r_Bijlage 1 Inrichtingsplan (1).pdf
Tekst van het document
Kenmerk
R001-1262562ENT-V01-evp
INRICHTINGSPLAN SPRINGENDAL - DAL VAN DE MOSBEEK Dit document vormt de gebiedsgerichte uitwerking van de PAS-opgave zoals beschreven in de PAS-gebiedsanalyse van Springendal-Dal van de Mosbeek
Auteurs: Evelyn van der Ent Renze Haitsma Jeroen Lamfers Anne Vogelzang Melle Ykema Fieldlab: Jeroen Beuseker Fons Eysink Inge Hageman Bart de Jong Miriam van Meeteren
14-12-2020 1/396
Inrichtingsplan Natura 2000 Springendal - Dal van de Mosbeek
Titel
Inrichtingsplan Natura 2000-gebied Springendal - Dal van de Mosbeek
Opdrachtgever
LTO Noord
Projectleider
Judith Snepvangers
Fieldlab
Jeroen Beuseker, Fons Eysink, Inge Hageman, Bart de Jong, Miriam van Meeteren
Auteur(s)
Jan Henk Schutte met ondersteuning van Tauw en Arcadis
Kaartmaterialen
Melle Ykema
Foto’s
Fons Eysink
Datum
07-09-2020
Handtekening
Colofon LTO Noord Zwartewaterallee 14 8031 DX Zwolle E-mail: info@ltonoord.nl Telefoon: 088 888 66 66
Dit document is eigendom van de opdrachtgever en mag door hem worden gebruikt voor het doel waarvoor het is vervaardigd met inachtneming van de rechten die voortvloeien uit de wetgeving op het gebied van het intellectuele eigendom. De auteursrechten van dit document blijven berusten bij Tauw en Arcadis. Kwaliteit en verbetering van product en proces hebben bij Tauw en Arcadis hoge prioriteit.
Inrichtingsplan Natura 2000 Springendal - Dal van de Mosbeek
Inhoud Colofon ................................................................................................................................ 2 Inhoud ................................................................................................................................... i 1 Inleiding ............................................................................................................................ 3 1.1 Doel ...................................................................................................................................................... 3 1.2 Kenschets plangebied .......................................................................................................................... 3 1.3 Natura 2000-gebied Springendal - Dal van de Mosbeek ..................................................................... 3 1.4 Het N2000-beheerplan en Programmatisch Aanpak Stikstof ............................................................... 4 1.5 Scope ................................................................................................................................................... 8 1.6 ‘Samen werkt beter’ en het gebiedsproces ..........................................................................................
9 1.7 Opdracht en werkwijze “fieldlab” .......................................................................................................... 9 1.8 Leeswijzer .......................................................................................................................................... 10
2 Gebiedsbeschrijving .......................................................................................................11 2.1 Ontstaansgeschiedenis ...................................................................................................................... 11 2.2 De fysische ondergrond ..................................................................................................................... 13 2.3 Watersysteem .................................................................................................................................... 15 2.4 Ecologische waarden ......................................................................................................................... 18 2.5 Archeologie, Cultuurhistorie en Ruimtelijke kwaliteit .......................................................................... 19 2.6 Huidig gebruik .................................................................................................................................... 21
3 Deelgebied Hazelbekke ...................................................................................................23 3.1 Gebiedsbeschrijving ........................................................................................................................... 23 3.2 De fysische ondergrond ..................................................................................................................... 24 3.3 Watersysteem .................................................................................................................................... 26 3.4 Ecologische waarden ......................................................................................................................... 27 3.5 Knelpunten ......................................................................................................................................... 30 3.6 Maatregelen en doelbereik ................................................................................................................. 38 3.7 Effect in de omgeving ......................................................................................................................... 52
4 Deelgebied Mosbeek .......................................................................................................56 4.1 Gebiedsbeschrijving ........................................................................................................................... 56 4.2 De fysische ondergrond ..................................................................................................................... 57 4.3 Watersysteem .................................................................................................................................... 60 4.4 Ecologische waarden ......................................................................................................................... 63 4.5 Knelpunten ......................................................................................................................................... 67 4.6 Maatregelen ....................................................................................................................................... 73 4.7 Effecten op de omgeving ................................................................................................................... 96
5 Deelgebied Springendalse Beek ..................................................................................101 5.1 Gebiedsbeschrijving ......................................................................................................................... 101 5.2 De fysische ondergrond ................................................................................................................... 102 5.3 Watersysteem .................................................................................................................................. 105 5.4 Ecologische waarden ....................................................................................................................... 110 5.5 Knelpunten ....................................................................................................................................... 114 5.6 Maatregelen en inrichting ................................................................................................................. 122 5.7 Effect in de omgeving ....................................................................................................................... 135
6 Deelgebied Braamberg .................................................................................................139 6.1 Gebiedsbeschrijving ......................................................................................................................... 139 6.2 De fysische ondergrond ................................................................................................................... 140 6.3 Watersysteem .................................................................................................................................. 141 6.4 Ecologische waarden ....................................................................................................................... 142 6.5 Knelpunten ....................................................................................................................................... 142 6.6 Maatregelen en inrichting ................................................................................................................. 142 6.7 Effect in de omgeving ....................................................................................................................... 147
7 Deelgebied Brunninkhuizerbeek ..................................................................................149 7.1 Gebiedsbeschrijving ......................................................................................................................... 149 7.2 De fysische ondergrond ................................................................................................................... 149 7.3 Watersysteem .................................................................................................................................. 151 7.4 Ecologische waarden ....................................................................................................................... 152
30-7-2020
i
Inrichtingsplan Natura 2000 Springendal - Dal van de Mosbeek
7.5 Knelpunten ....................................................................................................................................... 152 7.6 Maatregelen en inrichting ................................................................................................................. 153 7.7 Effect in de omgeving ....................................................................................................................... 157
8 Deelgebied Roezebeek ..................................................................................................159 8.1 Gebiedsbeschrijving ......................................................................................................................... 159 8.2 De fysische ondergrond ................................................................................................................... 162 8.3 Watersysteem .................................................................................................................................. 164 8.4 Ecologische waarden ....................................................................................................................... 166 8.5 Knelpunten ....................................................................................................................................... 169 8.6 Maatregelen en doelbereik ............................................................................................................... 175 8.7 Effect in de omgeving ....................................................................................................................... 191
9 Inrichtingsmaatregelen .................................................................................................194 9.1 Onderzoeksmaatregel M15 .............................................................................................................. 194 9.2 Totale beekverondieping .................................................................................................................. 199 9.3 Randvoorwaarde vispasseerbaarheid kunstwerken ........................................................................ 199 9.4 Doelbereik habitattypen ................................................................................................................... 199 9.5 Eindbeeld ......................................................................................................................................... 201
10 Uitbreidingsdoelstellingen..........................................................................................202 11 . Beheermaatregelen nieuwe natuurpercelen ............................................................206 11.1 Beheermogelijkheden .................................................................................................................... 206 11.2 Uitbreidingsdoelstellingen .............................................................................................................. 207 11.3 Overgangs- en trilvenen ................................................................................................................. 207 11.4 Subsidiemogelijkheden .................................................................................................................. 207 11.5 Natuurbeheertypen ........................................................................................................................ 208
12 Verplaatsing doelstellingen ........................................................................................210 12.1 Aanleiding ...................................................................................................................................... 210 12.2 Ecohydrologische systeemanalyse ................................................................................................ 211 12.3 Locatiekeuze .................................................................................................................................. 212
Bijlage 1 Begrippenlijst .................................................................................................215 Bijlage 2 Literatuurlijst ..................................................................................................216 Bijlage 3 Notitie benedenloop Mosbeek.......................................................................218 Bijlage 4 Notitie definities en beheermaatregelen .......................................................220 Bijlage 5 Notitie hydrologie...........................................................................................223 Bijlage 6 Notitie uitbreidingsdoelen habitattypen .......................................................297 Bijlage 7 Notitie Methodiek toepassing Bemestingsmaatregelenwijzer (BMW) .......307 Bijlage 8 t’ Lippert .........................................................................................................329 Bijlage 9 Waterkwaliteitsanalyse ..................................................................................353 Bijlage 10 N2000 – beheerplan Springendal – Dal van de Mosbeek .........................354 Bijlage 11 Ecohydrologische systeemanalyse Roezebeek .......................................355 Bijlage 12 Aanpak doelverplaatsing ............................................................................356 Bijlage 13 Achtergronden bodem en grondwater
......................................................376 Colofon .............................................................................................................................393
30-7-2020
ii
Inrichtingsplan Natura 2000 Springendal - Dal van de Mosbeek
1 INLEIDING Dit hoofdstuk benoemt het doel van dit inrichtingsplan, geeft een korte beschrijving van het plangebied en introduceert Natura 2000. De doelstellingen voor de habitattypen in het Springendal - Dal van de Mosbeek worden beschreven en er is aandacht voor het gebiedsproces dat wordt doorlopen.
