Bijlagen Toelichting_Bijlage 7 Niet gesprongen explosieven.pdf
Tekst van het document
Historisch Vooronderzoek Niet Gesprongen Explosieven
Overijssel PAS Cluster 2
AT-140/40.309 02-01-2017
RO-170164 versie 1.0 18 juli 2017
INHOUDSOPGAVE Pagina 1
INLEIDING .............................................................................................................................................. 5 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5
2
INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL .......................................................................................10 2.1 2.2
3
AANLEIDING.......................................................................................................................................................................5 WERKGEBIEDEN .................................................................................................................................................................5 DOEL...................................................................................................................................................................................7 METHODIEK .......................................................................................................................................................................7 LEESWIJZER ........................................................................................................................................................................8 GERAADPLEEGDE BRONNEN.......................................................................................................................................... 10 BEVINDINGEN INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL ............................................................................................... 12
ACHTER DE VOORT, AGELERBROEK EN VOLTHERBROEK ............................................................15 3.1 BEOORDELING EN EVALUATIE BOMBARDEMENTEN..................................................................................................... 15 3.1.1 Bomafworp 24 maart 1941 .......................................................................................................................... 15 3.1.2 Bombardement 6 oktober 1942 ................................................................................................................ 15 3.2 BEOORDELING EN EVALUATIE NEERGESTORT VLIEGTUIG EN BOMKRATER................................................................. 17
4
DINKELLAND .......................................................................................................................................20 4.1 BEOORDELING EN EVALUATIE LUCHTAANVALLEN ....................................................................................................... 20 4.1.1 Luchtaanval 21 januari 1943 ....................................................................................................................... 20 4.1.2 Beschieting 29 juni 1944 .............................................................................................................................. 21 4.1.3 Bombardementen op 19 oktober 1944 en 11 november 1944 .................................................... 22 4.1.4 Luchtaanval op 5 januari 1945 ................................................................................................................... 25 4.1.5 Bombardement 3 februari 1945 ................................................................................................................ 26 4.1.6 Bombardement 15 februari 1945 ............................................................................................................. 27 4.1.7 Bomkraters ten oosten van Denekamp ..................................................................................................
29 4.1.8 Bomkraters Beuninger Achterveld ............................................................................................................ 30 4.2 BEOORDELING EN EVALUATIE NEERGESTORTE VLIEGTUIGEN...................................................................................... 32 4.2.1 Focke-Wulf 190 jachtvliegtuig, 26 juli 1943.......................................................................................... 32 4.2.2 Handley Page Halifax B-III bommenwerper, 22 januari 1944 ........................................................ 33 4.2.3 Focke-Wulf 190 jachtvliegtuig, 14 januari 1945 .................................................................................. 34 4.2.4 Focke-Wulf 190 jachtvliegtuigen, 7 en 18 maart 1945..................................................................... 35
5
LEMSELERMATEN EN SPRINGDAL EN DAL VAN DE MOSBEEK ...................................................37 5.1 5.2
6
LEEMTEN IN KENNIS EN NGE-RISICOGEBIEDEN ...........................................................................40 6.1 6.2 6.3
7
BEOORDELING EN EVALUATIE NEERGESTORT VLIEGTUIG LEMSELERMATEN .............................................................. 37 BEOORDELING EN EVALUATIE ZOEKACTIE EOD SPRINGDAL EN DAL VAN DE MOSBEEK ....................................... 38 LEEMTEN IN KENNIS ....................................................................................................................................................... 40 HET VASTSTELLEN EN AFBAKENEN VAN DE NGE-RISICOGEBIEDEN.......................................................................... 40 SOORT, HOEVEELHEID EN VERSCHIJNINGSVORM VERMOEDE NGE .......................................................................... 42
CONCLUSIE EN ADVIES ......................................................................................................................44 7.1 7.2
CONCLUSIE HVO-NGE ................................................................................................................................................ 44 ADVIES............................................................................................................................................................................. 44
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 2 van 85
8
BIJLAGEN .............................................................................................................................................47 BIJLAGE 1 BIJLAGE 2 BIJLAGE 3 BIJLAGE 4 BIJLAGE 5 BIJLAGE 6 BIJLAGE 7 BIJLAGE 8 BIJLAGE 9 BIJLAGE 10
BEGRIPPENLIJST (3 BLADEN) ................................................................................................................................ 48 OVERZICHT VAN DE (ARCHIEF) INSTELLINGEN ................................................................................................... 51 GERAADPLEEGDE LITERATUUR ............................................................................................................................. 52 GERAADPLEEGDE ARCHIEVEN .............................................................................................................................. 61 OVERZICHT LUCHTFOTO’S.................................................................................................................................... 71 UITSNEDE GEALLIEERDE STAFKAART EN THE NATIONAL ARCHIVES................................................................. 72 EOD: MUNITIERUIMRAPPORTEN ......................................................................................................................... 77 EOD: MIJNENVELDKAART EN MMOD............................................................................................................... 80 CHECKLIST WSCS-OCE EN VERZENDLIJST .......................................................................................................
84 TEKENINGEN .......................................................................................................................................................... 85
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 3 van 85
1. Algemene informatie
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 4 van 85
1
INLEIDING
In dit hoofdstuk is beschreven wat de aanleiding is voor het uitvoeren van het Historisch Vooronderzoek-Niet Gesprongen Explosieven (HVO-NGE). Daarnaast zijn de werkgebieden, het doel van het onderzoek en de methodiek beschreven. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een leeswijzer. 1.1
AANLEIDING
In Overijssel zijn 24 Natura 2000-gebieden aangewezen. Een belangrijk knelpunt voor het realiseren van de bij deze aanwijzing vastgestelde instandhoudingsdoelstellingen is de neerslag van stikstof. Voor de reductie van de stikstofdepositie is in Nederland de Programmatische Aanpak Stikstof (PAS) ontwikkeld. De hieruit voortkomende PAS-maatregelen zijn niet alleen belangrijk voor het realiseren van de Europese natuurdoelen. De reductie van de stikstofdepositie moet ook ruimte opleveren voor economische ontwikkeling. Staatsbosbeheer is verantwoordelijk voor de uitvoering van de interne PAS maatregelen binnen 12 gebieden die (deels) in eigendom zijn van Staatsbosbeheer. Vanwege de voorgenomen werkzaamheden dient een HVO-NGE te worden uitgevoerd. Staatsbosbeheer heeft aangegeven dat voor vier clusters van planeenheden rapportages opgesteld dienen te worden. Het voorliggende HVONGE heeft betrekking op het tweede cluster. Daaronder vallen de volgende werkgebieden: Achter de Voort, Agelerbroek en Voltherbroek, Dinkelland, Lemselermaten, Springendal en Dal van de Mosbeek. 1.2
WERKGEBIEDEN
In Figuur 1, Figuur 2, Figuur 3 en Figuur 4 zijn de werkgebieden weergegeven.
Figuur 1: Werkgebied Achter de Voort, Agelerbroek en Voltherbroek.
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 5 van 85
Figuur 2: Werkgebied Dinkelland.
Figuur 3: Werkgebied Lemselermaten.
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 6 van 85
Figuur 4: Werkgebied Springendal en Dal van de Mosbeek.
1.3
DOEL
1.4
METHODIEK
Doel van het HVO-NGE is antwoord te geven op de volgende vragen: - Is er sprake van een NGE-Risicogebied in (gedeelten van) het werkgebied naar de situatie van 1945 (het einde van de oorlog)? - Welk soort, hoeveelheid en verschijningsvorm van de vermoede Niet Gesprongen Explosieven (NGE) kunnen worden verwacht? - Wat is het advies met betrekking tot de (voorbereiding op de) uit te voeren werkzaamheden?
