte ruimte, om bestaanszekerheid – een dak boven je hoofd bijvoorbeeld – en om respect voor elkaars vrijheid, aan de orde van de dag. Emoties spelen daarbij een grote rol: “Verbijstering, ongeloof, boosheid en teleurstelling. Zware teleurstelling”. Dat zijn de emoties die overheersen in de achterban van Actiecomité ‘Op en Um ’t Hengels Zand’ 2 over de plaatsing van windmolens. En er zijn meer voorbeelden van burgers die zich niet gesteund of gehoord voelen door de overheid. Maar niet alleen inwoners vragen om respect en erkenning: “Het samenwerkingsverband P10 van plattelandsgemeenten, waar Bronckhorst en Berkelland onder vallen, kraakt de landelijke stikstofplannen. Er wordt opgeroepen om vooral samen met de sector en met lagere overheden te zoeken naar een oplossing.” 3 In Doetinchem geeft “13% aan de afgelopen jaren wel eens gediscrimineerd te zijn en 32% heeft gezien dat iemand anders gediscrimineerd werd. Die discriminatie vond vooral plaats op straat.” 4 Het zijn verdrietige cijfers van een samenleving waar samenleven niet altijd meer vanzelfsprekend is.

Burgemeester Jan van Zaanen zegt hierover: “Gemeenten worden als eerste overheid direct geconfronteerd met de onvrede in de samenleving.” 5 Wij zien het als onze taak om mensen en groepen te verbinden in een wereld waar steeds minder naar elkaar geluisterd wordt.

1 https://nos.nl/artikel/2467406-provinciale-en-lokale-bestuurders-moeten-meer-beveiliging-kunnen-krijgen 2 https://bronckhorst.bestuurlijkeinformatie.nl/Reports/Document/actiecomite Hengelse Zand 3 https://www.regio8.nl/platteland-kraakt-landelijke-stikstofplannen 4 https://besluitvorming.doetinchem.nl/Vergaderingen/beeldvormende-raad/2022/10-februari/19:30/2022-04-Bijlage-4-Factsheet-

Inclusie-Doetinchem-Spreekt 5 https://vng.nl/artikelen/vng-voorzitter-jan-van-zanen-we-staan-naast-onze-inwoners Pagina 5 van 34

Op 17 oktober 2024 werden nieuwe cijfers over armoede in Nederland gepubliceerd. 6 Uit de cijfers blijkt dat in Bronckhorst 1,4% van de inwoners in armoede leeft, in Doesburg is dat 2,9% en in Doetinchem 2,6% van de inwoners. De gevolgen van armoede zijn groot: Onder mensen die deel uitmaken van een huishouden met een laag inkomen ligt zowel het aandeel dat verdacht wordt van het plegen van een misdrijf als het aandeel dat slachtoffer is geworden van criminaliteit hoger dan onder mensen met een hoger inkomen. [...] Lage inkomens ervaren bovendien vaker sociale overlast in de buurt. Het gaat dan om overlast van rondhangende jongeren, overlast door buurtbewoners, overlast door dronken mensen op straat, drugsgebruik of drugshandel, of lastiggevallen worden op straat. Daarnaast is er bij de lage inkomens sprake van een stapeling van gezondheidsproblemen. Mensen met een armoederisico geven aan een minder goede gezondheid en een ongezondere leefstijl te hebben: ze bewegen minder, roken meer en zijn vaker te zwaar dan personen met een hoger inkomen. Bovendien doen mensen met een laag inkomen minder mee in de samenleving: ze zijn minder vaak actief in een vereniging, doen minder vaak vrijwilligerswerk en voelen zich vaker eenzaam. 7 Voor kinderen zijn de gevolgen minstens net zo groot.

Beluister de podcast “1 op de 13 kinderen groeit op in armoede”.8 De bibliotheek biedt niet alleen toegang tot fysieke en digitale verhalen, kennis en informatie, maar is ook een plek waar je je gezien voelt en iedereen elkaar kan ontmoeten.

6 https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2024/42/nieuwe-armoedemeting-540-duizend-mensen-arm-in-2023 7 https://longreads.cbs.nl/armoede-en-sociale-uitsluiting-2023/ 8 De SDG Podcast: aflevering 1 met Marjolijn van Gerven en Sancar Çakırtaş - SDG Nederland