1.1 Doel In dit inrichtingsplan zijn de maatregelen voor het Natura 2000-gebied Springendal - Dal van de Mosbeek beschreven. Het document vormt daarmee een gebiedsgerichte uitwerking van de N2000-opgave zoals beschreven in het N2000beheerplan van Springendal-Dal van de Mosbeek. Het doel van de maatregelen in dit inrichtingsplan voor de eerste planperiode (2015-2021) is de duurzame instandhouding van de aanwezige habitattypen in het gebied. Voor het Natura 2000-gebied Springendal – Dal van de Mosbeek geldt dat de maatregelen zoals beschreven in het N2000-beheerplan leiden tot het behoud van de habitattypen en dat verslechtering kan worden voorkomen (categorie 1b). Voor de tweede en derde periode (na 2021) wordt voor een aantal habitattypen ingezet op kwaliteitsverbetering en/of uitbreiding van de oppervlakte. Bij het uitwerken van de maatregelen uit het N2000-beheerplan zijn de noodzakelijke maatregelen voor de natuurdoelen uitgewerkt, en waar mogelijk ruimte voor agrarisch gebruik in stand gelaten.
1.2 Kenschets plangebied Het Springendal - Dal van de Mosbeek ligt in Noordoost-Twente, tussen de kernen Vasse en Ootmarsum en in het noorden door Duitsland begrenst. Het gebied is ruim 1225 hectare groot. Het dankt haar grote landschappelijke verscheidenheid aan het aanwezige reliëf met door landijs hoog opgestuwde heuvelruggen en diep uitgesleten erosiedalen. Het is een oud cultuurlandschap met akkers, beekdalen met meerdere bronnen en beken, heiden en jonge ontginningsgronden. De stuwwal Ootmarsum-Uelsen bestaat uit een afwisseling van zand-, grind-, klei- en leemlagen, die door de opstuwing meer en minder zijn scheef gesteld. Als gevolg daarvan is de geohydrologie zeer complex en komen bronnen zowel binnen als buiten de erosiedalen / beekdalen voor en ook de daarvan afhankelijke natte en vochtige bossen en beekdalgraslanden. De variatie in bodemtypen is groot en volgt elkaar over korte afstanden snel op met leem of klei in de ondiepe ondergrond. Deze afwisseling in bodemopbouw maakt dat bij het bepalen van de maatregelen op perceelsniveau, of zelfs delen van percelen, nagegaan wordt wat nodig is.
1.3 Natura 2000-gebied Springendal - Dal van de Mosbeek Naast het Natura 2000-gebied Springendal - Dal van de Mosbeek zijn er in Nederland nog 117 andere Natura 2000-gebieden. In Overijssel zijn dat er in totaal 24. Wetgeving voor bescherming van deze gebieden is in Nederland sinds 1 januari 2017 geregeld in de Wet natuurbescherming. Binnen de Natura 2000-gebieden wordt gewerkt aan het bereiken van de gunstige staat van instandhouding voor alle daarbinnen beschermde habitattypen (en in voorkomende gevallen habitatsoorten). In 2015 is het Natura 2000-beheerplan (provincie Overijssel) voor het gebied Springendal-Dal van de Mosbeek vastgesteld. Hierin zijn maatregelen vastgelegd om de aangewezen natuurwaarden te behouden en op termijn te verbeteren. Vanwege het wettelijke kader hebben deze maatregelen een verplichtend karakter. Het Natura 2000-gebied Springendal-Dal van de Mosbeek is in te delen in zeven stroomgebieden, afgeleid van de aanwezige beeksystemen. Op de westflank van de stuwwal stromen de Mosbeek, het Hazelbekke, de Elsbeek, de Roezebeek en de Eendenbeek. Deze beken wateren uiteindelijk af op de Regge en de Vecht. Op de oostflank van de stuwwal liggen de Brunninkhuizerbeek en de Springendalse beek (zie Figuur 1). Die wateren af op de Dinkel. Dit inrichtingsplan heeft betrekking op: •
Mosbeek
•
Hazelbekke
•
Elsbeek
•
Roezebeek
•
Brunninkhuizerbeek
•
Springendalse beek
maandag 14 december 2020
3
Inrichtingsplan Natura 2000 Springendal - Dal van de Mosbeek
Figuur 1: Plangebied en beeksystemen Springendal- Dal van de Mosbeek
1.4 Het N2000-beheerplan en Programmatisch Aanpak Stikstof Stikstofdepositie is één van de belangrijkste knelpunten voor de ontwikkeling van natuur. In Nederland was een programma opgesteld, het Programma Aanpak Stikstof (PAS), om enerzijds de stikstofdepositie terug te dringen en om de negatieve effecten van de stikstofdepositie in de natuurgebieden tegen te gaan. Anderzijds werd door het PAS economische ontwikkelruimte geboden. Het PAS is op 1 juli 2015 in werking getreden en is sinds mei 2019 komen te vervallen. De maatregelen uit de Pas zijn overgenomen in het N2000-beheerplan dat is vastgesteld op 23 april 2019. De eerste N2000beheerplanperiode duurt van 2015 tot 2021, de tweede van 2021 tot 2027 en de derde N2000-beheerplanperiode duurt van 2027 tot 2033. In dit beheerplan zijn per gebied maatregelen benoemd die specifiek gericht zijn op het verbeteren van de natuur die als gevolg van de stikstofdepositie is verslechterd. Deze maatregelen zijn benoemd en uitgewerkt in het N2000-beheerplan. In het geactualiseerde N2000-beheerplan zijn voor het Natura 2000-gebied Springendal - Dal van de Mosbeek (provincie Overijssel, 2015) herstelmaatregelen uitgewerkt die nodig zijn voor de instandhouding van de in het aanwijzingsbesluit1 aangewezen habitattypen en habitatsoorten in dit gebied (zie Figuur 2).
1
De habitattypen die in het veegbesluit zijn toegevoegd, zijn niet opgenomen in dit inrichtingsplan
30-7-2020
4
Inrichtingsplan Natura 2000 Springendal - Dal van de Mosbeek
Figuur 2: Maatregelen voor Springendal- Dal van de Mosbeek uit het N2000-beheerplan De stikstofgevoelige habitattypen betreffen; Vochtige heiden (H4010A), Droge heiden (H4030), Jeneverbesstruwelen (H5130), Heischrale graslanden (H6230), Blauwgraslanden (H6410), Overgangs- en trilvenen (H7140A), Pioniersvegetaties met snavelbiezen (H7150), Kalkmoerassen (H7230), Vochtige alluviale bossen en (H91E0C) en Beuken- eikenbossen met hulst (H9120). Tabel 1 toont voor elk van de habitattypen de doelstellingen voor oppervlakte (omvang) en kwaliteit.