De rapportage is opgesteld volgens het Werkveldspecifiek certificatieschema voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (WSCS-OCE). Aan de hand van een aantal bronnen wordt NGE-gerelateerde informatie van de werkgebieden geïnventariseerd. In de inventarisatie van het bronnenmateriaal wordt gezocht naar: - gebeurtenissen die hebben geleid tot het in de bodem komen van NGE; - gebeurtenissen die hebben geleid tot het verwijderen van NGE uit de bodem. Op basis daarvan wordt beoordeeld en geëvalueerd of binnen de werkgebieden een verhoogd risico bestaat op het aantreffen van NGE. Als dat het geval is, wordt het NGE-Risicogebied horizontaal afgebakend naar de situatie van 1940-1945 en wordt een advies gegeven. Het eindresultaat betreft deze rapportage en een bijbehorende NGE-Risicokaart. Het onderzoek is uitgevoerd door een projectteam bestaande uit Historici en een Senior OCEdeskundige. Op pagina 1 van dit rapport staan de betrokken deskundigen vermeld.
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 7 van 85
1.5
LEESWIJZER
In hoofdstuk 2 is een samenvatting van de belangrijkste bevindingen van het geïnventariseerde bronnenmateriaal weergegeven. De inventarisatie van het geraadpleegde bronnenmateriaal is weergegeven in de bijlagen. Het geraadpleegde bronnenmateriaal wordt beoordeeld en geëvalueerd in hoofdstukken 3, 4 en 5. In hoofdstuk 6 zijn de leemten in kennis en de NGE-Risicogebieden opgenomen. Het HVO-NGE wordt afgesloten met hoofdstuk 7: Conclusie en advies. In de bijlage is eerst een tabel opgenomen van de gehanteerde begrippen, zie bijlage 1. Vervolgens is in bijlage 2 een overzicht weergegeven van de geraadpleegde (archief)instellingen. In de bijlagen 3 tot en met 8 zijn de geraadpleegde bronnen uitgewerkt. Bijlage 9 bevat een checklist en de laatste bijlage bevat de losbladige tekeningen.
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 8 van 85
2. Inventarisatie bronnenmateriaal
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 9 van 85
2
INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL
In dit hoofdstuk is beschreven welke bronnen zijn geraadpleegd. Per geraadpleegde bron is in de bijlagen een overzicht opgenomen van het verzamelde bronnenmateriaal. Op basis van de informatie die uit de bronnen is afgeleid, is een overzicht gemaakt van de belangrijkste oorlogsgerelateerde gebeurtenissen in de werkgebieden. Deze gebeurtenissen vormen de leidraad voor de beoordeling en evaluatie van het bronnenmateriaal in de hoofdstukken 3, 4, en 5 van dit rapport. 2.1
GERAADPLEEGDE BRONNEN
Volgens het WSCS-OCE dient een aantal bronnen verplicht en aanvullend te worden geraadpleegd. REASeuro voldoet aan de gestelde eisen in het WSCS-OCE en raadpleegt daarnaast aanvullende bronnen die niet verplicht zijn gesteld. Deze bronnen betreffen onder andere het archief van de Mijnen Munitie Opruimingsdienst (MMOD), de bombardementsgegevens, de geallieerde stafkaarten, de in het verleden uitgevoerde NGE-gerelateerde onderzoeken en het NIOD. Voor dit HVO-NGE zijn de volgende bronnen geraadpleegd: Literatuur In bijlage 3 is een overzicht opgenomen van de geraadpleegde literatuur. In de literatuur is gezocht naar beschrijvingen van voor de werkgebieden mogelijk relevante gebeurtenissen. Deze gebeurtenissen zijn per tijdvak in de in bijlage 3 opgenomen tabellen weergegeven. Per gebeurtenis is een verwijzing opgenomen naar de betreffende bron en bladzijde. Verliesregister Studiegroep Luchtoorlog (SGLO) De Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945 houdt een onlineregister bij van alle militaire vliegtuigverliezen in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het betreft een overzicht van meer dan zesduizend neergekomen vliegtuigen. Dit register is geraadpleegd, de relevante resultaten zijn verwerkt in bijlage 3. Gemeentelijk en Provinciaal Archief De gemeentearchieven van Denekamp, Losser, Tubbergen en Weerselo zijn geraadpleegd.
Daarnaast is het provinciaal archief van Overijssel te Zwolle geraadpleegd. In de archieven is gezocht naar, voor de werkgebieden mogelijk relevante informatie. In bijlage 4 is een gedetailleerd overzicht opgenomen van alle geraadpleegde archieven en inventarissen en de informatie die in de archieven en inventarissen is aangetroffen. Nationaal Archief (NA) in Den Haag In het NA zijn onder andere het archief van de Hulpverleningsdienst, de Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen en de Commissie van Proefneming geraadpleegd. Dit heeft geen relevante informatie opgeleverd voor de werkgebieden. Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag Het NIMH beheert onder andere de collecties Gevechtsverslagen en –rapporten mei 1940 (Collectie 409) en Duitse verdedigingswerken (Collectie 575). Deze collecties dienen volgens het WSCS-OCE te worden geraadpleegd indien er aanwijzingen zijn dat grondgevechten hebben plaatsgevonden in mei 1940 of dat er Duitse stellingen hebben gelegen. Beide collecties zijn geraadpleegd, maar dat heeft geen relevante informatie opgeleverd. NIOD instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies (NIOD) in Amsterdam Het NIOD beschikt over de archieven van de diverse bezettingsautoriteiten tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Voorbeelden hiervan zijn archieven van de Duitse politie-instanties en de archieven van de Duitse militaire staf in Nederland. Ook beschikt het NIOD over een uitgebreid knipselarchief en over
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 10 van 85
archieven van verzetsgroepen. In het NIOD is relevante informatie aangetroffen voor de werkgebieden, zie bijlage 4. Luchtfoto’s Via de volgende luchtfoto-instanties zijn luchtfoto’s van tijdens de oorlog verkregen: - Luchtfotocollectie Topografische Dienst Kadaster Zwolle, afdeling GEO-informatie (Kadaster). - Luchtfotocollectie The National Collection of Aerial Photography in Edinburgh (NCAP). In bijlage 5 is een overzicht opgenomen van de gegeorefereerde en geanalyseerde luchtfoto’s van de werkgebieden. De luchtfoto’s geven informatie over de situatie in oorlogstijd en mogelijk zijn sporen van de oorlog, zoals kraters en verdedigingsstellingen, waar te nemen. De luchtfoto’s zijn ingepast in tekening 01. Kadaster Bij de afdeling GEO-informatie van het Kadaster in Zwolle is de geallieerde stafkaart besteld. De geallieerde stafkaart is nodig om te achterhalen of bombardementen in de werkgebieden hebben plaatsgevonden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog maakten de geallieerden gebruik van het zogenaamde Nord du Guerre-coördinaatsysteem. Deze coördinaten staan op de stafkaart vermeld. Op de stafkaart zijn de voor de werkgebieden relevante kaartvierkanten geselecteerd, zie bijlage 6. Met behulp hiervan is vastgesteld of er bombardementen binnen de kaartvierkanten of de onderliggende coördinaten hebben plaatsgevonden.
The National Archives (TNA) in Londen REASeuro beschikt over kopieën van diverse gegevens uit The National Archives in Londen. Het betreft voornamelijk kopieën van de Operations Record Books (ORB’s) van de 2nd Tactical Air Force. Dit luchtleger voerde in 1944 en 1945 inleidende bombardementen uit vooruitlopend op de geallieerde troepenbeweging. Daarnaast beschikt REASeuro over een groot aantal ORB’s van de Engelse luchtlegers Coastal Command, Bomber Command en Fighter Command. Tot slot zijn ook de ORB’s van de zogenaamde Auster Squadrons geraadpleegd. Deze squadrons waren uitgerust met kleine waarnemingsvliegtuigen die de Duitse posities doorgaven aan de artillerie-eenheden. Er is gezocht naar luchtaanvallen en artilleriebeschietingen die hebben plaatsgevonden in de werkgebieden. In bijlage 6 is deze informatie opgenomen. The National Archives Records Administration (NARA) in Washington REASeuro beschikt over een collectie archiefstukken uit de Amerikaanse National Archives and Records Administration. Het betreft stukken met betrekking tot de activiteiten van de Amerikaanse luchtmacht, zoals de Mission Reports, luchtfoto’s en stukken van de militaire inlichtingendienst. Het raadplegen van de NARA heeft geen relevante resultaten opgeleverd voor dit onderzoek.