Pagina 6 van 34

“Vergrijzing in Nederland gaat ons allemaal aan, van jong tot oud. Astrid Cornelisse en ik willen het onderwerp op de kaart zetten omdat vergrijzing serieuze gevolgen met zich meebrengt en we de consequenties daarvan allemaal gaan ondervinden”, aldus Elles de Bruin. 9 De gemeenteraad van Doesburg organiseerde hierover een conferentie: "Doesburg kent vaak bovengemiddelde cijfers. Meer vergrijzing, meer problematiek en veel ouderen die niet mee kunnen komen.” 10 “De demografische cijfers laten zien dat 28% van de inwoners 65+ is in Bronckhorst. Dit zal naar verwachting stijgen. [...] Een deel van deze groep heeft moeite heeft met de digitalisering van de samenleving.” 11 In Doetinchem speelt “een demografische druk van 75%. Dat wil zeggen dat er in de gemeente 75% van de inwoners jonger dan 20 jaar of 65 jaar of ouder zijn per 100 mogelijke arbeidskrachten. Vergeleken met Nederland heeft de gemeente Doetinchem een hoge demografische druk, groene druk en grijze druk.” 12 De bibliotheek biedt een specifiek programma voor ouderen, variërend van grootletterboeken en luisterboeken tot aangepaste cursussen digitalisering en ook ontmoetingsmogelijkheden, bijvoorbeeld via de studiekringen 55+.

9 https://www.maxvandaag.nl/de-toekomst-is-grijs/nieuws-de-toekomst-is-grijs/podcast-over-effecten-vergrijzing/ 10 https://www.cda.nl/gelderland/doesburg/actueel/nieuws/raadsconferentie-vergrijzing-succes 11 https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR715292/#hoofdstuk_4. 12

https://www.kvnog.nl/onderwerpen-doetinchem/bevolking-doetinchem/leeftijdsopbouw Pagina 7 van 34

“Bijna 11 procent van de Nederlandse bevolking van 15 jaar of ouder voelde zich in 2023 sterk eenzaam.” Dat blijkt uit de nieuwste cijfers van het onderzoek Sociale samenhang en welzijn van het CBS, dat jaarlijks onder ruim 7 duizend mensen wordt afgenomen.” 13 In specifieke delen van onze gemeenten is eenzaamheid een probleem, soms zelfs voor een meerderheid van de bevolking14. • Doetinchem: Overstegen West: 58%, De Hoop Zuid: 57,6% • Bronckhorst: buitengebieden Wichmond/Delden, Hummelo/Keppel/Drempt, Linde/Mossel/Wildenborch, Zuidelijk bosgebied (bij Zelhem): allen >40% • Doesburg: Zuidelijk Molenveld 58,8%, De Ooi 55,1%. De bibliotheek is als third place de plek waar je buiten je huis, school of werk, anderen ontmoet. 15 Het komend jaar ligt de focus op de verdere invulling van deze ’third place’ door de inzet van SPUK-gelden Herstel Bibliotheekstelsel.

13

1 op de 10 mensen sterk eenzaam in 2023 | CBS

14 Eenzaamheid | Buurtatlas (vzinfo.nl) 15

https://www.probiblio.nl/third-place-de-bibliotheek-als-plek-naast-werk-school-en-thuis/ Pagina 8 van 34

Nederlandse jongeren hebben de laagste leesmotivatie ter wereld. Dat blijkt uit internationaal onderzoek (PISA). De leesvaardigheid maar ook het leesplezier gaat achteruit. Bijna de helft van de vijftienjarigen noemt lezen tijdverspilling en bijna een kwart van de jongeren leest zo slecht dat ze het risico loopt laaggeletterd te worden en niet kan meekomen in de samenleving. 16 Oudere mensen zijn over het algemeen ferventere lezers dan jongere mensen. 65-plussers besteden per dag een uur en 22 minuten aan lezen, terwijl dit onder 13- tot 19-jarigen 14 minuten is. Bij hen is er over de periode 2013-2018 bovendien sprake van een daling van de leestijd met bijna 40%, terwijl het patroon bij oudere mensen stabiel is (Schaper, Wennekers & De Haan, 2019). De daling van de leestijd onder jongere mensen is in lijn met eerdere onderzoeken naar het leesgedrag. Hieruit komt naar voren dat elke nieuwe generatie minder leest dan voorgaande generaties (Wennekers, Huysmans & De Haan, 2018). 17 Belangrijk is dat niet alleen de leesvaardigheid onder druk staat, maar ook de algemene (hersen-)ontwikkeling waar de processen zich afspelen rond het begrijpen van een tekst. 18 Op scans blijkt een veel groter netwerk van gebieden actief bij het produceren en begrijpen van taal. Ook in de rechterhersenhelft.

19 Door jarenlange ervaringen met geconcentreerd lezen, wordt een circuit aangelegd in de hersenen dat bij jonge lezers – die alleen maar op een vluchtige manier lezen – ontbreekt. 20 De bibliotheek is de partner van het onderwijs en andere maatschappelijke organisaties bij het stimuleren van leesplezier!