Tabel 1: Instandhoudingsdoelstellingen habitattypen binnen projectgebied Habitattypen
Doel oppervlakte
Doel kwaliteit
H4010A Vochtige heiden (hogere zandgronden) H4030 Droge heiden H5130 Jeneverbesstruwelen H6230 *Heischrale graslanden H6410 Blauwgraslanden H7140 Overgangs- en trilvenen (trilvenen H7150 Pioniervegetaties met snavelbiezen H7230 Kalkmoerassen H9120 Beuken-eikenbossen met hulst H91E0 *Vochtige alluviale bossen
= > > > > > = > = >
> > > > > > = > > >
Legenda Symbool > =
Betekenis Toename Blijft gelijk
Naast habitattypen komen in het gebied ook een viertal habitatsoorten voor: Het Vliegend hert, de Beekprik, de Kamsalamander en de Drijvende waterweegbree (zie Tabel 2). Net zoals de aangewezen N2000 habitattypen, vallen deze onder het beschermingsregime van de Wet natuurbescherming.
30-7-2020
5
Inrichtingsplan Natura 2000 Springendal - Dal van de Mosbeek
Tabel 2: Instandhoudingsdoelstellingen habitatsoorten binnen projectgebied Habitatsoorten
Doel oppervlakte
Doel kwaliteit
Doel populatie
H1083 Vliegend hert H1096 Beekprik H1166 Kamsalamander H1831 Drijvende waterweegbree
> > > =
> > > =
> > > =
Het N2000-beheerplan is uitgangspunt geweest voor het verder uitwerken van de maatregelen in dit inrichtingsplan. Door een systematische aanpak wordt de lezer meegenomen in het doorgronden van het gebied wat door de voorgestelde maatregelen zal leiden tot een duurzame instandhouding van de kwaliteiten van de natuur en haar oeroude cultuurlandschap in agrarisch gebruik. Uit de nadere analyse blijkt dat er op sommige locaties meer of minder maatregelen nodig zijn dan in het N2000-beheerplan aangegeven en dat ook de voormalige landbouwgronden (nu natuur) en natuurterreinen ook bijdragen aan de verliezen van nutriënten en tot aanvullende maatregelen leiden. De knelpunten uit deze gebiedsanalyse zijn opgenomen in Tabel 3 en Tabel 4.
Tabel 3: Knelpunten Habitattypen uit het N2000-beheerplan
H7140A Overgangs- en trilvenen (trilvenen)
H7230 Kalkmoerassen
H91E0 *Vochtige alluviale bossen
H7150 - Pioniervegetaties met snavelbiezen
H1831 Drijvende waterweegbree
G
G
G
G
G
G
K
O
K2
Te lage zomer- en voorjaarstanden en geen/ te weinig kwel door insnijding beek a.g.v. piekafvoeren (Springendal, dal van de Mosbeek, Hazelbekke, Roezebeek)
G
G
G
G
G
G
K
O
K3
Te lage zomer- en voorjaarstanden en geen/ te weinig kwel door insnijding beek a.g.v. normalisatie benedenstrooms (Springendal, dal van de Mosbeek; Hazelbekke)
G
G
G
G
G
G
K
O
K4
Vergraving beken tot sloten in landbouwgebied (Springendal, Hazelbekke, Roezebeek)
G
G
G
G
O
K5
Te lage zomer- en voorjaarstanden en geen/ te weinig kwel door verleggen beekloop (Springendal ter hoogte van De Bronnen)
G
G
G
G
G
K6
Te lage zomer- en voorjaarstanden en geen/ te weinig kwel door grondwaterwinning Mander
?
?
?
?
?
?
?
?
K7
Te lage zomer- en voorjaarstanden en geen/ te weinig kwel door grondwaterwinning voor industrie en beregening e.d.
?
?
?
?
?
?
?
?
K8
Vermesting van grond- en beekwater door agrarisch gebruik intrekgebied (Springendal, dal van de Mosbeek, Hazelbekke, Roezebeek, Brunninkhuizerbeek)
K
G
G
G
G
G
K
O
G
G
G
G
H9120 Beuken-eikenbossen met Hulst
H6410 Blauwgraslanden
Te lage zomer- en voorjaarstanden en geen/ te weinig kwel door ontwatering (Springendal, dal van de Mosbeek, Hazelbekke, Roezebeek, Braamberg, Manderheide)
H5130 Jeneverbesstruwelen
K1
Hydrologie
H4030 Droge heiden
H6230 *Heischrale graslanden
H4010A Vochtige heiden (hogere zandgronden)
Habitattypen
O
Beheer en inrichting K11
Agrarisch gebruik en vermesting bodem potentieel habitat (Springendal, dal van de Mosbeek, Hazelbekke)
K12
Weinig geleidelijk overgangen bos-korte vegetatie
K13
Afname oppervlakte door successie
K14
Afname oppervlakte door opslag
30-7-2020
K
G
O K O
G
G
6
Inrichtingsplan Natura 2000 Springendal - Dal van de Mosbeek K15
Aanwezigheid camping en exoten
G
G
Overig K31
Geringe omvang
K
K32
Versnippering
G
K33
Geen verjonging
G
K
G
G
G
G
G
G
G
G
G
K
G
K
G
G
?
Legenda G: Effect aangetoond of waarschijnlijk: groot knelpunt; K: Effect aangetoond of waarschijnlijk: klein knelpunt; O: Effect aangetoond of waarschijnlijk: omvang onbekend; ?: Effect mogelijk.
Tabel 4: Knelpunten Depositie uit het N2000-beheerplan Habitattypen
Kritische depositie waarde (mol N/ha/jr.) 1214 1071 1071 714 1071 1214 1071 1429 1857 1429 K21
Te lage zomer- en voorjaarstanden en geen/ te weinig kwel door insnijding beek a.g.v. piekafvoeren (Springendal, dal van de Mosbeek, Hazelbekke, Roezebeek)
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
K22
Te lage zomer- en voorjaarstanden en geen/ te weinig kwel door insnijding beek a.g.v. normalisatie benedenstrooms (Springendal, dal van de Mosbeek; Hazelbekke)
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
K23
Vergraving beken tot sloten in landbouwgebied (Springendal, Hazelbekke, Roezebeek)
O
O
O
O
O
O
O
O
O
O
H1831 Drijvende waterweegbree
H7150 - Pioniervegetaties met snavelbiezen
H91E0 *Vochtige alluviale bossen
H9120 Beuken-eikenbossen met Hulst
H7230 Kalkmoerassen
H7140A Overgangs- en trilvenen (trilvenen)
H6410 Blauwgraslanden
H6230 *Heischrale graslanden
H5130 Jeneverbesstruwelen
H4030 Droge heiden
H4010A Vochtige heiden (hogere zandgronden)
Knelpunt
-
Legenda X: Knelpunt; O: Onduidelijk of dit een knelpunt vormt; -: Geen knelpunt.
30-7-2020
7
Inrichtingsplan Natura 2000 Springendal - Dal van de Mosbeek
1.5 Scope De uitkomsten van het N2000-beheerplan zijn vertaald naar de Omgevingsvisie en - verordening van de provincie Overijssel (provincie Overijssel, 2017). Het deel van de N2000-maatregelen dat buiten de bestaande natuurterreinen moet plaatsvinden, is in de Omgevingsvisie en -verordening geel gemarkeerd en aangeduid als “Uitwerkingsgebied Ontwikkelopgave Natura 2000”, zie Figuur 3. Deze gronden zijn nu veelal in agrarische gebruik.