Bundesarchiv-Abteilung Militärarchiv (BAMA) in Freiburg De database van REASeuro bevat diverse stukken uit het Bundesarchiv-Abteilung Militärarchiv in Freiburg. Deze afdeling van de Duitse nationale archieven bevat stukken van de Duitse krijgsmacht tussen 1495 en 1990. REASeuro beschikt over krijgsdagboeken, kaarten, correspondentie en luchtfoto’s van de Duitse luchtmacht en marine uit de Tweede Wereldoorlog. In deze stukken is gezocht naar relevante informatie voor de werkgebieden. Het raadplegen van het BAMA heeft echter geen relevante resultaten opgeleverd voor dit HVO-NGE.
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 11 van 85
Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) De EOD heeft de inventarissen van de munitieruimrapporten 1 beschikbaar gesteld. Dit zijn de munitieruimingen die zij van 1971 tot en met heden door heel Nederland hebben uitgevoerd. In bijlage 7 is een overzicht opgenomen van de in werkgebieden verrichte ruimingen. Daarnaast is bij de EOD nagevraagd of in de werkgebieden mijnenvelden of mijnenverdachte gebieden hebben gelegen. De EOD heeft overzichtskaarten aangeleverd, waarop te zien is dat er geen mijnenvelden gebieden gelegen zijn in de werkgebieden, zie bijlage 8. Tot slot is het MMOD-archief geraadpleegd. De MMOD is een voorloper van de EOD en heeft direct na de oorlog veel munitie geruimd. Het MMOD-archief is ondergebracht in de Semi-Statische Archiefdiensten (SSA) in Rijswijk. In het MMOD-archief is geen informatie voor de werkgebieden aangetroffen. V1 en V2 inslagen De website http://www.vergeltungswaffen.nl geeft een overzicht van neergekomen Vergeltungswaffen (Vergeldingswapens) in Nederland. Het vormt een aanvulling op de overige bronnen over V-wapens zoals de gemeentearchieven. Vanaf 1944 tracht het Duitse leger de oorlog te winnen door de inzet van speciale V-wapens. De V1 is een onbemand straalvliegtuig met explosieven, de V2 is een ballistische raket met explosieven. De raadpleging van de website heeft geen relevante resultaten opgeleverd voor de werkgebieden.
In het verleden uitgevoerde gerelateerde NGE-bodemonderzoeken Bij REASeuro is niet bekend dat in het verleden reeds een NGE-bodemonderzoek is uitgevoerd nabij de werkgebieden van het voorliggende HVO-NGE. Getuigenverklaringen Voor voorliggend onderzoek zijn geen getuigenverklaringen geraadpleegd, aangezien het geraadpleegde bronnenmateriaal voldoende informatie heeft opgeleverd. 2.2
BEVINDINGEN INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL
Uit de inventarisatie van het bronnenmateriaal is gebleken dat de volgende oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden die mogelijk relevant zijn voor de werkgebieden. Werkgebied Achter de Voort, Agelerbroek en Voltherbroek: - Bombardement door geallieerde vliegtuigen - Neergestort vliegtuig Werkgebied Dinkelland: - Bombardementen en bomafworpen door geallieerde vliegtuigen - Neergestorte vliegtuigen Werkgebied Lemselermaten: - Neergestort vliegtuig Werkgebied Springdal en Dal van de Mosbeek: - Gedumpte munitie
1
Beschikbaar van 1971 tot heden. De munitieruimrapporten worden ook wel MORA’s of UO’s genoemd.
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 12 van 85
In hoofdstuk 3 worden de mogelijk relevante oorlogshandelingen beoordeeld en geëvalueerd om vast te stellen of er mogelijk NGE kunnen zijn achtergebleven in het werkgebied Achter de Voort, Agelerbroek en Voltherbroek. In hoofdstuk 4 worden mogelijk relevante oorlogshandelingen beoordeeld en geëvalueerd voor het werkgebied Dinkelland. In hoofdstuk 5 worden mogelijk relevante oorlogshandelingen beoordeeld en geëvalueerd voor de werkgebieden Lemselermaten en Springdal en Dal van de Mosbeek.
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 13 van 85
3. Achter de Voort, Agelerbroek en Voltherbroek
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 14 van 85
3
ACHTER DE VOORT, AGELERBROEK EN VOLTHERBROEK
Uit de inventarisatie van het bronnenmateriaal blijkt dat er diverse oorlogshandelingen in en nabij het werkgebied Achter de Voort, Agelerbroek en Voltherbroek hebben plaatsgevonden. Het werkgebied Achter de Voort, Agelerbroek en Voltherbroek is gelegen langs het kanaal tussen Almelo en Nordhorn. Binnen dit werkgebied hebben luchtaanvallen plaatsgevonden en is een vliegtuig neergestort. In dit hoofdstuk is het relevante bronnenmateriaal beoordeeld en geëvalueerd. 3.1
BEOORDELING EN EVALUATIE BOMBARDEMENTEN
Gedurende de oorlog vonden twee bombardementen in of in de directe nabijheid van het werkgebied Achter de Voort, Agelerbroek en Voltherbroek. In onderstaande paragrafen worden deze bomafworpen beoordeeld en geanalyseerd. 3.1.1 Bomafworp 24 maart 1941 Uit Duitse dagberichten (zie bijlage 4) blijkt dat op 24 maart 1941 om 2.30 uur in de omgeving van Ootmarsum ongeveer honderd brandbommen waren afgeworpen in een weiland. Eén van deze projectielen kwam terecht in de Agelerbroek, zo blijkt uit een opgave van luchtaanvallen in Overijssel (zie bijlage 4). De brandbom had een gat in de grond van ongeveer 1,5 meter doorsnede geslagen. In de Operation Record Books (ORB’s) van de Engelse luchtmacht, die bombardementsgegevens bevatten (zie bijlage 6), is gezocht naar verdere informatie over dit bombardement, maar er wordt geen melding gemaakt van een bombardement in de omgeving van Ootmarsum. Bij luchtfotoinstanties is gezocht naar een kwalitatief goede luchtfoto van kort na 24 maart 1941, maar er zijn geschikte luchtfoto’s gevonden. Aangezien de precieze locatie van de neergekomen bommen niet kan worden achterhaald en niet kan worden bepaald hoeveel bommen zijn afgeworpen, kan geen NGERisicogebied worden afgebakend naar aanleiding van de neergekomen brandbommen op 24 maart 1941.
Conclusie Naar aanleiding van de neergekomen brandbommen op 24 maart 1941 kan geen NGE-Risicogebied ter plaatse van het werkgebied Achter de Voort, Agelerbroek en Voltherbroek afgebakend worden. 3.1.2 Bombardement 6 oktober 1942 De luchtbeschermingsdienst van Denekamp (zie bijlage 4) maakt op 6 oktober 1942 melding van het neerkomen van bommen tussen 22.00 uur en 22.30 uur. De bommen vielen op één kilometer ten westen van de straatweg Ootmarsum-Oldenzaal en één kilometer ten noorden van het kanaal AlmeloDuitse grens. De bommen kwamen terecht in een bos- en heidegebied. Er werden drie bomkraters aangetroffen. Daarnaast werden negentien kleine trechters gevonden, veroorzaakt door het inslaan van fosforrubberbrandbommen. Zeventien brandbommen waren ontploft en twee brandbommen niet. Later werd nogmaals onderzoek gedaan en werd geconcludeerd dat nog elf brandbommen waren geëxplodeerd en uitgebrand. Mogelijk was het radarstation aan de Steenmatenweg doelwit van de aanval. Dit radarstation, dat vlak naast het natuurgebied Agelerbroek lag, werd door de Duitse bezetter gebruikt om vijandelijke vliegtuigen op te sporen en jachtvliegtuigen vanaf het vliegveld in Enschede naar hun doel te sturen. In Figuur 5 zijn de inslaglocatie en de locatie van het radarstation weergegeven.