16 https://www.boekman.nl/wp-content/uploads/2023/03/BmXtra_40_DEF.pdf 17 https://www.lezen.nl/onderzoek/jongeren-lezen-het-minst-en-steeds-minder-ook-boeken/ 18 Waarom lezen we minder boeken? - Stichting Lezen 19 https://www.nrc.nl/nieuws/2024/met-chatgpt-is-homo-sapiens-niet-meer-de-enige-die-over-een-rijke-taal-beschikt 20 https://www.nemokennislink.nl/publicaties/lezen-met-een-tiktok-brein/

Pagina 9 van 34

Tellingen van het aantal laaggeletterden variëren nogal. Dat heeft te maken met de afbakening van de doelgroep. In het overzicht van Geletterdheid in zicht is uitgegaan van de groep 15- tot 65-jarigen. 21 In onze gemeenten wordt volgens de tellingen van de groep tot 65 jaar, in Bronckhorst het aantal laaggeletterden geschat op 10%, in Doesburg eveneens op 10% en in Doetinchem op 6%. Het werkelijke percentage ligt dus hoger. Het probleem neemt niet af, maar toe. “In 2022 presteert in Nederland 33% van de 15-jarigen onder niveau 2 […]. Deze leerlingen kunnen door hun zwakke taalvaardigheid waarschijnlijk minder goed functioneren op school en in de maatschappij, en lopen het risico laaggeletterd het onderwijs te verlaten. In de afgelopen jaren is het percentage leerlingen in Nederlands dat onder niveau 2 scoort, gegroeid. Tussen 2003 en 2012 lag dit tussen de 10-15% van de leerlingen. In 2015 steeg dit naar 18% en in 2018 naar 24%. Deze lijn is doorgezet in 2022 naar 33%." 22 “Ongeveer 11% van de Nederlanders van 16 tot 65 jaar heeft geen of weinig ervaring met de computer. Onder Nederlanders van 55 jaar en ouder is dit zelfs zo’n 20%. Van de laaggeletterden in Nederland kan ruim 30% niet goed omgaan met een computer.

Deze mensen kunnen onvoldoende zelfstandig digitaal informatie opzoeken en verwerken op een veilige manier.” 23 De bibliotheek is de laagdrempelige voorziening, waar volwassenen terecht kunnen voor hulp en begeleiding.

21 GeletterdheidInZicht dashboard Nederland 22 PISA (pisa-nederland.nl) 23 Hulp bij verbetering digitale vaardigheden | Laaggeletterdheid | Rijksoverheid.nl

Pagina 10 van 34

Mensen uit andere landen willen we aansluiting laten vinden bij onze maatschappij. Deze groep daagt ons uit om onze visie op meertaligheid te onderzoeken. Meertaligheid gaat ook over een thuissituatie waar alleen dialect gesproken wordt. Wat brengt meertaligheid ons en is (voor-)lezen in een andere taal ook zinvol voor de taalontwikkeling van een kind? “Tweetalige kinderen lijken beter dan eentalige kinderen hun impulsen te kunnen onderdrukken, irrelevante informatie te negeren en hun aandacht te richten. Deze competenties zijn belangrijk voor doelgericht gedrag en juist dat gedrag is op school cruciaal. [….] Ons onderzoek laat zien dat dialectsprekende kinderen niet onderdoen voor hun eentalige Nederlandssprekende klasgenootjes.” 24 Het Kohnstamm Instituut deed onderzoek naar meertaligheid.

“Binnen dit onderzoek is duidelijk geworden dat professionals meertaligheid met name als belemmerende factor in de (taal)ontwikkeling van het kind zien wanneer zij tegen praktische uitdagingen aanlopen, vooral met betrekking tot het leren van de Nederlandse taal.” Aanbevolen wordt “het herzien van opvattingen: een positieve benadering richting meertalige families, verandering van gevoel, reflectieve gesprekken.” De onderzoekers zien “Het belang van herhaalde uitleg bieden over hoe kinderen talen leren, de meerwaarde van de moedertaal en de voordelen van meertaligheid.” Ook voor volwassenen geldt: “Op alle leeftijden kun je een vreemde taal leren. Als volwassene leer je zelfs sneller een vreemde taal dan dat je je moedertaal leerde als kind!” 25 Het is voor iedereen mogelijk om een nieuwe taal te leren; we vinden dat nodig om mensen betere kansen op de arbeidsmarkt te gunnen en ze deel te laten uitmaken van onze samenleving. In de bibliotheek is iedereen welkom. We bieden een meertalige collectie die we inzetten in samenwerking met partnerorganisaties. Wij stimuleren ontmoetingen tussen mensen van verschillende culturen, bijvoorbeeld door het inzetten van gecertificeerde, vrijwillige taalcoaches. Maar ook de ‘mensenbieb’ die wij eens per jaar in samenwerking met het Graafschap College organiseren, is zo’n voorbeeld.