Figuur 3: Natura 2000-begrenzing met uitwerkingsgebied Ontwikkelopgave
1.5.1 Externe maatregelen Gedurende de uitwerking van de maatregelen uit het N2000-beheerplan en het opstellen van het inrichtingsplan werd duidelijk dat het gebied waar de maatregelen nodig zijn, enigszins afwijkt van het N2000-beheerplan en Omgevingsvisie en - verordening (Uitwerkingsgebied Ontwikkelopgave Natura 2000). Enerzijds komt dit door de perceel specifieke uitwerking waardoor op een andere wijze invulling is gegeven aan de maatregelen en anderzijds komt dit doordat invulling is gegeven aan de onderzoeksopgave M152. Deze onderzoeksopgave, de aanpak en uitkomsten worden in paragraaf 9.1 toegelicht. In dit inrichtingsplan worden de maatregelen uit het N2000-beheerplan genuanceerd en gebiedsgericht toegepast. De wijzigingen ten opzichte van de huidige het N2000-beheerplan worden in de eerstvolgende actualisatieronde doorgevoerd in het N2000-beheerplan en de Omgevingsvisie en -verordening Het Natura 2000-gebied Springendal-Dal van de Mosbeek bestaat uit 7 beeksystemen namelijk: de Mosbeek, het Hazelbekke, de Elsbeek (Braamberg), de Roezebeek, de Eendenbeek3, Brunninkhuizerbeek en de Springendalse beek (zie Figuur 3). Het deelgebied Roezebeek ligt ten zuidwesten van het Natura 2000-gebied Springendal - Dal van de Mosbeek. De Roezebeek is in vergelijking met de andere deelgebieden een klein stroomgebied, vernoemd naar de kleine beek die door het gebied loopt.
Er loopt op dit moment een onderzoek naar de huidige situatie in de Roezebeek door Hullenaar et al. De Roezebeek valt daarom niet binnen de scope van dit Inrichtingsplan.
1.5.2 Interne maatregelen Naast de maatregelen buiten de bestaande natuurgebieden, dienen er ook maatregelen binnen de bestaande natuurgebied uitgevoerd te worden. Dit zijn de zogenaamde interne maatregelen. De maatregelen die voor de natuurgebieden zijn bepaald in het N2000-beheerplan worden door de terreinbeheerders zelfstandig uitgewerkt in een 2
M15 Onderzoeksopgave: welke percelen in het intrekgebied waar bemesting in de eerste beheerplanperiode nog niet beëindigd wordt dragen sterk bij aan vermesting van het grondwater dat naar kwelafhankelijke habitattypen in de beekdalen stroomt. 3 De Eendenbeek ligt in de Manderheide. Voor dit stroomgebied wordt een eigen inrichtingsplan opgesteld onder leiding van Landschap Overijssel
30-7-2020
8
Inrichtingsplan Natura 2000 Springendal - Dal van de Mosbeek eigen inrichtingsplan. De interne en externe maatregelen zijn op elkaar afgestemd door de TBO’s en het projectteam voor dit inrichtingsplan. Voor sommige percelen zijn in dit inrichtingsplan maatregelen opgenomen in de natuurgebieden. Deze maatregelen zijn benoemd om buiten de natuurgebieden te komen tot een robuuste maatregelenset. De in dit inrichtingsplan genoemde maatregelen dienen doorgevoerd te worden in de afzonderlijke inrichtingsplannen voor de natuurgebieden.
1.6 ‘Samen werkt beter’ en het gebiedsproces Provincie Overijssel heeft op 29 mei 2013 met alle vertegenwoordigers van 16 partnerorganisaties, op het gebied van natuur, water, landschap, cultuurhistorie en economie, het akkoord ‘Samen werkt Beter’ (SWB) gesloten. De gezamenlijke realisatie van de N2000-ontwikkelopgave is een speerpunt in dit akkoord. In lijn hiermee zijn voor alle Natura 2000 / N2000-gebieden bestuurlijk trekkers aangewezen. De bestuurlijk trekker is het aanspreekpunt voor het gebiedsproces. Het gebied Springendal - Dal van de Mosbeek is een gebied wat wordt gekenmerkt door de sterke verwevenheid van landbouw en natuur. Met het oog hierop is in overleg bepaald dat LTO Noord optreedt als bestuurlijk trekker voor het gebiedsproces Springendal - Dal van de Mosbeek.
1.7 Opdracht en werkwijze “fieldlab” In het N2000-beheerplan zijn de voorgenomen maatregelen op hoofdlijnen beschreven. Om de exacte omvang en consequenties van de maatregelen op perceelsniveau inzichtelijk te maken, is nadere detaillering en uitwerking van de gebiedsanalyse noodzakelijk. De opdracht van het Fieldlab is het verifiëren en nader detailleren van de maatregelen zoals beschreven in de gebiedsanalyse Springendal – Dal van de Mosbeek. Dit om te komen tot een definitief inrichtingsplan met de noodzakelijke maatregelen voor het realiseren van de instandhoudingsdoelen (1 ste N2000-beheerplanperiode). Maatregelen ten behoeve van instandhoudingsdoelen kunnen ook leiden tot kwaliteitsverbetering en uitbreidingen van habitattypen. Het invulling geven aan eventuele uitbreidingsdoelen en eventuele kwaliteitsverbeteringen is onderdeel van de 2de en 3de N2000 perioden. De gebiedsanalyse en de daarin beschreven doelen zijn daarbij altijd het uitgangspunt. Deze wordt niet ter discussie gesteld. Door het Fieldlab is concreet invulling gegeven (waar mogelijk) aan de leemten in kennis zoals beschreven in de gebiedsanalyse (het N2000-beheerplan, paragraaf 3.1.4, p. 33).
Daarbij gaat het om de exacte ligging van ontwateringsmiddelen (drains, sloten), maar zeker ook om het in beeld brengen van mogelijke negatieve effecten van landbouwkundige bemesting, zowel binnen als buiten het natura2000 gebied. Vanwege de complexe bodemopbouw en hydrologie, bleek grondwatermodellering geen optie. Om deze reden, in combinatie met de leemten in kennis op gebied ecologie en eutrofiëring en gebrek aan actuele gegevens omtrent (grond)waterkwantiteit en -kwaliteit, is gekozen voor een team van drie onafhankelijke deskundigen (het Fieldlab). Het Fieldlab bestaat uit deskundigen die op basis van kennis en ervaring de drie hoofdpijlers van dit project – hydrologie, ecologie en landbouweconomie – met elkaar combineren. Om de leemten in kennis (verdroging en bemesting) op te lossen zijn een aantal sporen gevolgd: 1. Het Fieldlab heeft veel tijd gestoken in veldverkenningen (voorkomen van kenmerkende soorten, grondwaterstanden en bodemopbouw (indicatief), ligging drainagemiddelen, grondgebruik). Deze veldwaarnemingen zijn uitgangspunt voor het bepalen van natuurherstelmaatregelen. 2. Het Fieldlab heeft de geohydrologisch situatie op systeemniveau nader beschouwd op basis van beschikbare gegevens en aanvullend literatuuronderzoek. 3. Er is gezocht naar aanvullende onderzoeken en vooral meer recente gegevens ten aanzien van verdroging en waterkwaliteit.
Daar waar het Fieldlab het noodzakelijk achtte, is aanvullend onderzoek gedaan. Zo zijn er enkele aanvullende onderzoeken uitgevoerd zoals een ecopedologisch en bodemchemisch onderzoek Hazelbekke (Smolders et al., 2017) een uitgebreide bodemkartering in de drie deelgebieden Hazelbekke, Mosbeek en het Springendal (Badus, 2018) een onderzoek naar de grond- en oppervlaktewaterkwaliteit (Aqualysis, 2018). De bodemkartering geeft een beter beeld op lokaal niveau van de hydrologische situatie, bodemopbouw en het voorkomen van tertiaire kleien en of leemlagen. 4. Tot slot is voor wat betreft de bemesting gebruik gemaakt van de door de provincie Overijssel ontwikkelde BemestingsMaatregelWijzer (BMW). Deze tool geeft een handreiking voor wat betreft het effect van landbouwkundig gebruik (binnen en buiten het Natura 2000 gebied) via uit- en afspoeling van stikstof en fosfaat op habitats. Deze is gekwantificeerd voor de deelgebieden. De methodiek is toegevoegd als bijlages 7.