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 15 van 85
Figuur 5: Locatie van inslagen volgens het archiefmateriaal (indicatief, rood omlijnd) van het bombardement op 6 oktober 1942 en de locatie van het radarstation (paars omlijnd).
In de bombardementsgegevens van de Engelse luchtmacht (zie bijlage 6) staat geen aanval beschreven in de buurt van Ootmarsum in de nacht van 6 op 7 oktober 1942. In deze nacht vond wel een grootschalig bombardement plaats op Osnabrück, zie Figuur 6. Mogelijk heeft één van de vliegtuigen zijn bommen afgeworpen boven de Agelerbroek. Het is echter niet bekend welk vliegtuig deze aanval uitvoerde en hoeveel bommen zijn afgeworpen. Bij de geraadpleegde luchtfoto-instanties is geen geschikte luchtfoto aangetroffen van kort na de aanval op 6 oktober 1942. Op een luchtfoto van 14 februari 1945 is geen schade meer waarneembaar. De locatie van de neergekomen brisant- en brandbommen kan slechts indicatief worden achterhaald naar aanleiding van het archiefmateriaal. Derhalve kan niet worden bepaald waar de bommen precies zijn ingeslagen en waar de blindgangers zijn gevonden. Vandaar dat geen NGE-Risicogebied kan worden afgebakend naar aanleiding van het bombardement op 6 oktober 1942.
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 16 van 85
Figuur 6: Uitsnede van de ORB van Bomber Command in de nacht van 6 op 7 oktober 1942. (Bron: The National Archives, AIR 14/2675).
Conclusie Naar aanleiding van het bombardement op 6 oktober 1942 kan geen NGE-Risicogebied ter plaatse van het werkgebied Achter de Voort, Agelerbroek en Voltherbroek afgebakend worden. 3.2
BEOORDELING EN EVALUATIE NEERGESTORT VLIEGTUIG EN BOMKRATER
In het boek Denekampers vertellen, 1940-1945 (zie bijlage 3) wordt vermeld dat op 4 januari 1945 een Duits Focke-Wulf 190 jachtvliegtuig neerstortte vlak over het kanaal tussen Almelo en Nordhorn. Het toestel sloeg tweehonderd meter ten oosten van de Nijenkampsweg neer in een natuurgebied. Binnen het natuurgebied waren de gevolgen van het neergestorte jachtvliegtuig nog steeds waarneembaar, aldus de auteur. In de rietrand was een langwerpige kuil ontstaan van zo’n twee meter diep en in de bosrand waren enkele bomen weggeslagen. Op een luchtfoto van 14 februari 1945 is de locatie aangegeven, zoals beschreven in de literatuur, waar het vliegtuig neergestort zou zijn. Daarnaast is op de luchtfoto van 14 februari 1945 een mogelijke bomkrater te zien. Het is echter onduidelijk aan welk bombardement deze krater gerelateerd is.
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 17 van 85
Figuur 7: De locatie van de neergestorte Focke-Wulf 190 (paars omlijnd) en de mogelijke bomkrater (rood omlijnd).
Het Actueel Hoogtebestand Nederland 2 is geraadpleegd om aanwijzingen te vinden van mogelijke verschillen in de hoogte van de grond op de locatie van het neergestorte toestel. Raadpleging van het Actueel Hoogtebestand Nederland heeft echter geen resultaten opgeleverd, aangezien geen verstoringen of afwijkende hoogteverschillen waarneembaar zijn. Ook op de locatie van de mogelijke bomkrater is geen verschil in hoogte waarneembaar. In het overige bronnenmateriaal is geen verdere informatie aangetroffen over het gecrasht Duitse jachtvliegtuig op 4 januari 1945. Aangezien de in de literatuur aangeduide locatie zich buiten het werkgebied bevindt, wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend ter plaatse van het werkgebied. Daarnaast kan geen NGE-Risicogebied worden afgebakend op de mogelijke bomkrater. Er valt niet zeker vast te stellen of het een bomkrater betreft, aangezien niet bekend is wanneer er bommen in dit gedeelte van het werkgebied Achter de Voort, Agelerbroek en Voltherbroek zijn gevallen. Conclusie Naar aanleiding van het neerstorten van een Duits Focke-Wulf 190 jachtvliegtuig nabij het werkgebied wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend. Tevens kan geen NGE-Risicogebied afgebakend worden naar aanleiding van de mogelijke bomkrater binnen het werkgebied Achter de Voort, Agelerbroek en Voltherbroek.
2 Het Actueel Hoogtebestand Nederland is een bestand met gedetailleerde hoogtegegevens voor heel Nederland en is beschikbaar gesteld door Rijkswaterstaat, https://ahn.arcgisonline.nl/ahnviewer/.
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 18 van 85
4. Dinkelland
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 19 van 85
4
DINKELLAND
Het werkgebied Dinkelland omvat een natuurgebied gelegen ten oosten van Denekamp en delen van de oevers van de Dinkel van Beuningen tot en met Glane. Tijdens de oorlog vonden verschillende bombardementen plaats in de omgeving van het werkgebied, vooral bij de spoorlijn bij De Lutte. Daarnaast kwamen verschillende vliegtuigen neer binnen het werkgebied. In dit hoofdstuk zullen de relevante bronnen met betrekking tot het werkgebied Dinkelland beoordeeld en geëvalueerd worden. 4.1
BEOORDELING EN EVALUATIE LUCHTAANVALLEN
Tijdens de Duitse bezetting van Nederland vonden enkele luchtaanvallen plaats in de omgeving van De Lutte door geallieerde vliegtuigen. Vooral de spoorlijn nabij en het station van De Lutte waren meermaals doelwit van geallieerde luchtaanvallen. De spoorlijn liep gedeeltelijk door het huidige werkgebied. In onderstaande paragrafen worden de luchtaanvallen in of in de nabijheid van het werkgebied Dinkelland beoordeeld en geëvalueerd. 4.1.1 Luchtaanval 21 januari 1943 Op 21 januari 1943 viel rond 20.00 uur in Zuid-Lutte een bom achter de woning van de heer Kempers, zo blijkt uit de literatuur (zie bijlage 3). Het archiefmateriaal (zie bijlage 4) meldt dat er eerst een bom neerkwam op ongeveer zestig meter achter de woning aan Zuid-Lutte 201 om 19.30 uur. Terwijl de eigenaar van deze woning met zijn buurman op onderzoek uitging, viel rond 20.00 uur een tweede bom. In een ander, niet nader gespecificeerd, deel van de gemeente Losser werden eveneens bommen afgeworpen. Op 22 januari 1943 werd volgens het archiefmateriaal onderzoek gedaan en werden negentig brandbommen gevonden, waarvan er tien niet tot ontploffing waren gekomen. Het is niet bekend in welk deel van de gemeente Losser dit onderzoek werd gehouden. In Figuur 8 is de locatie van Zuid-Lutte 201 te zien.
Figuur 8: De locatie van Zuid-Lutte 201.