24 https://pure.knaw.nl/ws/portalfiles/portal/1542055/LevendeTalenMagazine.pdf 25 https://www.reginacoeli.nl/over-het-leren-van-een-vreemde-taal/kun-je-op-latere-leeftijd-nog-een-taal-leren

Pagina 11 van 34

Een laatste belangrijke ontwikkeling voor het werk en de positie van de bibliotheek is de invoering van de wettelijke zorgplicht voor gemeenten. In aanloop op de invoering van de wet ondertekenden het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, het Interprovinciaal Overleg (IPO), de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG), de Koninklijke Bibliotheek (KB), de Stichting Samenwerkende POI’s Nederland en de Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB) op 10 oktober 2024 een nieuw convenant. Minister Bruins (OCW) zei bij de ondertekening: 26 “Deze afspraken zijn belangrijk, want een goede bibliotheek is zoveel meer dan de plek waar mensen heen gaan om een boek te lenen. Het is een plek waar je op je eigen manier de volgende stap in je ontwikkeling zet. Of je nu jong of oud bent. En of je nu goed kunt lezen of nog niet. Bibliotheken helpen mensen vooruit in onze samenleving. Ik wil daarom dat de bibliotheek letterlijk en figuurlijk midden in de samenleving staan. Deze afspraken helpen daarbij.“ In het convenant is opgenomen dat het ministerie van OCW vanaf 2025 structureel circa € 60 miljoen per jaar beschikbaar stelt om te zorgen dat iedere inwoner toegang heeft tot een volwaardige bibliotheek. 27 Die uitkering komt in 2025 en 2026 geoormerkt naar gemeenten. In 2027 wordt de uitkering opgenomen in het gemeentefonds. De afspraak is dat deze uitkering structureel van karakter is.

28 De VNG werkt op dit moment aan een handreiking en een normenkader waarvan al een aantal gegevens beschikbaar is en dat in 2025 wordt gepubliceerd samen met een handleiding.

26 https://www.debibliotheken.nl/nieuwe-afspraken-tussen-overheden-en-bibliotheken-om-maatschappelijke-impact-van-bibliotheek-

te-vergroten 27 Kansengelijkheid centraal in nieuw bibliotheekconvenant | VNG 28 Bibliotheekconvenant-2024-2027.pdf (debibliotheken.nl) Pagina 12 van 34

Pagina 13 van 34

Bibliotheken hebben met het ondertekenen van het convenant hun handtekening gezet onder drie maatschappelijke opgaven: 29 •

Geletterde samenleving: "Partijen vinden het van belang dat de bibliotheek vanaf de vroegste jeugd een essentiële partner is bij het stimuleren van het lezen. De bibliotheken doen dit op grond van de algemene wettelijke bibliotheektaken, maar ook via speciale programma’s als de Bibliotheek op school (dBos) en BoekStart. Hierbij wordt ingezet op de doorgaande leeslijn waarbij de gezinsaanpak een belangrijke rol speelt."

•

Participatie in de informatiesamenleving: "Partijen vinden het van belang dat iedereen kan meedoen in de (informatie)samenleving. De samenleving wordt steeds complexer. Bibliotheken stellen kennis en informatie beschikbaar. Ze spelen een stimulerende rol bij het ontsluiten, delen en activeren van informatie. Ze dragen bij aan het versterken van de democratie en burgerschap."

•

Leven lang ontwikkelen: "Partijen vinden het van belang dat iedereen op een zelfgekozen manier en tempo mee kan blijven doen, kan blijven leren en nieuwe inzichten kan opdoen. Het gaat zowel over non-formeel als informeel leren, over ontmoeting en over toegang tot kunst en cultuur."

Wij verbinden deze opgaven met onze drie strategische lijnen: Preventie, Participatie en Cultuur.

29 Bibliotheekconvenant-2024-2027.pdf (debibliotheken.nl)

Pagina 14 van 34

•

Geletterde samenleving: Hier kiest Bibliotheek West-Achterhoek om vooral te investeren in de preventie van laaggeletterdheid, dus het werken met kinderen en jongeren. We doen dit door in gesprek te gaan met ouders op het consultatiebureau en door programma's in te zetten vanaf de kinderopvang tot en met het middelbaar en hoger beroepsonderwijs. Maar natuurlijk vergeten we de volwassen lezers niet: We programmeren leesclubs, organiseren literaire avonden en sluiten aan bij landelijke acties zoals de boekenweken, de maand van het spannende boek en Nederland Leest. Bij ons DigiTaalhuis kunnen mensen terecht die moeite hebben met lezen en schrijven. We bereiken de mensen via onze partners of rechtstreeks door het aanbieden van zogenaamde camouflagecursussen, zoals "Koken binnen je budget”.