30-7-2020
9
Inrichtingsplan Natura 2000 Springendal - Dal van de Mosbeek
1.8 Leeswijzer In hoofdstuk 2 wordt de ontstaansgeschiedenis en de globale gebiedsbeschrijving gegeven. De hoofdstukken 3 tot en met 7 bevatten per deelgebied een nadere gebiedsbeschrijving, de voorkomende knelpunten, de te treffen maatregelen en de te verwachten effecten. In hoofdstuk 8 zijn de maatregelen en effecten hiervan nog een keer op een rij gezet.
30-7-2020
10
Inrichtingsplan Natura 2000 Springendal - Dal van de Mosbeek
2 GEBIEDSBESCHRIJVING Dit hoofdstuk geeft een gebiedsbeschrijving van Springendal- Dal van de Mosbeek. Het behandelt de ontstaansgeschiedenis van het gebied en biedt inzicht in de bijzondere samenhang tussen natuurlijke en menselijke factoren die het landschap zoals we dat nu kennen hebben gevormd.
2.1 Ontstaansgeschiedenis Stuwwal van Ootmarsum Tijdens de voorlaatste ijstijd, Risz ijstijd, schoof een ijspakket vanuit Scandinavië over de noordelijke helft van Nederland, waaronder Twente. Deze ijsmassa stuwde de onderliggende grond omhoog zodat een glooiende heuvelrug in het landschap ontstond: De Stuwwal van Ootmarsum. In deze ijstijd heeft een landijspakket met een dikte van meer dan 100 meter de ondergrond omhoog gedrukt en daarna overreden en doorbroken, waardoor de stuwwal van Ootmarsum en Oldenzaal nu twee zelfstandige eenheden zijn. Tijdens warmere perioden is dit landijs gaan smelten en stroomde het van de stuwwal af, waardoor erosiedalen zijn uitgesleten, die de basis vormen voor de huidige beekdalen. Deze beekdalen zijn later deels opgevuld door afspoeling van water verzadigde grond, die na ontdooien de laagten ingleed. In de laatste ijstijd, Het Weichselien, is over het hele gebied een dekzandlaag afgezet (De Meij et al. 2015). Deze lagen zijn veelal dun (< 2 meter) en ontbreken plaatselijk. Het proces van dalopvullingen is daarna ook in de middeleeuwen ontstaan als gevolg van bosontginningen (Smeenge, proefschrift in voorbereiding). Slenk van Reutum Aan de westzijde van het gebied bevindt zich de Slenk van Reutum. De slenk van Reutum is ouder dan de stuwwal van Ootmarsum.
De slenk is ontstaan doordat een deel van de aardkorst langs een breuklijn naar beneden is gegleden en daarmee lager is komen te liggen dan de omliggende aardkorst. Dit is in vereenvoudigde vorm geïllustreerd in Figuur 4. De ondergrond van de slenk bestaat voornamelijk uit goed doorlatende lagen zanden grindafzettingen. Een deel van de gestuwde formaties is over de Slenk geschoven en kan Figuur 4: Ontstaan van een slenk (bron: zorgen dat water uit de gestuwde afzettingen http://www.rinivanderpol.com/2011/02/systeem-aardeweglekt naar de goed watervoerende laag in de plaatbewegingen.html) slenk. Dit is vooral het geval bij het stroomgebied van de Roezebeek waarvan de bovenloop vrijwel geheel boven de Slenk van Reutum ligt. De Slenk van Reutum en de stuwwal van Ootmarsum zijn twee bijzondere geologische fenomenen. Op het relatief smalle overgangsgebied van 500 tot 1000 meter breed, zijn er hydrologische relaties aanwezig tussen de stuwwal en de slenk (Stroet, 2016; Van Vught, 2018). Bronnen De stuwwal van Ootmarsum heeft door zijn geologische ontstaanswijze een complexe opbouw waarbij het gestuwd materiaal in de ondergrond zorgt dat de grondwaterstroming sterk kan worden geremd. De stuwing heeft gezorgd voor het reliëf en verschillende schuine grondafzettingen van goede en slechte doorlatende gronden.
Een grove korrelgrootte (bijvoorbeeld zand) laat het grondwater gemakkelijk door, een kleine korrelgrootte (bijvoorbeeld keileem en/of tertiaire klei) laat het grondwater niet of nauwelijks door. De aanwezigheid van de schuine grondafzettingen van slecht doorlatend materiaal zorgt ervoor dat op diverse plaatsen en ook hoog in de flank bronnen voorkomen waar het grondwater uittreedt dat soms verder de helling af weer infiltreert. Wanneer het inzijgende grondwater op een slecht doorlatende laag stuit, zal het zijwaarts afstromen tot het aan maaiveld als een bron uittreedt (zie Figuur 5). Een groot deel van de bronnen ligt relatief hoog in de flank van de stuwwal. Deze bronnen voeden de beken Hazelbekke, Mosbeek en Springendalse Beek (Horsthuis 2007).
30-7-2020
11
Inrichtingsplan Natura 2000 Springendal - Dal van de Mosbeek Beken Het uittredend grondwater vormt de bronnen van diverse beken. Deze beken stromen door beekdalen die zijn ontstaan als gevolg van erosie na de laatste ijstijd en min of meer diep in het landschap zijn ingesneden (Figuur 6). Er zijn in het gebied Springendal - Dal van de Mosbeek zeven beeksystemen. Op de westflank van de stuwwal liggen de Elsbeek (onderdeel van de Braamberg), Mosbeek, Hazelbekke en Roezebeek en Eendenbeek. Al deze beken wateren af op de Regge en de Vecht (KIWA 2017). Op de oostflank van de stuwwal liggen, in het stroomgebied van de Dinkel, de Brunninkhuizerbeek en de Springendalse Beek. Deze beken worden gevoed door meerdere bronnen in het Natura 2000-gebied en een aantal bronnen gelegen buiten de beekdalen en zelfs buiten de begrenzing van het plangebied.
Figuur 5: Conceptueel model van de stuwwal (blauw) en de Slenk
Deze beken liggen in erosiedalen, maar door de van Reutum (geel) met bijbehorende bodemsoorten. De bovenste complexe geologische opbouw zijn het geen beekdalen met een klassieke hoog-laag gradiënt, lijn is het maaiveld (bron: De Meij et al., 2015) waar hoog droog is en laag vochtig / nat. Door de verspreiding van slecht doorlatende lagen in het gebied, zijn er per beeksysteem meerdere deelsystemen te onderscheiden. Waarbij ook op hoge delen natte plekken voor kunnen komen, als gevolg van gestuwde afzettingen van slecht doorlatend materiaal (Horsthuis 2007). Intrede van de mens De eerste bewoning van Springendal - Dal van de Mosbeek gaat tot meer dan 5000 jaar terug. Stukken bos werden gekapt om akkers aan te leggen. In de vroege middeleeuwen was het gebied bebost met loofbos. Vanaf het jaar 700 ontstonden esdorpen en de eerste boerderijen in het gebied (Horst, 2017). Het landschap werd gekenmerkt door beekdalen, akkers, Figuur 6: Doorsnede van de stuwwal met ontstaan van een heidevelden en stuifzanden. Om de grenzen tussen bronbeek akker, groenlanden en heide te beschermen werden markegenootschappen opgericht: clusters van boeren die gezamenlijk recht hadden op onverdeelde gronden, zoals heidevelden en graslanden. Op die manier ontstonden meer dan duizend jaar geleden de middeleeuwse heidelandbouwboerschappen van Mander, Vasse, Hezingen, Nutter en Oud Ootmarsum.