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 20 van 85
In het overige bronnenmateriaal is getracht meer informatie te vinden over de locaties van de ingeslagen bommen. In de ORB’s van de Engelse luchtmacht (zie bijlage 3) is echter geen informatie aangetroffen over een bombardement bij of in de omgeving van De Lutte op 21 januari 1943. Daarnaast zijn geen geschikte luchtfoto’s gevonden van kort na 21 januari 1943. Derhalve kan niet worden bepaald waar de bommen precies zijn neergekomen en hoeveel bommen in de omgeving van Zuid-Lutte 201 zijn afgeworpen. Daarom kan naar aanleiding van de neergekomen bommen op 21 januari 1943 geen NGE-Risicogebied afgebakend worden ter plaatse van het werkgebied Dinkelland. Conclusie Naar aanleiding van de neergekomen bommen op 21 januari 1943 nabij Zuid-Lutte 201 kan geen NGE-Risicogebied afgebakend worden ter plaatse van het werkgebied Dinkelland. 4.1.2 Beschieting 29 juni 1944 In het boek Plaatsen van herinnering aan de Tweede Wereldoorlog in de gemeente Losser (zie bijlage 3) staat een beschieting beschreven van een Duitse trein met militairen op 29 juni 1944. In de ochtend van 29 juni 1944 waren Amerikaanse bommenwerpers op weg naar Duitsland voor een bombardement. Deze bommenwerpers werden geëscorteerd door Mustang P-51 jachtvliegtuigen. Op de spoorlijn bij De Lutte, nabij het viaduct bij de Lossersedijk, werd de Duitse trein waargenomen door de jachtvliegtuigen.
Vier of vijf Mustangs voerden een onverwachte aanval uit op deze trein. De trein beschikte over luchtafweergeschut, maar dat kon door de verassingsaanval niet in stelling worden gebracht. De Mustangs voerden verschillende beschietingen uit op de trein. Verscheidene Duitse soldaten kwamen hierdoor om het leven. In Figuur 9 is de locatie van de aanval weergegeven.
Figuur 9: Locatie van de beschieting op 29 juni 1944.
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 21 van 85
In de archiefstukken van de Amerikaanse luchtmacht uit de Amerikaanse National Archives and Records Administration (NARA) in Washington is geen informatie aangetroffen betreffende de beschieting op 29 juni 1944. Gedurende de oorlog werden door geallieerde jachtvliegtuigen bij gelegenheid treinen en spoorlijnen aangevallen. Vermoedelijk betreft de beschieting op 29 juni 1944 een vergelijkbare aanval. Het WSCS-OCE biedt geen richtlijn voor het afbakenen van NGE-Risicogebieden naar aanleiding van beschietingen met boordwapens. Aanvallen met boordwapens zijn lastig af te bakenen, omdat vaak: 1. Niet exact bekend is waar de aanvallen hebben plaatsgevonden. 2. In het geval van een “strafing” (aanval met boordwapens) de wapens al ruim van te voren worden afgevuurd, waardoor niet bekend is wat de spreiding is. 3 Om bovenstaande redenen wordt een risicogebied situationeel afgebakend op 200 meter vanaf het doel. Aangezien de aanval plaatsvond bij het viaduct, dat op ruim 350 meter lag van het werkgebied, wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend ter plaatse van het werkgebied Dinkelland naar aanleiding van de beschieting op 29 juni 1944. Conclusie Naar aanleiding van de van de beschieting op 29 juni 1944 bij het viaduct bij de spoorlijn aan de Losserdijk wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend worden ter plaatse van het werkgebied Dinkelland.
4.1.3 Bombardementen op 19 oktober 1944 en 11 november 1944 Rond 16.00 uur op 19 oktober 1944 kwamen zestien brisantbommen neer in de omgeving van de grens bij Poppe, zo blijkt uit het archiefmateriaal (zie bijlage 4). Vijf van de brisantbommen zijn gevallen en ontploft in het bouwland van landbouwer Benneker, Zuid-Lutte 214, en drie bommen kwamen naast deze woning tot ontploffing. Drie bommen kwamen neer en ontploften in de omgeving van de boerenwoning Zuid-Lutte 215 en drie kwamen neer bij Zuid-Lutte 216. Eén bom kwam terecht in het weiland nabij de woning Noord-Lutte 154 en één ontplofte bij Zuid-Lutte 218. De locaties zijn weergegeven in Figuur 10. In de bombardementsgegevens van de Engelse luchtmacht (zie bijlage 6) wordt geen melding gemaakt van een bombardement op de spoorlijn bij De Lutte of bij Poppe. Er wordt wel melding gemaakt van twee aanvallen door 8 Typhoons met 16 brisantbommen, maar deze aanval gebeurde ver buiten het werkgebied. Hierdoor is niet bekend hoeveel bommen precies zijn afgeworpen op 19 oktober 1944 bij de spoorlijn bij De Lutte. Op 11 november 1944 vond wederom een aanval plaats op de spoorlijn bij de Lutte volgens het archiefmateriaal. Er wordt melding gemaakt van het afwerpen van vijf brisantbommen omstreeks 14.00 uur in de omgeving van Poppe. Drie bommen kwamen tot ontploffing bij Zuid-Lutte 214 en de overige twee bij Zuid-Lutte 218.
In de Engelse bombardementsgegevens wordt een aanval vermeld bij het coördinaat V.515728 door vier Spitfire jachtbommenwerpers van 401 Squadron met 4 x 500 lbs en 2 x 250 lbs brisantbommen. Mogelijk is er sprake van een typefout en was het bedoelde coördinaat V.515128, dat overeenkomt met de spoorlijn bij de Lutte. Uit informatie van 401 Squadron blijkt op 11 november 1944 in de ochtend en middag verschillende spoorlijnen werden aangevallen. In totaal werden 35 x 500 lbs en 24 x 250 lbs brisantbommen afgeworpen, maar er wordt niet specifiek benoemt waar. Naar aanleiding van de melding in het archiefmateriaal dat vijf bommen neerkwamen is er mogelijk nog een blindganger achtergebleven.
3 Een film van aanvallen met boordwapens: https://www.youtube.com/watch?v=L1HrOu4SW8o
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 22 van 85
Figuur 10: De locaties waar bommen neerkwamen tijdens de bombardementen op 19 oktober 1944 en 11 november 1944.
Op de meest recente luchtfoto na de bombardementen bij de spoorlijn bij De Lutte, genomen op 19 november 1944, zijn verschillende inslagen waarneembaar. Zoals te zien in Figuur 11 liggen de inslagen verspreid om de spoorlijn heen. Aangezien geen luchtfoto beschikbaar is tussen de bombardementen van 19 oktober 1944 en 11 november 1944 valt niet te achterhalen welke inslagen afkomstig zijn welk bombardement. In totaal zijn zestien bomkraters waarneembaar. Aan de hand van analyse van het inslagenpatroon kan worden geconcludeerd dat de spoorbrug over de Dinkel en de spoorwegovergang bij Noord-Lutte 154 het doelwit van de aanvallen waren. Daarnaast wordt aangenomen dat de vliegtuigen de spoorlijn vanaf het zuidoosten aanvallen, aangezien het inslagenpatroon vanuit zuidoostelijke richting loopt richting de spoorlijn. Volgens de richtlijnen van het WSCS-OCE is in het geval van de bombardementen van 19 oktober 1944 en 11 november 1944 sprake van een duikbombardement op een zogenaamde ‘Pin Point Target’. Het verdachte gebied wordt bepaald door een afstand van 181 meter gemeten vanuit het hart van het doelwit. Daarnaast dient rekening te worden gehouden met een horizontale verplaatsing van 8 meter van het projectiel en een cartografische afwijking van 10 meter. Rondom de spoorbrug wordt een NGE-Risicogebied afgebakend van 199 meter.
Aangezien de spoorbrug binnen het werkgebied Dinkelland valt, wordt een NGE-Risicogebied binnen dit werkgebied afgebakend. Aangezien de aanvallen werden uitgevoerd door jachtbommenwerpers kunnen binnen de NGE-Risicogebieden, naar aanleiding van de bombardementen op 19 oktober 1944 en 11 november 1944, brisantbommen van het kaliber 250 lbs, 500 lbs en 1.000 lbs worden aangetroffen. In Figuur 12 zijn de NGE-Risicogebieden weergegeven.
