Bijlagen regels_Bijlage 1 Inrichtingsplan.pdf

Inrichtingsplan deelgebied Agelerbroek & Voltherbroek Onderdeel van Natura 2000-gebied Achter de Voort, Agelerbroek en Voltherbroek

Foto voorblad: Agelerbroek: Vochtig alluviaal bos in de winter, door oxidatie van de bodem als gevolg van verdroging staan de bomen ‘op stelten’, foto: M. Nederbragt.

Inrichtingsplan deelgebied Agelerbroek & Voltherbroek

Datum

25 mei 2022

Versie:

09

Auteurs:

M.M. Nederbragt (gemeente Dinkelland), Marcel Horsthuis (Staatsbosbeheer), Christian Bekhuis, Jan-Henk Schutte (gemeente Dinkelland) Gerard Davina (gemeente Dinkelland), Marlies Ellenbroek (Staatsbosbeheer), Froukje Oostra (gemeente Dinkelland) en Miriam Leferink (gemeente Dinkelland) Jan-Pieter Vermeulen

Gecontroleerd door:

Vrijgegeven door: Documentgeschiedenis Versie 01

03 04 06 07 08

Datum 20 november 2019 13 december 2019 31 maart 2020 26 juli 2021 27 juli 2021 September 2021 Januari 2022

09

Mei 2022

02

Toelichting Eerste concept rapportage ter beoordeling tweede lezers en toetsing externe deskundigen Tweede conceptrapport ter beoordeling aan de projectgroep

Aangepaste pagina’s n.v.t.

Review projectgroep verwerkt Herziening door IPM en kennisteam Verwijzingen tabellen en figuren aangepast Met “ja” beantwoorde review uit TO en projectgroep verwerkt Actualisatie op basis van opgeleverde deskundigenrapporten en laatste versie maatregelenkaart. Verwijzingen tabellen en figuren gecorrigeerd. Afbeeldingen laatste versie plankaart (2 februari 2022) verwerkt in gehele document

Gehele document Gehele document Gehele document Gehele document Gehele document

Gehele document

Gehele document

Gemeente Dinkelland Bezoekadres: Nicolaasplein 5, Denekamp Postadres: Postbus 11, 7590 AA Denekamp Telefoon: 140541 Mail: info@dinkelland.nl Informatie over de NATURA 2000 gebieden van de gemeente Dinkelland is te vinden op www.dinkelland.nl/Natura 2000

Inhoud 1.

Inleiding .................................................................................................................................................................. 5

1.1 Aanleiding ........................................................................................................................................................................5 1.2 Doel ..................................................................................................................................................................................6 1.3 Uitgangspunten ................................................................................................................................................................6 1.4 Totstandkoming en kwaliteitsborging ..............................................................................................................................7 1.4.1 Onderzoeken ...........................................................................................................................................................7 1.4.2 Synergie onderzoeksresultaten ...............................................................................................................................8 1.5 ‘Samen werkt beter’ en het gebiedsproces .....................................................................................................................8 1.6 Provinciaal InpassingsPlan (PIP) en vergunningen ...........................................................................................................8 1.7

Gebiedsproces..................................................................................................................................................................8 1.7.1 Opdrachtgeverschap en stakeholders .....................................................................................................................8 1.7.2 Communicatie ..........................................................................................................................................................9 1.8 Leeswijzer.........................................................................................................................................................................9 2. Gebiedsbeschrijving ...............................................................................................................................................

10 2.1 Ligging, begrenzing en omvang plangebied ...................................................................................................................10 2.2 Gebiedskenmerken ........................................................................................................................................................11 2.2.1 Waterhuishouding .................................................................................................................................................12 2.3 Vegetatie ........................................................................................................................................................................14 2.4 Natuurdoelen en doelstellingen.....................................................................................................................................15 2.4.1 Habitattypen en -soorten ......................................................................................................................................16 2.5 Potenties van het Natura 2000-gebied ..........................................................................................................................19 2.6 Cultuurhistorie ...............................................................................................................................................................19 2.7 Ruimtelijke

kwaliteit ......................................................................................................................................................19 2.9 Overige opgaven ............................................................................................................................................................21 2.9.1 Kaderrichtlijn water (KRW) ....................................................................................................................................21 2.9.2 Vochtproblematiek en wateroverlast ....................................................................................................................22 3. Uitgevoerde onderzoeken .....................................................................................................................................