Het heidelandbouwsysteem bestond uit de drie-eenheid: akker, groenlanden en (heide)veld. Waarbij de akker de belangrijkste bron van voedsel was voor mens en vee (Horst 2018). Van latere datum zijn de watermolens, om graan te malen, olie te persen en later papier te scheppen. Deze molens liggen verspreid in het landschap. De Springendalse beek kon drie watermolens laten draaien, waarvan er geen enkele meer in bedrijf is. Bijzonder is wel dat wasserij ’t Springendal op een van die oude molenlocaties het beekwater gebruikt voor het wasproces. Het Hazelbekke kon ook drie molens laten draaien, waarvan er twee verloren zijn gegaan op erve Hanstee en erve Hazelbekke. Op erve Bouwhuis wordt watermolen De Mast als cultuurmonument behouden. De molens van Frans en Bels zijn het boegbeeld van het watermolenlandschap van de Mosbeek. Verder stroomopwaarts lag nog een derde molen op erve Roordink, die verloren is gegaan. De watermolens hebben een grote invloed gehad op de waterhuishouding van beekdalen, ook stroomopwaarts van de watermolens. Door wateropstuwing werden de beekdalen natter en ook de afzettingen van zand-, klei en veen is er door beïnvloed (STOWA, 2017). Dit wordt stuwschaduw genoemd. Op locaties waar de molens zijn verdwenen is ook de stuwschaduw ook komen te vervallen.
Verandering van het landschap door menselijk ingrijpen Na 1850 veranderde het landschap van Springendal - Dal van de Mosbeek. Door de invoering van kunstmest kwamen de ontginningen, waarbij woeste grond werd omgezet in vooral weidegrond, versneld op gang. De schrale heidegronden en natte beekdalen hadden geen rol meer in de bedrijfsvoering en raakten in onbruik. De belangen van landbouw en natuur groeiden geleidelijk uit elkaar. Vanaf 1945 is het areaal bos weer toegenomen. Vooral op de stuwwallen en rond
30-7-2020
12
Inrichtingsplan Natura 2000 Springendal - Dal van de Mosbeek landgoederen ontstond een meer gesloten gebied (bestemmingsplan Tubbergen Binnenveld 2016). Het huidig landgebruik in en rondom het gebied Springendal - Dal van de Mosbeek bestaat uit de afwisseling van landbouw en natuur.
2.2 De fysische ondergrond 2.2.1 Geomorfologie Stuwwal van Ootmarsum Het materiaal waaruit de stuwwal van Ootmarsum is ontstaan, komt uit het bekken van Nordhorn ten oosten van de stuwwal. Het gestuwde materiaal bestaat voor een belangrijk deel uit slecht doorlatende klei en uit rivierzanden. De stuwwal heeft een hoogste punt van circa 75 meter boven N.A.P. Binnen de gestuwde formatie bevinden zich schuine bodemlagen met zand, grind en leem. Aan het einde van de laatste ijstijd (het Saalien) werd de stuwwal bedekt door landijs waardoor er een laag keileem is afgezet. Deze keileem is later plaatselijk geërodeerd waardoor nu op verschillende plekken keileem dicht aan de oppervlakte zit. In warmere perioden werden door smeltwater erosiedalen in de stuwwal gevormd. Door dit smeltwater is het kenmerkende beekdalenstelsel ontstaan (zie Figuur 7). In de ondergrond van het gebied is een brede slenk aanwezig: de slenk van Reutum. De slenk betreft de zone tussen de breuklijnen die op de kaart van Figuur 8 zijn aangegeven. Tussen deze breuken is in het Tertiair de ondergrond verzakt ten opzichte van de omgeving
Figuur 7: Geomorfologische kaart van de stuwwal van Ootmarsum. Het centrale rode gedeelte is de stuwwal zelf en de grijze aders zijn de dalvormige laagten. Per gebied deelgebied is de geologische kaart gebruikt voor de indeling in deelgebieden.
30-7-2020
13
Inrichtingsplan Natura 2000 Springendal - Dal van de Mosbeek
Figuur 8: Geologische overzichtskaart met ligging van de Roezebeek (de Meij et al., 2014)
30-7-2020
14
Inrichtingsplan Natura 2000 Springendal - Dal van de Mosbeek
2.3 Watersysteem 2.3.1 Oppervlaktewater De waterlopen in het plangebied kennen relatief veel peil- en stromingsdynamiek al is de afvoer en waterdiepte over het grootste deel van het jaar relatief laag. Uitgezonderd de Roezebeek is er een constante basisafvoer uit het grondwater en vallen de beken nauwelijks droog. Jaarrond is er sprake een constante lage basisafvoer en beperkte waterdiepte door voeding vanuit het grondwater. Onderscheidt wordt gemaakt in korte en lange grondwateraanvoer. Lange grondwateraanvoer komt uit het diepere (morene) waterpakketten waarbij de reistijd decennia’s tot meer dan een eeuw kan bedragen en het gehele intrekgebied als voedingsbron kan hebben. Voor de grondmorene geldt dat, met name in zomersituaties, wanneer het water via verschillende lagen kan infiltreren, niet exact is te bepalen via welke stroombanen en in welke richting het exact verloopt. Maken van voldoende betrouwbare analyse en berekeningen is voor deze percelen niet mogelijk. Zie hiervoor ook Tabel 5. Daarnaast wordt de grondwatervoeding gevormd door de korte grondwateraanvoer over de ondiepe kleilagen. Dit betreft minder dan enkele jaren en is afkomstig van percelen in de directe omgeving van de beek. De landbouwkundige invloed werkt hier sterk door op de grondwaterkwaliteit en indien het door habitats stroomt op de ontwikkeling van de habitats.
Dit speelt, mits er geen ontwatering- en afwateringsmiddelen rondom de percelen aanwezig zijn die het water vroegtijdig afvangen en de grondwaterstroming opheffen. Bij gedraineerde percelen om met greppels vindt dezelfde afvoer plaats, maar dan direct op de beek. Hier zal het niet als grondwater naar de habitats stromen. Onder invloed van neerslag en verdamping variëren afvoer-, waterpeil- en stroomsnelheid. Hierbij kunnen grote verschillen optreden. Belangrijk aspect hierbij is de oppervlakkige afvoer ofwel runoff. Bij runoff stroomt water versneld over maaiveld naar de beek. Dit vindt het hele jaar door plaats waarbij onderscheid bestaat in het werkingsprincipe. In de zomer, wanneer de grondwaterstanden diep zijn, treedt dit op als de infiltratiecapaciteit van de bodem wordt overschreden door hoge neerslagintensiteit bij piekbuien. In de winter, wanneer het grondwater op veel plekken dicht onder maaiveld staat, treedt dit op doordat er geen bodemberging beschikbaar is. De bodem is verzadigd tot maaiveld, het overschot treedt uit en komt over maaiveld tot afvoer. Dit treedt op bij langdurige neerslag en buien met een relatief groot volume. Beide situaties leiden tot afvoerpieken. Hoge afvoerpieken zijn de basis voor grote peilfluctuaties en hoge stroomsnelheden in de beken.
De grote heterogeniteit van de ondergrond, maakt dat de afvoer op de ene plek sneller op gang komt dan op de andere plek. Met name op plekken met ondiepe storende lagen, is de bodemberging beperkt. Hier zal de oppervlakkige afvoer groot zijn wat piekafvoeren in de beek versterkt. Daarnaast is het afhankelijk van de helling en de maaiveldruwheid. Maaiveldruwheid varieert over het jaar heen onder andere ten gevolge van de mate van begroeiing. Hierdoor varieert de runoff over de seizoenen en concentreert het zich op plekken met weinig begroeiing als wegen en zandpaden die haaks op het beekdal staan. Peilstijgingen kunnen leiden tot overstroming van percelen in het beekdal (inundatie) en hoge stroomsnelheden tot uitsnijden van de bodem doordat het zand meegevoerd wordt in de afvoer van de beek (terugschrijdende erosie). Inundatie hoort van nature bij beekdalen, maar kan gezien de waterkwaliteit een negatieve werking hebben op de ontwikkeling van de habitats. Terugschrijdende erosie verdiept de beekbodem waardoor de drainerende werking toeneemt. Dit werkt verdrogend op de natte habitats langs de beek en heeft daarmee ook een beperkende werking op de ontwikkeling van de habitats. Terugbrengen van de afvoerpieken is daarmee een voorwaarde om de benodigde hydrologische condities te realiseren in de habitats, maar ook om verondieping van de beek te garanderen richting de toekomst.