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 23 van 85
Tevens is op 60 meter ten oosten van het werkgebied een bomkrater waarneembaar. Deze bomkrater ligt ver buiten de overige waarneembare bominslagen. Afhankelijk van het type beschikten jachtbommenwerpers doorgaans over twee of drie bommen. Aangezien de bommen zeer verspreid zijn neergekomen, kan niet met zekerheid worden bepaald welke bommen zijn uitgeworpen door hetzelfde vliegtuig. Het valt echter niet uit te sluiten dat nog blindgangers in de omgeving van de bomkrater kunnen liggen. Derhalve wordt een situationeel NGE-Risicogebied afgebakend van 35 meter om de krater. Daarnaast wordt rekening gehouden met een horizontale verplaatsing van 8 meter van het projectiel en een cartografische afwijking van 10 meter. Er wordt een NGE-Risicogebied afgebakend van 53 meter om de krater. Aangezien de krater echter op 53 meter van het werkgebied ligt, wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend naar aanleiding van de waargenomen bomkrater.
Figuur 11: Bomkraters (rood omlijnd) op een luchtfoto d.d. 19 november 1944. Enkele bomkraters liggen direct naast elkaar en zijn samen omlijnd.
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 24 van 85
Figuur 12: NGE-Risicogebieden naar aanleiding van de bombardementen op 19 oktober 1944 en 11 november 1944.
Conclusie Naar aanleiding van de bombardementen op 19 oktober 1944 en 11 november 1944 worden binnen het werkgebied Dinkelland enkele NGE-Risicogebieden afgebakend. Binnen de NGE-Risicogebieden kunnen brisantbommen van het kaliber 250 lbs, 500 lbs en 1.000 lbs aangetroffen worden. 4.1.4 Luchtaanval op 5 januari 1945 Uit de ORB’s van de Engelse luchtmacht (zie bijlage 6) blijkt dat op 5 januari door Engelse Spitfire jachtvliegtuigen verschillende aanvallen werden uitgevoerd in de omgeving van Rheine, Munster en Osnabrück. Eén van de aanvallen vond plaats bij het coördinaat V.5113, waar een stilstaande locomotief opgeblazen zou zijn. In Figuur 13 is het coördinaat weergegeven op de geallieerde stafkaart.
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 25 van 85
Figuur 13: Locatie van coördinaat V.5113 binnen het werkgebied Dinkelland.
Zoals blijkt uit Figuur 13 lag er in het coördinaat geen spoortraject waar een locomotief had kunnen staan. In het overige bronnenmateriaal is geen verdere informatie aangetroffen met betrekking tot deze aanval. Daarnaast wordt in de ORB’s geen melding gemaakt van de gebruikte wapens tijdens de aanval. Spitfire jachtvliegtuigen konden beschikken over boordmitrailleurs, boordgeschut en/of brisantbommen. Bij de geraadpleegde luchtfoto-instanties is geen geschikte luchtfoto aangetroffen van vlak na de aanval. Aangezien de precieze locatie van de aanval niet bekend is en tevens niet kan worden bepaald met welk type wapen de aanval is uitgevoerd, kan geen NGE-Risicogebied worden afgebakend naar aanleiding van de luchtaanval van 5 januari 1945. Conclusie Naar aanleiding van de luchtaanval op 5 januari 1945 op een stilstaande locomotief in het coördinaat V.5113 kan geen NGE-Risicogebied afgebakend worden. 4.1.5 Bombardement 3 februari 1945 Uit het archiefmateriaal blijkt dat op 3 februari 1945 omstreeks 16.25 uur door geallieerde vliegtuigen drie brisantbommen werden afgeworpen in de omgeving van de grens met Poppe. Eén bom ontplofte bij Zuid-Lutte 214 en één bij Zuid-Lutte 218. De derde bom kwam tot ontploffing in de Bentheimerstraat op ongeveer vijf à zeven meter van de woning Zuid-Lutte 219.
In de ORB’s van de Engelse luchtmacht (zie bijlage 6) staat vermeld dat twaalf Mosquitos jachtbommenwerpers verschillende aanvallen uitvoerden in de omgeving van Hengelo, Osnabrück, Coesfeld en Munster. In totaal werden tijdens deze aanvallen 16 x 500 lbs bommen afgeworpen. Er is geen geschikte luchtfoto van vlak na de aanval beschikbaar bij de geraadpleegde luchtfotoinstanties. Derhalve kan niet worden geanalyseerd waar de drie bommen, die in het archiefmateriaal
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 26 van 85
worden genoemd, zijn neergekomen. Daarnaast staat in de ORB’s geen exacte locatie vermeld waar de aanval bij de Poppe zou hebben plaatsgevonden en kan niet worden achterhaald hoeveel bommen precies zijn afgeworpen. Vandaar dat naar aanleiding van het bombardement op 3 februari 1945 geen NGE-Risicogebied kan worden afgebakend. Conclusie Naar aanleiding van het bombardement op 3 februari 1945 in de omgeving van Poppe kan geen NGERisicogebied worden afgebakend. 4.1.6 Bombardement 15 februari 1945 Op 15 februari 1945 rond 14.00 uur vond in de omgeving van Glane een grootschalig bombardement plaats, waarbij ongeveer 35 brisantbommen werden afgeworpen, zo blijkt uit de literatuur (zie bijlage 3). Diverse woningen in de buurt werden ernstig beschadigd, waarvan ongeveer vijfentwintig woningen totaal onbewoonbaar waren. De meeste schade ontstond aan de Glanergrensweg, dicht bij de Gronausestraat en aan de Hoge Veldweg. De huizen op deze laatste plek werden niet herbouwd. In het archiefmateriaal (zie bijlage 4) wordt eveneens melding gemaakt van het bombardement bij Glane. De bommen kwamen in de nabijheid van percelen G.62 tot en met G.113 terecht. Bepaalde gebieden dienden afgezet te worden in verband met de aanwezigheid van blindgangers.
In de ORB’s van de Engelse luchtmacht en de archiefstukken van de Amerikaanse luchtmacht uit de National Archives and Records Administration (NARA) is gezocht naar verdere informatie met betrekking tot dit bombardement. Er is echter geen informatie aangetroffen over een aanval op 15 februari in de omgeving van Glane. Derhalve is niet bekend hoeveel en wat voor type bommen tijdens het bombardement zijn afgeworpen. Op de eerstvolgende beschikbare luchtfoto van 21 maart 1945 zijn ten zuidoosten van Glane vele bomkraters te zien, zie Figuur 14. Aangezien niet bekend is hoeveel bommen precies zijn afgeworpen tijdens het bombardement, kan niet worden uitgesloten dat blindgangers zijn achtergebleven nabij Glane. Derhalve wordt een NGE-Risicogebied afgebakend ter plaatse van het werkgebied Dinkelland. Aan de hand van analyse van het inslagenpatroon valt op te maken dat het een tapijtbombardement betreft. Volgens de richtlijnen van het WSCS-OCE dient in het geval van een tapijtbombardement een verdacht gebied afgebakend te worden. Het verdachte gebied wordt afgebakend door de grootste afstand tussen twee opeenvolgende bomkraters binnen het inslagenpatroon te projecteren om de buitenste inslagen. De grootste afstand tussen twee opeenvolgende bomkraters bedraagt 81 meter. De grootste bomkraters hebben een diameter van 12 meter.
Derhalve wordt rekening gehouden met een horizontale verplaatsing van 8 meter. Tevens wordt rekening gehouden met een cartografische afwijking van 10 meter. Om deze redenen wordt een gebied afgebakend van 119 meter om het inslagenpatroon. Aangezien een bomkrater op 42 meter van het werkgebied ligt, wordt ter plaatse van het werkgebied Dinkelland een NGE-Risicogebied afgebakend. Aangezien het kaliber van de bommen niet met zekerheid vast te stellen is en bomkraters met een diameter van 12 meter waarneembaar zijn, kunnen binnen het NGE-Risicogebied brisantbommen van het kaliber 250 lbs, 500 lbs en 1.000 lbs worden aangetroffen. In Figuur 15 is het NGE-Risicogebied weergegeven.
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 27 van 85
Figuur 14: Bomkraters nabij Glane op een luchtfoto d.d. 21 maart 1945. De krater, die het meest dichtbij het werkgebied is gelegen, is met rood omlijnd.