23 3.1 Actuele status habitattypen ...........................................................................................................................................23 3.2 Landschapsecologische systeemanalyse (LESA) .............................................................................................................23 3.3 Onderzoek bodem- en grondwaterkwaliteit ..................................................................................................................24 3.4 Ecologisch toetsingskader ..............................................................................................................................................25 3.5 Grondgebruikswaarde landbouwpercelen .....................................................................................................................28 3.6 Onderzoek invloed bemesting landbouwpercelen op natuur ........................................................................................29 4. Knelpuntenanalyse Agelerbroek en Voltherbroek ..................................................................................................

31 4.1 Knelpunt verdroging ......................................................................................................................................................32 4.2 Knelpunt eutrofiëring .....................................................................................................................................................34 4.3 Knelpunt verzuring .........................................................................................................................................................34 4.4 Knelpunt vermesting ......................................................................................................................................................35 4.5 Knelpunt vispasseerbaarheid (KRW) ..............................................................................................................................35 5. Maatregelen ..........................................................................................................................................................

36 5.1 Inleiding..........................................................................................................................................................................36 5.2 Definitief maatregelenpakket Agelerbroek ....................................................................................................................36 5.3 Definitief maatregelenpakket Voltherbroek ..................................................................................................................38 5.4 Maatregelen aan oppervlaktewatersysteem .................................................................................................................39 5.4.1 Tilligterbeek & Roelinksbeek .................................................................................................................................39 5.4.2 Kanaalkruising ........................................................................................................................................................41 5.4.3 Voltherbeek en passage waterfauna .....................................................................................................................43 5.4.4 Nieuwe Peijinksbeek ..............................................................................................................................................43

5.5 Inrichtingsplan Agelerbroek ...........................................................................................................................................44 5.5.1 Externe maatregelen Agelerbroek .........................................................................................................................44 5.5.2 Interne maatregelen Agelerbroek .........................................................................................................................46 5.5.3 Bemestingsmaatregelen Agelerbroek....................................................................................................................47 5.5.4 Aanvullende maatregelen Agelerbroek .................................................................................................................49 5.6 Inrichtingsplan Voltherbroek .........................................................................................................................................49 5.6.1 Externe maatregelen Voltherbroek .......................................................................................................................50 5.6.2 Interne maatregelen Voltherbroek ........................................................................................................................51 5.6.3 Bemestingsmaatregelen Voltherbroek

..................................................................................................................54 5.6.4 Aanvullende maatregelen Voltherbroek ................................................................................................................56 5.7 Meekoppelkansen ..........................................................................................................................................................56 5.8 Aandachtspunten uitvoering maatregelen ....................................................................................................................58 6. Effecten .................................................................................................................................................................

59 6.1 Effecten op natuur .........................................................................................................................................................59 6.1.1 Hydrologische effecten van de maatregelen .........................................................................................................59 6.1.2 Effecten op de habitattypen ..................................................................................................................................61 6.1.3 Effecten overige natuurmaatregelen .....................................................................................................................71 6.2 Effecten op overige functies ..........................................................................................................................................71 6.2.1 Landbouw ..............................................................................................................................................................72 6.2.2 Erven en wegen .....................................................................................................................................................73 6.2.3 Recreatie ................................................................................................................................................................74 6.2.4 Ruimtelijke kwaliteit

..............................................................................................................................................74 6.3 Mitigerende maatregelen ..............................................................................................................................................74 7. Richting realisatiefase ............................................................................................................................................ 77 7.1 Aanvullende onderzoeken .............................................................................................................................................77 7.1.1 Nadere detailleringsopgaven .................................................................................................................................77 7.1.2 Overige (conditionerende) onderzoeken ...............................................................................................................77 7.2 Uitvoeringsplan ..............................................................................................................................................................77 7.3 Beheer natuurgronden...................................................................................................................................................77 7.4 Monitoring

.....................................................................................................................................................................77 7.5 Ruimtelijke procedure en vergunningen ........................................................................................................................78 7.6 Schadeafhandeling .........................................................................................................................................................78 Literatuurlijst ................................................................................................................................................................... 79 Bijlage 1