•

Participatie in de informatiesamenleving: Onze Informatiepunten Digitale Overheid (IDO's) en de bankinformatiepunten (BIP) worden druk bezocht. Om mensen verder op weg te helpen, bieden we cursussen aan op het gebied van basisvaardigheden, omgaan met de digitale overheid en digitale gezondheidsvaardigheden, maar ook veilig op het web en aanverwante onderwerpen. Ook voor jongeren is er een uitgebreid programma “Doe je digiding”, waarin zowel vaardigheden als mediawijsheid aan de orde komen. In de Bieblabs die wij de komende vier jaar inrichten, kan jong en oud terecht om kennis te maken met nieuwe technieken en technologieën. De jeugd doet hierdoor belangrijke 21ste-eeuwse vaardigheden op, waardoor ze betere kansen in hun schoolcarrière en/of op de arbeidsmarkt creëren. Volwassenen biedt het kansen om succesvol, weerbaar en met plezier te blijven participeren in de samenleving.

•

Leven lang ontwikkelen: De bibliotheek moet voor iedereen een openbare, neutrale en laagdrempelige leer-, ontmoetings- en ontwikkelplek zijn. Wij vinden het belangrijk dat iedereen op een zelfgekozen manier en tempo kan blijven leren, nieuwe inzichten kan opdoen en zodoende mee kan blijven doen in de maatschappij. Dat gaat zowel over non-formeel als informeel leren, over ontmoeting en debat en over toegang tot kunst en cultuur. Wij bieden activiteiten, die passend zijn bij de rol van de bibliotheek als plek voor leven lang ontwikkelen. Onderdeel daarvan is samen programmeren met de gemeenschap. Met collectie en programmering willen wij laagdrempelig toegang bieden aan mensen die willen (blijven) leren.

Pagina 15 van 34

1] www.lezenenschrijven.nl/Kennisblad Taalontwikkeling bij jonge kinderen.pdf 2] www.lezenenschrijven.nl/vraagstuk/1-op-de-9-ouders-met-minderjarige-kinderen-laaggeletterd 3] ris.utwente.nl/ws/portalfiles/portal/330860617/Resultaten_PISA-2022_in_vogelvlucht.pdf Met lezen en taal kun je niet jong genoeg beginnen. “De studies stapelen zich op die zeggen dat de vroege kindertijd, tot vier jaar, voor taalontwikkeling cruciaal is. In die tijd leert een kind onder meer de basis van grammatica. Als je die basis niet hebt, krijg je het moeilijk op school.” 30 Een grote groep kinderen loopt een achterstand op die ze niet hoeven te hebben. "Kinderen van ouders met een laag inkomen of een lage opleiding scoren al op driejarige leeftijd significant lager in taal- en rekenvaardigheid dan kinderen van ouders met een hoog inkomen of opleidingsniveau." 31 "Het gaat niet goed met het taalniveau van leerlingen. Meest in het oog springt de daling van de leesvaardigheid onder de Nederlandse 15-jarigen in de internationale PISA-peiling van 2022. Deze daling is sterker dan in eerdere jaren en ook sterker dan in andere landen. De leesvaardigheid van onze 15-jarige leerlingen is onder het gemiddelde van andere Europese landen gedaald. In het basisonderwijs is de leesvaardigheid gedaald, net als in de onderbouw van het voortgezet onderwijs.

Onder gediplomeerden uit het middelbaar beroepsonderwijs lijkt eveneens sprake te zijn van een daling van de leesvaardigheid." 32 Ook de Inspectie van het Onderwijs constateert dit probleem. 33 Ten slotte zien wij als maatschappelijk vraagstuk de mentale weerbaarheid van jongeren. Ruim één op de drie jongeren heeft mentale problemen. Tijdens de coronacrisis nam het aantal jongeren (12-25 jaar) met psychische klachten toe: van 10,9% naar 18%. Verder heeft in 2021 51% van de hbo- en wo-studenten (lichte tot matige) psychische klachten. 34

30 Prof. Dr. P. P. M. Leseman, Faculteit Sociale Wetenschappen PED, Universiteit Utrecht in

Themabericht_Goed_voorbereid_naar_school1.pdf (detaallift.nl) 31 Ongelijkheid van het jonge kind (cpb.nl) 32 De Staat van het Onderwijs 2024 | Rapport | Rijksoverheid.nl 33 Open Overheid De Staat van het Onderwijs 2024 34 De Nederlandse GGZ/nieuws/2024/zeg-stop-tegen-de-afkalvende-mentale-gezondheid-van-jongeren Pagina 16 van 34

“Ieder kind verdient de beste start van zijn of haar leven en een zo goed mogelijke kans op een goede toekomst. Met een uitgebreid lokaal en regionaal programma werken we aan het verkleinen van gezondheidsverschillen en aan het verbeteren van de sociaaleconomische situatie.”