En zo te voorkomen dat terugschrijdende erosie weer optreedt en de beek opnieuw uitschuurt. Om dit te bereiken is het cruciaal om de afvoer van de hellende flanken te vertragen en water vast te houden in de bovenstroomse percelen langs de zijwatergangen. Ook vereist dit het realiseren van een geleidelijk verhang in de beek zonder grote peilsprongen. Hiermee wordt voorkomen dat lokaal stromingspieken ontstaan waar terugschrijdende erosie kan beginnen en de beken zich wederom verdiepen.
2.3.2 Grondwater Grondmorenen De grondmorenen zijn over het algemeen goed doorlatende zandpakketten. Maar er kunnen ondoorlatende lagen voorkomen waardoor het berekenen en inschatten van stroombanen (zowel richting als verblijftijd) als te complex wordt gezien om duidelijke uitspraken te doen over percelen op deze grondmorenen. Dit leidt ertoe dat voor deze percelen te weinig zekerheid is over de invloed van bemesting op de habitattypen. Voor de percelen op grondmorenen is het N2000beheerplan gevolgd. Zie Tabel 5 en Bijlage 5 voor nadere toelichting op de hydrologie. Regionale grondwatersysteem Het regionale systeem van de stuwwal van Ootmarsum heeft aan de oostzijde een relatie met het Dinkelsysteem en aan de westzijde met de Slenk van Reutum. Deze grondwaterstroming is daarmee westelijk gericht. Aan de westelijke kant van de Slenk van Reutum is een aantal drinkwaterputten aanwezig, die grondwater onttrekken uit het grondwaterpakket van de Slenk van Reutum. In 2009 heeft een verplaatsing van de drinkwaterwinning Mander plaatsgevonden. De oorspronkelijke winning was nabij de Manderheide, ten noorden van de Vlasreuterij en Tussen de 30-7-2020
15
Inrichtingsplan Natura 2000 Springendal - Dal van de Mosbeek Molens. Deze is verplaatst naar Manderveen (Figuur 9), verder westelijk van de Mosbeek. Het effect van de verplaatsing op de Mosbeek is specifiek uitgewerkt voor de Blauwgraslanden in het Brongebied en in het deelsysteem Tussen de molens. Hieruit is geconcludeerd dat er geen relatie is tussen de effecten van de verplaatsing van de winning en de grondwaterstanden in dit deelgebied (Van Vught, 2018).
Figuur 9: Natura2000 en TOP-gebied bij Manderveen. De ligging van de beschermingszones zegt niets over de feitelijk invloed van de winning op het gebied, Gebiedsdossier Manderveen (Provincie Overijssel, 2017) De geohydrologie op de stuwwal is complex. Deze complexiteit heeft geleid tot het ontstaan van een kwel- en bronnenrijk gebied. De bronbeeksystemen Hazelbekke, Mosbeek, Springendalse Beek, Brunninkhuizerbeek wordt beïnvloed door zowel lokaal als regionaal grondwater. De Elsbeek is vooral lokaal van aard. Van groot belang is dat de bronnen van de Hazelbekke, de Mosbeek, de Springendalse beek en Brunninkhuizerbeek voor een groot deel gevoed worden door dieper grondwater dat wordt gevoed door de hoger gelegen Grondmorene. Hoe dit systeem exact werkt is niet bekend en moeilijk te bepalen. Dit zal ook vooral afhangen van het voorkom en van het bodemmateriaal (keileem, zand of grind). Verder is het grondwatervoedingsgebied van de Mosbeek en Brunninkhuizerbeek ook groter dan verondersteld. Namelijk de hogere delen aan in Duitsland zijn ook onderdeel van het grondwatervoedingsgebied (Hullenaar, 2017). Het gebied bevindt zich op de stuwwal van Ootmarsum en wordt gekenmerkt door bronsystemen. Het hoogste punt van de stuwwal ligt op 75 meter boven N.A.P. en het gebied bevindt zich daarmee veel hoger dan de Slenk van Reutum. De opbouw van de stuwwal is verre van uniform.
Lokaal komen slecht doorlatende tertiaire kleilagen en keileemlagen aan maaiveld. Water dat in de nabijheid is geïnfiltreerd, kan hierdoor aan maaiveld komen en treedt uit in kwelplekken en bronnen. Een deel van het water kan naar de diepere ondergrond infiltreren. Hoog op de stuwwal ontspringen veel bronnen. De bronnen voeden de beken die op de stuwwal ontspringen waaronder de Springendalse Beek.
Tabel 5: Hydrologie
Hydrologie Op basis van de beschikbare informatie is een uitwerking van de berging, de runoff en ondiepe grondwaterstromen in het bovenste zandpakket die in rechtstreeks contact staan met de habitats gemaakt. Hiermee is tot een sluitende onderbouwing van de maatregelen gekomen. Dit geeft een stabiele basis om de afwijkingen tot de maatregelen in de gebiedsanalyses te beargumenteren. Ten aanzien van de grondwaterstroming in diepere ondergrond en de (morene) zandgronden is geconstateerd dat er inmiddels veel informatie beschikbaar is over de bodemchemische- en hydrologische processen in deze stuwwalbodems. Echter biedt deze informatie nog onvoldoende houvast en inzicht over de werking van de stuwwal om afwijkingen van de maatregelen uit de gebiedsanalyse te onderbouwen. Dit betekent dat hiervoor teruggegrepen moet worden op de maatregelen uit de gebiedsanalyse. Op basis van de maatregelen uit het inrichtingsplan wordt opgemerkt dat dit een beperkt areaal betreft. Zie ook de figuren over het verschil tussen de voorgestelde maatregelen en het beheerplan (Figuur 35, Figuur 62, Figuur 96, Figuur 106, Figuur 115 en Figuur 140).
30-7-2020
16
Inrichtingsplan Natura 2000 Springendal - Dal van de Mosbeek Het gebrek aan inzicht voor een deel van de percelen vloeit voort uit de complexe en kleinschalige afwisseling van de geohydrologische situatie waardoor hydrologische berekeningen van het grondwatersysteem en bemestingsberekeningen niet met voldoende nauwkeurigheid te maken zijn. Het betreft het bepalen van de herkomst (stromingsrichting, lengte en verblijftijd) en de processen die optreden in de ondergrond (o.a. denitrificatie). Meer concreet betreft dit: 1. Stromingsrichting: Er is geen eenduidig beeld op te stellen van het isohypsenpatroon. Er zijn meerdere bronnen beschikbaar die allen een ander beeld geven. De beschikbare metingen zijn onvoldoende om het exacte beeld goed vast te stellen. Dit betekent dat de stroomrichting, de lengte van de stroombaan en daarmee de reistijden niet goed ingeschat kunnen worden; 2. Herkomst: Het plangebied kan grofweg in twee geologische laagpakketten opgedeeld worden: Een gelaagde bodemopbouw met tertiaire klei en storende lagen die deels zijn onderbroken (rondom de beek) en morene zandgronden met preferente stroombanen (op de flanken). Het water dat infiltreert in de morene gronden wordt door de verschillende zandpakketten afgevoerd naar de beekdalen waarin de habitats liggen. Dit gebeurt over, tussen en onder de storende lagen door.