Kaartbeeld inrichtingsplan Agelerbroek en Voltherbroek .............................................................................. 81

Overzicht separate bijlagen ............................................................................................................................................. 82

Inrichtingsplan Agelerbroek & Voltherbroek

1. Inleiding Dit inrichtingsplan beschrijft de maatregelen die nodig zijn om de natuurdoelen voor het natuurgebied Agelerbroek & Voltherbroek zeker te stellen (onderdeel van het Natura 2000-gebied Achter de Voort, Agelerbroek & Voltherbroek (AVAV)). Vertrekpunt was het pakket aan natuurherstelmaatregelen uit het beheerplan en de gebiedsanalyse voor dit gebied (nadere toelichting in paragraaf 1.1 Aanleiding). Aanvullend onderzoek, met name op het hydrologisch functioneren van het gebied en naar de effecten van beoogde maatregelen, heeft geleid tot een nadere uitwerking en verfijning van dit maatregelenpakket. Het in dit inrichtingsplan beschreven definitieve maatregelenpakket is tot stand gekomen in een zorgvuldig en intensief proces met de Samen-Werkt-Beter-partners (hierna gebiedspartners genoemd), onafhankelijke deskundigen en het gebied (grondeigenaren, bewoners en omwonenden). Het plan beschrijft zowel de interne maatregelen (binnen de begrenzing van het Natura 2000-gebied) als externe maatregelen (op of buiten de Natura 2000-begrenzing en maatregelen aan de grotere waterlopen/beken door het gebied). Het schrijfwerk voor dit inrichtingsplan is gedaan door de gemeente Dinkelland, in samenwerking met Staatsbosbeheer (onderdeel interne maatregelen). Het inrichtingsplan maakt onderdeel uit van de fase van planvorming. In totaal zijn er 4 fasen onderscheiden: 1.

Verkenning (afgerond in 2015), 2. Planvorming, 3. Realisatie en 4. Beheer. Voor het meest westelijke deelgebied binnen het Natura 2000-gebied AVAV, het gebied Achter de Voort, is een separaat inrichtingsplan opgesteld.

Deelgebied Achter de Voort

Deelgebied Agelerbroek & Voltherbroek

Figuur 1.1 Ligging en begrenzing Natura 2000-gebied Achter de Voort, Agelerbroek en Voltherbroek (AVAV) (bron: Beheerplan, ministerie van EZ i.s.m. provincie Overijssel)

1.1 Aanleiding Om de achteruitgang van de biodiversiteit in Europa te stoppen wordt een Europees netwerk van natuurgebieden gerealiseerd: Natura 2000. De lidstaten wijzen gebieden aan. In Overijssel liggen 24 Natura 2000-gebieden, waarvan 6 (geheel of gedeeltelijk) in de gemeente Dinkelland. Het Agelerbroek en Voltherbroek vormen, samen met het meer westelijk gelegen gebied Achter de Voort, één van deze gebieden (Figuur 1.1). Op 23 mei 2013 is het door de staatssecretaris van het ministerie van Economische Zaken middels een ‘aanwijzingsbesluit’ aangewezen als Natura 2000-gebied. De Europese Vogel- en habitatrichtlijnen vormen de wettelijke context. In Nederland zijn deze vertaald in de Wet natuurbescherming. De Natura 2000-gebieden zijn leefgebieden voor (zeldzame) planten, vogels en andere dieren. Op dit moment gaat de kwaliteit van de natuur achteruit. Om de leefgebieden te beschermen en verdere achteruitgang te voorkomen heeft de Europese Unie (EU) natuurdoelen vastgesteld. In en nabij de Natura 2000-gebieden moeten maatregelen worden genomen om deze doelen te realiseren. 5