(Beleid bestaanszekerheid gemeente Bronckhorst 2024-2027)

Pagina 17 van 34

Onze ambities zijn niet binnen vier jaar te bereiken. Maar we werken er wel aan. Door voorlezen en vrij lezen te stimuleren en door te werken aan programma’s op maat.35 In het Bibliotheekconvenant 36 nemen partijen zich voor om: • • •

•

Te onderzoeken op welke wijze ieder kind automatisch lid kan worden van de bibliotheek om kansengelijkheid te bevorderen. De nauwe samenwerking met scholen te intensiveren en te streven op termijn naar een volledige dekking in aanbod vanuit de bibliotheken van de Bibliotheek op school (dBos) voor het primair en voortgezet onderwijs. Het ministerie van OCW onderzoekt op landelijk niveau of de samenwerking tussen bibliotheken en scholen op leesbevordering verbeterd en verduurzaamd kan worden binnen zowel het bibliotheek- als het onderwijsstelsel, daarbij wordt met de andere overheidspartijen samengewerkt en gebruik gemaakt van bestaande onderzoeken. De bibliotheekpartijen breiden het ondersteunende en verrijkende aanbod voor jeugd uit in elke bibliotheek.

Bibliotheek West-Achterhoek volgt deze ontwikkelingen en implementeert nieuw beleid en programmering. Het voorlezen van verhalen en vrij lezen helpt om leerlingen taalvaardiger te maken. Niet alleen in woordenschat, maar ook in het herkennen van verbanden, verwijswoorden en verhaallogica. Jonge kinderen laten vertellen bij plaatjes, zoals Bernstein ook al deed in zijn onderzoek, helpt om hen oog te laten krijgen voor de vele mogelijkheden van taal. 37

35 Wat werkt in het betrekken van laagopgeleide NT1- en NT2-ouders bij de ontluikende geletterdheid van hun kinderen? 36 Bibliotheekconvenant-2024-2027.pdf (debibliotheken.nl) 37 def TBU19_BOEK_Gelijke kansen 165x240 ZW_BW 1e druk_DIGITAAL_DEF.pdf (didactiefonline.nl)

Pagina 18 van 34

Bibliotheek West-Achterhoek gebruikt landelijk ontwikkelde programma’s en methodes die onderzocht zijn op effectiviteit. Kijk voor meer informatie: • https://voorleesexpress.nl/ • https://www.boekstart.nl/ • https://www.boekstartpro.nl/home/kinderopvang/boekstart-boekenpret.html • https://www.leesplan.nl/nl/kinderopvang/opleiding-tot-voorleesco%C3%B6rdinator • https://www.boekstartpro.nl/opleidingen/opleidingen-kinderopvang/interactief-voorlezen-in-de-kinderopvang.html • https://www.probiblio.nl/dienst/meertaligheid/ • https://www.mediaukkiedagen.nl/ • https://www.debibliotheekopschool.nl/ • Open Boek - Stichting Lezen • https://www.ecal.nu/taal-and-cultuur/onderwies-eneducatie/wiesneus/?mivast=26&mizig=0&miadt=26&miview=lst&milang=nl • https://netwerkmediawijsheid.nl/onderzoek/monitors-digitale-geletterdheid.

Voor wie meer wil lezen over de impact van bovenstaande programma’s verwijzen we naar het dossier Impact: https://www.bibliotheeknetwerk.nl/publicaties/dossier-impact/impact-van-de-bibliotheek-op-jeugd-en-lezen

Pagina 19 van 34

In Nederland zijn er 2,5 miljoen laaggeletterden. Dat aantal groeit nog steeds.38 Mensen die laaggeletterd zijn, kunnen moeilijk een baan vinden of houden, hebben vaker problemen met hun gezondheid, hebben vaker een taalachterstand. Dat geldt niet alleen voor de ouders, maar ook voor hun kinderen. Bovendien hebben zij problemen met communicatie zoals het invullen van formulieren.39 Wij vinden dat iedereen mee moet kunnen doen. Daarvoor is het nodig dat je (begrijpend) kunt lezen, kunt rekenen en je computer of smartphone kunt gebruiken..40 Laaggeletterden hebben vaker een minder goed betaalde baan en zijn vaker langdurig werkloos. Ook gaat laaggeletterdheid hand in hand met hogere ziektekosten door stress of bijvoorbeeld bedrijfsongevallen, omdat ze de veiligheidsinstructies niet goed kunnen lezen.41

38 1 op de 9 ouders met minderjarige kinderen is laaggeletterd | Stichting Lezen en Schrijven 39 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/laaggeletterdheid/aanpak-laaggeletterdheid 40 https://www.arbeidsmarktregioachterhoek.nl/projecten/regioplan-laaggeletterdheid/ 41 https://nos.nl/artikel/2300962-2-5-miljoen-laaggeletterden-is-een-probleem-van-ons-allemaal