Onduidelijk is door welke pakketten het water dat infiltreert exact stroomt. Dit betekent er GEEN eenduidig herkomstgebied per habitat af te leiden valt. Daarmee is onduidelijk of en welke effecten locaties met bemestingsmaatregelen hebben in relatie tot de habitats. Uiteraard geldt dat alle bemestingsmaatregelen op systeemniveau tot een reductie van de nutriëntengehalten leiden. De metingen in de beekdalen, waaruit blijkt dat er verhoogde nutriëntengehalten aanwezig zijn, bevestigen dat maatregelen noodzakelijk zijn (Aqualysis, 2018). Daarom worden hier maatregelen genomen. Met behulp van monitoring wordt de effectiviteit van de maatregelen bevestigd; 3. Denitrificatie: De mate waarin denitrificatie optreedt is afhankelijk van de reistijd, de samenstelling van de bovengrond (o.a. hoe meer organische stof hoe denitrificatie er plaats vindt. Ook de samenstelling van de ondergrond en de en de ontwateringstoestand spelen een rol. Hoe langer het water door de bodem stroomt hoe meer nitraat er wordt afgebroken. Verder blijkt dat de sortering op de morene gronden vaak groot is, dit beperkt de doorlatendheid. De doorlatendheid wordt veelal bij zandige morene gronden overschat.
Zeker als de morene zandgronden bestaan uit verweerd keileem (zoals het Springendal en delen van de Hazelbekke) waardoor zand relatief veel lutum- en leemdeeltje bevat geldt dat de verblijftijd langer is waardoor het proces van denitrificatie beter plaatsvindt. Samen met het zeer grillige verloop van de grondwaterstanden op de veldpodzolgronden met een GT IIIa als ook GT VIIId (Badus 2017) is zeker dat de diversiteit in mate van denitrificatie groot is. Het in beeld brengen van de exacte situatie van de bodemopbouw vraagt door de enorme afwisseling en kleinschaligheid van de bodem om een (onevenredig) grote inspanning qua veldwerk (aanvullende boringen, geochemisch onderzoek en grondwaterstandsmetingen).
30-7-2020
17
Inrichtingsplan Natura 2000 Springendal - Dal van de Mosbeek
2.4 Ecologische waarden Deze paragraaf geeft de in de natuurgebieden voorkomende en te beschermen habitattypen weer. Deze zijn ook in het N2000-beheerplan en aanwijzingsbesluit Natura 2000-gebied Springendal- Dal van de Mosbeek beschreven. Het merendeel van de natuurwaarden die voorkomen in dit gebied zijn gevoelig voor stikstof. In onderstaande tabel is per habitattype aangegeven waar ze voorkomen. De instandhoudingsdoelstellingen voor de habitattypen zijn weergegeven in Tabel 6, paragraaf 1.3. In de volgende hoofdstukken worden de habitattypen per deelsysteem kort beschreven.
Tabel 6: Habitattypen in de deelgebieden Hazelbekke, Mosbeek, Springendal, Elsbeek, Brunninkhuizerbeek en Roezebeek Habitattypen H4010A Vochtige heiden (hogere zandgronden) H4030 Droge heiden H5130 Jeneverbesstruwelen H6230 *Heischrale graslanden H6410 Blauwgraslanden H7140 Overgangsen trilvenen (trilvenen H7150 Pioniervegetaties met snavelbiezen H7230 Kalkmoerassen H9120 Beuken-eikenbossen met hulst H91E0 *Vochtige alluviale bossen H6510A Glanshaveren vossenstaart hooilanden
Hazelbekke
Mosbeek
Springen-dal
Elsbeek
✓
v
v
✓
v
Brunnikhuizerbeek
Roezebeek v
v
v ✓ ✓ •
v
•
v
v (ZG*)
v
v
•
•
• •
•
•
v
v
v
•
*ZG = zoekgebied
30-7-2020
18
Inrichtingsplan Natura 2000 Springendal - Dal van de Mosbeek
2.5 Archeologie, Cultuurhistorie en Ruimtelijke kwaliteit
Figuur 10: Illustratie raatakkers (bron: www.ulco-art.nl)
Naast de ecologische waarden worden bij de gebiedsbeschrijving ook de archeologische en cultuurhistorische waarden beschouwd. Alle deelgebieden hebben hun eigen ontginningsgeschiedenis en daarmee gebied specifieke cultuurhistorische elementen. Van hooiwegen in de hooilanden en karrensporen op de heidevelden tot houtwallen en schaapskooien in de buurtschappen. Ook kent het gebied een aantal grafheuvels. Omdat de regio van Mander, Vasse en Hezingen prehistorisch gezien in de ondergrond bijzonder gaaf bewaard is gebleven, heeft dit Natura 2000-gebied een unieke archeologische waarde. Naast grafheuvels zijn op de Vasserheide, raatakkers (celtic fields) ontdekt. Raatakkers zijn prehistorische akkers die bestaan uit veldjes van ongeveer 40 bij 40 meter, omgeven door wallen (zie Figuur 10).
Raatakkers werden gebruikt voor de verbouw van tarwe en spelt. Vanuit de lucht bekeken zien Raatakkers eruit als een honingraat. Omdat er op de Vasserheide tot nu toe nog geen archeologische opgravingen zijn, is vooralsnog onduidelijk waar de prehistorische boerderijen exact stonden.
Figuur 11: Archeologische verwachtingskaart Springendal - Dal van de Mosbeek Ook herbergt het gebied een aantal watermolens in de beekdalen. In het gebieden staan nog enkele cultuurhistorische relicten in de vorm van grenspalen en grensstenen. Deze werden gebruikt om grenzen tussen verschillende dorpsgemeenschappen aan te geven. De cultuurhistorische waarden binnen het projectgebied zijn opgenomen in de cultuurhistorische waardenkaart van de provincie Overijssel. Springendal - Dal van de Mosbeek ligt in verschillende gemeenten en er is daarom niet één archeologische verwachtingskaart van het gebied. Wel is op provinciaal niveau een archeologische verwachtingskaart van Overijssel waar Figuur 11 de uitsnede van het plangebied toont. Archeologische waarden zijn overblijfselen (in het landschap) van menselijke activiteiten uit het verleden. In het gebied bevinden zich enkele archeologische gebieden/monumenten (met rood aangegeven in Figuur 11). Voorbeelden hiervan
30-7-2020
19
Inrichtingsplan Natura 2000 Springendal - Dal van de Mosbeek zijn de Hezinger Esch (vanwege sporen van bewoning uit de Nieuwe Steentijd) en de noordelijke Manderheide (vanwege de grafheuvels). Ruimtelijke kwaliteit wordt bepaald door de belevingswaarde, gebruikswaarde en toekomstwaarde van een plek. Springendal-Dal van de Mosbeek kent een grote afwisseling in het landschap tussen open en beslotenheid gebied en hoogteligging. Het coulisselandschap met de houtwallen en ‘kamers’ van grasland wordt vanuit landschappelijk oogpunt hoog gewaardeerd. Ook de variatie tussen rechte verkaveling en slingerende bosranden geeft het gebied een hoge visueel-ruimtelijke kwaliteit. De vele recreatieve routes in het gebied zorgen voor een hoge recreatieve gebruikswaarde in het gebied. Er is een fijnmazig netwerk van wegen en paden dat het gebied goed ontsluit. Als advies voor de inrichtingsmaatregelen geldt dat de maatregelen bijdragen aan de recreatieve aantrekkelijkheid van het gebied, bijvoorbeeld bij de vormgeving van routes langs of kruisend met een beek en door variatie aan te brengen in de verschillende routes, dus zowel comfortabele fietsroutes als struinpaden. Bij het markeren van routes, rustplaatsen moet gewerkt worden met een eenduidige helder vormgegeven bewegwijzering en informatievoorzieningen.