Figuur 15: NGE-Risicogebied naar aanleiding van het bombardement op 15 februari 1945 bij Glane.
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 28 van 85
Conclusie Naar aanleiding van het bombardement nabij Glane op 15 februari 1945 wordt een NGE-Risicogebied afgebakend ter plaatse van het werkgebied Dinkelland. Binnen het NGE-Risicogebied kan afwerpmunitie van het kaliber 250 lbs, 500 lbs of 1.000 lbs worden aangetroffen. 4.1.7 Bomkraters ten oosten van Denekamp Uit luchtfoto-analyse blijkt dat op luchtfoto’s van 14 februari 1945 verschillende bomkraters zijn te zien ten oosten van Denekamp, binnen het werkgebied Denekamp, zie Figuur 16. In het bronnenmateriaal is gezocht naar verdere gegevens over deze neergekomen bommen, maar er zijn geen bomafworpen vermeld in de omgeving van de locaties van de kraters. Hierdoor is het niet mogelijk om te achterhalen hoeveel en welk type bommen zijn afgeworpen binnen het werkgebied Dinkelland en of er eventueel blindgangers zijn achtergebleven. De waargenomen bomkraters lagen gedeeltelijk binnen het werkgebied Dinkelland. Mogelijk zijn als gevolg van dit bombardement blindgangers achtergebleven in het werkgebied Dinkelland.
Figuur 16: Bomkraters (rood omlijnd) op een luchtfoto d.d. 14 februari 1945.
Aan de hand van analyse van het inslagenpatroon valt op te maken dat de bommen in de vorm van een tapijtbombardement zijn afgeworpen. Volgens de richtlijnen van het WSCS-OCE dient in het geval van een tapijtbombardement een verdacht gebied afgebakend te worden door de grootste afstand tussen twee opeenvolgende bomkraters binnen het inslagenpatroon te projecteren om de buitenste inslagen. De grootste afstand tussen twee opeenvolgende bomkraters bedraagt 81 meter. De bomkraters hebben een diameter van 10 meter. Derhalve wordt rekening gehouden met een horizontale verplaatsing van 8 meter. Tevens wordt rekening gehouden met een cartografische afwijking van 10 meter. Om deze redenen wordt een gebied afgebakend van 99 meter om het inslagenpatroon. Aangezien het kaliber van de bommen niet met zekerheid vast te stellen is, kunnen binnen het NGE-Risicogebied brisantbommen van het kaliber 250 lbs, 500 lbs en 1.000 lbs worden
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 29 van 85
aangetroffen. Deze kalibers zijn de meest gebruikte geallieerde kalibers. In Figuur 17 is het NGERisicogebied weergegeven.
Figuur 17: NGE-Risicogebied naar aanleiding van de waargenomen bomkraters binnen het werkgebied Dinkelland.
Conclusie Naar aanleiding van de op luchtfoto’s waargenomen bomkraters wordt ter plaatse van het werkgebied Dinkelland een NGE-Risicogebied worden afgebakend. Binnen dit NGE-Risicogebied kunnen brisantbommen van de kalibers 250 lbs, 500 lbs en 1.000 lbs worden aangetroffen. 4.1.8 Bomkraters Beuninger Achterveld Op het Actueel Hoogtebestand Nederland zijn vier kraters te zien in het Beuninger Achterveld, zie Figuur 18. In het geraadpleegde bronnenmateriaal is geen informatie aangetroffen over mogelijke neergekomen bommen in het Beuninger Achterveld. Daarnaast zijn op luchtfoto’s van 14 februari 1945 geen bominslagen waarneembaar in het Beuninger Achterveld. Staatsbosbeheer heeft bevestigd dat het bomkraters zijn, maar dat hen onbekend is wanneer de bommen zijn neergekomen.
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 30 van 85
Figuur 18: Kraters binnen het werkgebied Dinkelland, waargenomen op het Actueel Hoogtebestand Nederland.
Aangezien de kraters een inslagenpatroon vertonen van het neerkomen van vliegtuigbommen, wordt aangenomen dat de kraters veroorzaakt zijn door ontplofte vliegtuigbommen. De kraters liggen dicht naast elkaar en zijn vermoedelijk afgeworpen door één vliegtuig. Het is niet bekend hoeveel bommen zijn afgeworpen binnen het werkgebied Dinkelland. Aangezien niet bekend is hoeveel bommen zijn afgeworpen in het werkgebied Dinkelland, moet rekening worden gehouden met de kans dat blindgangers zijn achtergebleven. Vandaar dat een NGE-Risicogebied wordt afgebakend naar aanleiding van de bomkraters in het werkgebied Dinkelland. Het WSCS-OCE geeft twee richtlijnen voor de afbakening van een NGE-Risicogebied naar aanleiding van een bombardement, afhankelijk van het type bombardement dat door vliegtuigen werd uitgevoerd. Het eerste type bombardement is een tapijtbombardement, waarbij vanaf grote hoogte zoveel mogelijk bommen worden afgeworpen over een bepaald gebied. Het tweede type bombardement betreft een duikbombardement. Duikbombardementen werden uitgevoerd door jachtbommenwerpers met als doel een specifiek doelwit, zoals een spoorlijn, te treffen. De bomkraters in het werkgebied Dinkelland liggen niet in de omgeving van een potentieel doelwit voor jachtbommenwerpers. Vermoedelijk betreft het een noodafworp van een vliegtuig.
Een noodafworp werd uitgevoerd door vliegtuigen die in nood verkeerden en gedwongen waren om hun bommenlast kwijt te raken. Aangezien bij een noodafworp geen sprake is van een gericht bombardement, maar van een bomafworp in een bepaald gebied, wordt ervoor gekozen om de bomkraters in het werkgebied Dinkelland af te bakenen als een tapijtbombardement. Bij een tapijtbombardement wordt het NGE-Risicogebied bepaald door de maximale afstand tussen twee opeenvolgende inslagen te projecteren op de buitenste inslagen van het inslagenpatroon. De maximale afstand tussen twee opeenvolgende inslagen is 68 meter. Tevens wordt rekening gehouden met een horizontale verplaatsing van 8 meter. Aangezien de locaties van de kraters op de huidige
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 31 van 85
topografische kaart waarneembaar zijn, is er geen sprake van een cartografische afwijking. Derhalve wordt een gebied afgebakend van 76 meter om het inslagenpatroon. Aangezien het kaliber van de bommen niet met zekerheid vast te stellen is, kunnen binnen het NGE-Risicogebied brisantbommen van het kaliber 250 lbs, 500 lbs en 1.000 lbs worden aangetroffen. Dit waren de meest gebruikte geallieerde kalibers brisantbommen gedurende de oorlog. In Figuur 19 is het NGE-Risicogebied weergegeven.
Figuur 19: NGE-Risicogebied naar aanleiding van de waargenomen bomkraters binnen het werkgebied Dinkelland.
4.2
BEOORDELING EN EVALUATIE NEERGESTORTE VLIEGTUIGEN
Uit de inventarisatie van het bronnenmateriaal is gebleken dat vijf vliegtuigen gedurende de oorlog in of in directe nabijheid van het werkgebied Dinkelland zijn terechtgekomen. In onderstaande paragrafen worden deze vliegtuigcrashes beoordeeld en geanalyseerd. 4.2.1 Focke-Wulf 190 jachtvliegtuig, 26 juli 1943 Uit het Verliesregister van de Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945 (zie bijlage 3) blijkt dat op 26 juli 1943 een Duits Focke-Wulf 190 jachtvliegtuig neerkwam bij de Lutte. De piloot overleefde de crash niet. In het archiefmateriaal (zie bijlage 4) wordt de locatie van het neergestorte vliegtuig specifieker beschreven. Het vliegtuig kwam rond 2.00 uur neer vlakbij het Lutterzand. De Luchtbeschermingsdienst van Losser constateerde dat op het erf van de heer Nordkamp, Noord-Lutte 140, verschillende stukken van het toestel terecht waren gekomen. De motor van het toestel lag bij Noord-Lutte 150. In Figuur 20 zijn deze locaties weergegeven.