Pagina 20 van 34

“Op maat gemaakt werk ook voor mensen die in de bijstand zitten, kan een goed middel zijn om mensen te activeren en meer zingeving aan hun leven te geven. De coalitie wil een positieve en meer creatieve invulling. Hierbij valt te denken aan het verrichten van werkzaamheden in de eigen wijk of bijvoorbeeld het verrichten van ondersteunende werkzaamheden voor verenigingen en instellingen. Dit draagt ook bij aan een krachtige samenleving.” (Coalitieakkoord 2022-2026 Doesburg)

Pagina 21 van 34

Het leren van taal heeft een positief effect. Deelnemers aan het programma ‘Taal voor het Leven’ ervaren na het volgen van ongeveer drie maanden les een toename van ‘sociale inclusie’. Sociale inclusie gaat over het mee kunnen doen in de samenleving. Dit wordt gemeten op basis van criteria, bijvoorbeeld het toepassen van taalvaardigheid in het dagelijks leven, digitale vaardigheid, financiële vaardigheid, ondernemend zijn, deelnemen aan natuur- en sportactiviteiten en assertiviteit. 42 Binnen deze opgave zullen volgens het bibliotheekconvenant de volgende acties worden uitgevoerd: 43 • Partijen benadrukken het belang van digitale inclusie van burgers. Bibliotheekpartijen dragen hieraan bij door Informatiepunten Digitale Overheid (IDO’s) een vaste plek te geven in de bibliotheek. De ambitie is om het bereik van IDO’s te vergroten en de opdracht te verbreden. De VNG ondersteunt gemeenten bij het invullen van hun regiefunctie met betrekking tot de IDO’s. Het ministerie van OCW onderhoudt intensief contact met het Ministerie van Binnenlandse Zaken, waar de IDO’s financieel gezien onder vallen, om de opzet van de IDO’s aan te laten sluiten bij de bibliotheekpraktijk. • Het ministerie van OCW onderzoekt of de samenwerking tussen bibliotheken en onderwijs op digitale geletterdheid verder ontwikkeld kan worden.

• Partijen gaan de rol van bibliotheken op het gebied van het versterken van de democratie en digitaal burgerschap uitbouwen en bestendigen. • Partijen delen de ambitie om de kwaliteit van taalhuizen te versterken en de continuïteit te borgen. Bibliotheekpartijen spannen zich in om, op basis van de aanbevelingen uit onderzoek naar Taalhuizen en inzichten vanuit de certificering, een kwaliteitsslag te maken met taalhuizen in bibliotheken. De kwaliteitsslag gaat ook om het beter bereiken van de doelgroep NT1 (in het convenant te vinden onder 'een leven lang leren'). 44 Bibliotheek West-Achterhoek volgt deze ontwikkelingen en implementeert nieuw beleid en programmering.

42 Evaluatie van het programma Taal voor het Leven 2018-2020 | Kohnstamm Instituut 43 https://vng.nl/nieuws/kansengelijkheid-centraal-in-nieuw-bibliotheekconvenant 44 Bibliotheekconvenant-2024-2027.pdf (debibliotheken.nl)

Pagina 22 van 34

Bibliotheek West-Achterhoek gebruikt landelijk ontwikkelde programma’s en methodes die onderzocht zijn op effectiviteit. Kijk voor meer informatie: 1. Dashboard Informatiepunten Digitale Overheid (IDO): 2019 t/m Q1 2024 | Bnetwerk (bibliotheeknetwerk.nl) 2. Dashboard Bibliotheekstatistiek (Gegevenslevering Wsob) | Bnetwerk (bibliotheeknetwerk.nl) 3. MATCH ⋆ Het Begint met Taal 4. www.oefenen.nl 5. https://www.digisterker.nl/ 6. https://digivitaler.nl/home/ 7. https://digidingen-desk.nl/ 8. https://doejedigiding.nl/ 9. https://www.lezenenschrijven.nl/wat-doen-wij/oplossing-voor-je-vraagstuk/taal-voor-het-leven 10. https://www.hetbegintmettaal.nl/spreektaal/ 11. Bibliotheek en Leven Lang Ontwikkelen: Het Ontwikkelplein

Voor wie meer wil lezen over de impact van bovenstaande programma’s verwijzen we naar het dossier Impact: www.bibliotheeknetwerk.nl/artikel/impact-van-bibliotheekprogrammas-voor-kwetsbare-burgers

Pagina 23 van 34

Technologische, economische, demografische en sociale ontwikkelingen zorgen voor grote veranderingen in de samenleving. Die veranderingen hebben effect op de arbeidsmarkt, maar ook op de manier waarop we met elkaar omgaan en de manier waarop we naar de wereld kijken. Leren en ontwikkelen is tegenwoordig voor iedereen van groot belang om te kunnen blijven meekomen in de huidige samenleving. Naast het ontwikkelen van basisvaardigheden op het gebied van lezen, rekenen en digitale vaardigheden (wat wij in dit plan behandelen onder het hoofdstuk ‘participatie’), gaat het om het doorontwikkelen van algemene kennis en vaardigheden die bijdragen aan blijvende inzetbaarheid. Daarnaast zien we de veranderingen in de maatschappij leiden tot een toenemende druk van groepen over en weer. In deze gepolariseerde samenleving is het moeilijk om elkaar te vinden en naar elkaar te luisteren. Ten slotte speelt eenzaamheid onder ouderen en jongeren een steeds grotere rol.