Inrichtingsplan Agelerbroek & Voltherbroek

De natuurgebieden zijn gevoelig voor stikstofdepositie. Per 1 juli 2015 is in Nederland het Programma Aanpak Stikstof (PAS) in werking getreden. Er zijn Gebiedsanalyses vastgesteld voor Natura 2000-gebieden waarin ten minste één stikstofgevoelige habitattype voorkomt. In deze gebiedsanalyses wordt ingegaan op de beoogde instandhoudingsdoelstellingen in relatie tot stikstof. Realisatie van de zogenoemde maatregelen in en nabij de Natura 2000-gebieden draagt bij aan een goede balans tussen behoud/herstel van natuurlijke kwaliteiten en de economische ontwikkeling in de omgeving van deze Natura 2000gebieden. De uitspraak van de Raad van State van 29 mei 2019 heeft een streep gezet door de vergunningverlening-systematiek gebaseerd op het PAS. De maatregelen zelf zijn niet komen te vervallen. Geoordeeld is dat vergunningen verlenen voordat de natuurherstelmaatregelen zijn uitgevoerd en de stikstofdepositie naar beneden is gebracht niet is toegestaan. De Raad van State oordeelt dat de natuurgebieden eerst hersteld moeten worden en benadrukt hiermee het belang van de uitvoering van de natuurherstelmaatregelen. Deze natuurherstelmaatregelen zijn beschreven in beheerplannen die voor de Natura 2000gebieden zijn opgesteld. De maatregelen uit de Gebiedsanalyses zijn in deze beheerplannen opgenomen. Het beheerplan vormt hiermee het kader voor de natuurherstelmaatregelen.

Op korte termijn (uitvoering 6 jaar na vaststelling beheerplan, dit is medio 2022) zijn de herstelmaatregelen gericht op het behouden van de bestaande habitattypen. Op de lange termijn (12-18 jaar) worden oppervlakte-uitbreiding en kwaliteitsverbetering, indien tot doel gesteld voor de aangewezen habitattypen, gerealiseerd. In het voorliggende inrichtingsplan zijn zowel maatregelen genomen voor de korte (behoudsdoelstelling) als de langere (kwaliteitsverbetering) termijn. Bij het formuleren van de maatregelen is uitgegaan van de instandhoudingsdoelstellingen die in het aanwijzingsbesluit van 2013 worden genoemd. In 2018 is er een ontwerp wijzigingsbesluit (veegbesluit) genomen, waarbij vier aanwezige habitattypen zijn toegevoegd. Deze zijn niet meegenomen in de natuurherstelmaatregelen (paragraaf 2.4 Natuurdoelen en doelstellingen). Dit ontwerp wijzigingsbesluit is bij vaststelling van dit inrichtingsplan nog altijd niet vastgesteld door de Minister.

1.2 Doel Het inrichtingsplan geeft een zo compleet en concreet mogelijk beeld van de uit te voeren maatregelen en dient als basis of onderbouwing voor: het maken van afspraken over grondverwerving, zelfrealisatie e.d.; het ruimtelijk ordeningsproces/de juridische planprocedure (provinciaal inpassingsplan); verdere detaillering tot technisch ontwerp, het opstellen van een uitvoeringsplan/bestekken en uiteindelijk realisatie; - het aanvragen van vergunningen en/of uitvoeren van nader onderzoek; - het aanvragen van subsidie.

1.3 Uitgangspunten De uitgangssituatie was om met alle partijen, via een zorgvuldig proces, te komen tot een passend maatregelenpakket. Hierbij staat het behalen van de natuurdoelen voorop, maar wordt er ook naar gestreefd om de impact op het omliggende gebied zo beperkt mogelijk te houden. Uitgangspunten voor de planvorming zijn vastgelegd in de Verkenning Achter de Voort, Agelerbroek en Voltherbroek (19 mei 2015, uitgevoerd door de gemeente Dinkelland in opdracht van Samen Werkt Beter). Om duidelijkheid te kunnen geven moeten de maatregelen nader worden uitgewerkt. Hiervoor is op verschillende onderdelen nader onderzoek uitgevoerd. Het dient helder te worden wat de effecten van de hydrologische maatregelen zijn op bedrijven en veelal agrarische gronden in de directe omgeving van het Natura 2000-gebied.

Onderzoeksvragen Zowel in de gebiedsanalyse als in de verkenningsfase zijn onderzoeksvragen geformuleerd die zijn meegenomen in de planuitwerking. In het Projectplan Ontwikkelopgave Natura 2000 (gemeente Dinkelland, 20 juni 2016) zijn deze onderzoeken nader geformuleerd. De nadruk ligt op het (beter) doorgronden van het hydrologisch systeem en het in beeld brengen van de toekomstige gebruiksmogelijkheden van omliggende agrarische gronden, bospercelen en (voormalige) landbouwgronden (binnen de Natura 2000-grenzen) waar natuurontwikkeling wordt nagestreefd.