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 32 van 85
Figuur 20: De locaties waar onderdelen van de Focke-Wulf 190 neerkwamen op 26 juli 1943.
De locatie waar onderdelen van het vliegtuig neerkwamen liggen bijna vier kilometer van elkaar vandaan. Mogelijk is het vliegtuig in de lucht geëxplodeerd en zijn onderdelen derhalve in de gehele omgeving verspreid. Aangezien niet precies kan worden bepaald waar de overige delen van het vliegtuig terecht zijn gekomen, kan naar aanleiding van het neerstorten van de Focke-Wolf 190 jachtvliegtuig geen NGE-Risicogebied afgebakend worden. Conclusie Naar aanleiding van het neerstorten van de Focke-Wolf 190 jachtvliegtuig geen NGE-Risicogebied afgebakend worden. 4.2.2 Handley Page Halifax B-III bommenwerper, 22 januari 1944 Uit de literatuur (zie bijlage 3) blijkt dat een Halifax B-III bommenwerper, tijdens de terugreis van een bombardement op Maagdenburg, werd aangevallen door een Duits jachtvliegtuig. Om 0.35 uur werd de bommenwerper geraakt en brak de linkervleugel af. De bemanning verloor de controle en kwam aan de oevers van de Dinkel neer. Twee bemanningsleden konden het toestel nog op tijd verlaten, maar de overige vijf kwamen om het leven. In het archiefmateriaal (zie bijlage 4) staat beschreven dat het toestel neerkwam op de gronden van Noord-Lutte 117, 138 en 143. Daarnaast werden kleinere brokstukken in de omgeving van het Lutterzand verspreid. Duitse soldaten waren snel ter plaatse en bewaakten de neergekomen onderdelen.
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 33 van 85
Figuur 21: Locaties waar onderdelen van de Halifax B-III bommenwerper op 22 januari 1944 neerkwamen.
Op basis van de informatie uit de geraadpleegde bronnen wordt aangenomen dat het toestel geen bommen meer bij zich had wanneer het neerstortte, aangezien het op de terugweg was van een bombardement in Duitsland. Een Handley Page Halifax B-III bommenwerper kon over maximaal negen boordmitrailleurs beschikken. Indien nog NGE zijn achtergebleven, dan betreft het Klein Kaliber Munitie (KKM). Naar aanleiding van mogelijk achtergebleven KKM wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend. Geallieerde KKM bevatten in de meeste gevallen geen springstoffen. Bij niet verschoten KKM betreft het een huls met daarin het kruit dat nog wel aanwezig is, wat wel een risico met zich meebrengt, zij het echter gering. Daarnaast is niet bekend waar overige brokstukken van het vliegtuig zijn neergekomen. Om deze redenen kan naar aanleiding van het neerstorten van de Handley Page Halifax B-III bommenwerper op 22 januari 1944 geen NGE-Risicogebied afgebakend worden. Conclusie Naar aanleiding van de neergestorte Handley Page Halifax B-III bommenwerper op 22 januari 1944 kan geen NGE-Risicogebied afgebakend worden. 4.2.3 Focke-Wulf 190 jachtvliegtuig, 14 januari 1945 Op 14 januari 1945 vond omstreeks 10.45 uur een luchtgevecht plaats boven de gemeente Losser, zo blijkt uit het archiefmateriaal (zie bijlage 4). Als gevolg van dit luchtgevecht kwam een Duits jachtvliegtuig neer in de Zandbergen, nabij Losser.
De piloot kwam tijdens de crash om en het toestel was vernield en uitgebrand. De restanten van het vliegtuig werden door Duitse eenheden van de Wehrmacht bewaakt. Volgens de literatuur (zie bijlage 3) betrof het neergestorte vliegtuig een Duits Focke-Wolf 190 jachtvliegtuig.
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 34 van 85
Over het neergekomen Duitse jachtvliegtuig in de Zandbergen is slechts summiere informatie voorhanden. Zo is niet bekend wat de precieze locatie is van het neergestorte vliegtuig en of de brokstukken van het vliegtuig zijn geruimd. Daarnaast is geen geschikte luchtfoto beschikbaar van na de crash, waarop mogelijk schade waarneembaar was. Aangezien de precieze crashlocatie niet bekend is, kan geen specifiek NGE-Risicogebied worden afgebakend waar mogelijk nog NGE zijn achtergebleven naar aanleiding van de neergestorte Duitse Focke-Wolf 190 jachtvliegtuig op 14 januari 1945. Conclusie Naar aanleiding van het neerstorten van een Duitse Focke-Wolf 190 jachtvliegtuig op 14 januari 1945 kan geen NGE-Risicogebied worden afgebakend. 4.2.4 Focke-Wulf 190 jachtvliegtuigen, 7 en 18 maart 1945 Volgens het Verliesregister van de Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945 (zie bijlage 3) kwam zowel op zowel 7 maart als op 18 maart 1945 een Duits Focke-Wolf 190 jachtvliegtuig neer in het Lutterzand. In het archiefmateriaal (zie bijlage 4) staat beschreven dat de piloot van het neergestorte vliegtuig op 7 maart 1945 zich met een parachute had kunnen redden en dat het vliegtuig totaal was uitgebrand. De piloot die op 18 maart 1945 met zijn vliegtuig in het Lutterzand terechtkwam overleefde de crash niet. Zijn lichaam en enkele onderdelen van het vliegtuig werden op 19 maart 1945 geborgen.
Over beide vliegtuigcrashes is slechts summiere informatie beschikbaar. Zo wordt de specifieke locatie van de neergestorte toestellen niet vermeld. Daarnaast is niet bekend of alle onderdelen van de toestellen geborgen zijn. Tevens zijn van het Lutterzand geen geschikte luchtfoto’s beschikbaar en zijn op het Actueel Hoogtebestand Nederland geen verstoringen die wijzen op een neergestort vliegtuig waarneembaar. Het is mogelijk dat onderdelen van het vliegtuig in het werkgebied Dinkelland terecht zijn gekomen, maar aangezien de precieze locaties niet bekend zijn, kan geen specifiek NGERisicogebied worden afgebakend. Conclusie Naar aanleiding van het neerstorten van twee Duits Focke-Wolf 190 jachtvliegtuigen in het Lutterzand op 7 en 18 maart 1945 kan geen NGE-Risicogebied afgebakend worden ter plaatse van het werkgebied Dinkelland.
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 35 van 85
5. Lemselermaten en Springdal en Dal van de Mosbeek
72762-2 / RO-170164 versie 1.0
Overijssel PAS Cluster 2
Pagina 36 van 85
5
LEMSELERMATEN EN SPRINGDAL EN DAL VAN DE MOSBEEK
In zowel het werkgebied Lemselermaten als het werkgebied Springdal en Dal van de Mosbeek heeft gedurende de Tweede Wereldoorlog slechts één relevante oorlogshandeling plaatsgevonden. In dit hoofdstuk worden deze oorlogshandeling beoordeeld en geëvalueerd. 5.1
BEOORDELING EN EVALUATIE NEERGESTORT VLIEGTUIG LEMSELERMATEN
Uit de literatuur (zie bijlage 3) blijkt dat op 8 maart 1944 een Amerikaans Lockheed P-38 Lightning jachtvliegtuig neerkwam aan de Kemperdijk in Lemselo. De piloot wist de crash te overleven. In Figuur 22 is de locatie van de Kemperdijk weergegeven. In het overige bronnenmateriaal wordt geen melding gemaakt van het neerstorten van het toestel. Een luchtfoto van 1 januari 1945 van het werkgebied Lemselermaten is geanalyseerd op mogelijke sporen van het neergestorte vliegtuig. Binnen en in de directe nabijheid van het werkgebied zijn geen verstoringen waarneembaar.