Pagina 24 van 34

“Kunst en cultuur speelt een stimulerende en verrijkende rol spelen in het leven van mensen, waarbij leren een continu proces is dat verder gaat dan formele onderwijsinstellingen. Het moedigt mensen aan om nieuwsgierig te blijven, te groeien en zichzelf te blijven ontwikkelen gedurende hun hele leven.” (Cultuurvisie 2024 – 2036 Doetinchem)

Pagina 25 van 34

In het convenant hebben de ondertekenaars de wens uitgesproken om het bereik van bibliotheekvoorzieningen onder inwoners van Nederland te vergroten. • • • •

Partijen onderzoeken hoe het bereik en gebruik van bibliotheken te vergroten, bijvoorbeeld door in gemeenten het gratis lidmaatschap voor de lokale bibliotheek te verruimen. […Zie in ons strategisch beleid onder participatie...] Partijen verkennen de komende periode welke activiteiten passend zijn bij de rol van de bibliotheek als plek voor leven lang ontwikkelen. Onderdeel daarvan is samen programmeren met de gemeenschap. De bibliotheekpartijen werken aan het opbouwen van een collectie en programmering rond educatieve content en informatiebronnen (fysiek en digitaal), die laagdrempelig toegankelijk wordt gemaakt voor mensen die willen leren en hun begeleiders. 45

Bibliotheek West-Achterhoek volgt deze ontwikkelingen en implementeert nieuw beleid en programmering.

45 Bibliotheekconvenant-2024-2027.pdf

Pagina 26 van 34

Bibliotheek West-Achterhoek gebruikt landelijk ontwikkelde programma’s en methodes die onderzocht zijn op effectiviteit. Kijk voor meer informatie: 1. 2. 3. 4. 5. 6.

https://communitylibrary.probiblio.nl/ Waarom elke bibliotheek voor elke gemeente belangrijk is - GemeentenNL https://www.socialevraagstukken.nl/vitale-sociale-infrastructuur-bereikt-burgers-en-redt-levens/ Samenwerkingspartners van de bibliotheek | Bnetwerk (bibliotheeknetwerk.nl) Maatschappelijk impact maken door samenwerking met partners (probiblio.nl) https://www.studiekringen50plus.nl/

We staan nog in de kinderschoenen als het gaat om het meten van de impact 46 van onze inzet op het gebied van cultuur. Hierover willen we met onze gemeenten het gesprek aangaan. Verschillende publicaties kunnen helpen bij het inzichtelijk maken van de waarde van onze culturele activiteiten. Zoals de onderbouwing van onze maatschappelijke positie, het vertrouwen in en de reputatie van de bibliotheek, aandacht voor de beleving en de inhoud van culturele producten bij de beoordeling van cultuur.

46

www.bibliotheeknetwerk.nl/publicaties/dossier-impact/leestips-over-de-evaluatie-van-cultuurbeleid Pagina 27 van 34

Pagina 28 van 34

Voor elke strategische lijn stellen we een Theory of Change op. "Een ToC 47 is een uitwerking van de keten van veranderingen die we als bibliotheek met je programma of dienst in gang zetten. In een ToC brengen we in kaart: 1. Wat het grotere doel is dat we willen bereiken (onze ambities uit dit plan); 2. Welke veranderingen op korte en langere termijn daartoe moeten leiden; 3. Hoe jouw programma of aanpak tot die veranderingen moeten leiden. Het is dus een onderbouwde voorspelling van hoe wij denken dat het gaat lopen." 48 Tijdens het opstellen van deze ToC’s houden we rekening met wat wij zelf kunnen en wat de rol van anderen is. We verwachten dat hierdoor niet alleen een interessante dialoog over de toegevoegde waarde van de bibliotheek met onze wethouders en de politiek in onze gemeenten ontstaat, maar vooral ook met onze partners uit het veld.

47 Impactstrategie en Theory of Change | Bnetwerk 48 Dashboard Informatiepunten Digitale Overheid (IDO) | Bnetwerk

Pagina 29 van 34

Pagina 30 van 34

Pagina 31 van 34

Pagina 32 van 34

Pagina 33 van 34

Pagina 34 van 34