Landinrichting In het verleden heeft een landinrichting plaatsgevonden. Bij meerdere woningen ten westen van het Voltherbroek (omgeving Oude Broekweg) wordt vocht- of wateroverlast ervaren. Dit is mogelijk het gevolg van destijds genomen maatregelen. De gebiedspartners hebben afgesproken hier binnen het Natura 2000-gebiedsproces een oplossing voor te zoeken. De problemen zijn onderzocht en er zijn aanbevelingen gedaan voor maatregelen om de problemen aan te pakken. Vanuit de partners is er financiering gezocht om de bewoners hierbij tegemoet te komen. Deze maatregelen rondom of aan de woningen staan los van de Natura 2000-opgave en zijn dan ook niet meegenomen in voorliggend inrichtingsplan. Wanneer de in dit inrichtingsplan uitgewerkte natuurherstelmaatregelen leiden tot (nieuwe) problemen bij woningen, dan zijn mitigerende maatregelen hiervoor wel opgenomen in voorliggend plan. Bovendien zijn bij woningen peilbuizen geplaatst en is er een monitoringsplan in werking om grondwaterstanden nu en in de toekomst te monitoren. 6

Inrichtingsplan Agelerbroek & Voltherbroek

Kaderrichtlijn Water (KRW) Tot slot heeft waterschap Vechtstromen de doelen vanuit de Kaderrichtlijn Water (KRW) voor het KRW-waterlichaam Tilligterbeek ingebracht. Europese wetgeving bepaalt dat de doelen en maatregelen van Natura 2000, gebaseerd op de Habitatrichtlijn, en de KRW op elkaar afgestemd dienen te worden. Indien er strijdigheid tussen voorgestelde maatregelen uit beide programma’s ontstaat, krijgt Natura 2000 voorrang boven KRW. Voor beide opgaven bestaat een resultaatverplichting met einddatum. In de borgingsovereenkomst tussen de provincie Overijssel en de waterschappen (december 2014) is vastgelegd dat de provincie Overijssel en de waterschappen gezamenlijk verantwoordelijk zijn om de maatregelen en de programmeringen van de natuur- en wateropgaven op elkaar af te stemmen, zodat beide opgaven tijdig kunnen worden gerealiseerd. Met dit inrichtingsplan wordt aan deze afspraken invulling gegeven.

Achter de Voort Het natuurgebied Achter de Voort maakt tevens onderdeel uit van het Natura 2000-gebied, maar ligt echt los van het Voltherbroek en Agelerbroek. De voorgestelde maatregelen voor instandhouding van habitattypen binnen Achter de Voort zijn opgenomen in een separaat inrichtingsplan voor dit gebied. Ook de consequenties van het uitvoeren van maatregelen in het gebied worden los geregeld van het Provinciaal InpassingsPlan (PIP) Voltherbroek en Agelerbroek.

1.4 Totstandkoming en kwaliteitsborging De kern van dit inrichtingsplan bestaat uit het nader uitgewerkte, definitieve maatregelenpakket. Voor het beantwoorden van onderzoeksvragen en het opstellen van dit definitieve maatregelenpakket waren aanvullende onderzoeken nodig, waarvoor gespecialiseerde bureaus zijn ingehuurd. De rapportages van de bureaus zijn beoordeeld door verschillende specialisten vanuit het projectteam, de gebiedspartners en de projectgroep.

1.4.1 Onderzoeken Ecologische Systeemanalyse De Unie van Bosgroepen heeft de toestand van de habitattypen beoordeeld en gekeken naar de mate van overeenstemming tussen de waarnemingen in het veld en de habitattypenkaart. Vervolgens heeft de Unie van Bosgroepen samen met B-ware Research Centre onderzoek gedaan naar de nut en noodzaak van de in het beheerplan vastgestelde maatregelen en het effect daarvan op de omgeving. Hiervoor was het noodzakelijk dat zij eerst een verdere uitwerking en detaillering van de ecohydrologische systeemanalyse voor dit gebied opstelden. De Unie van Bosgroepen heeft hiervoor aanvullende hydrologische expertise ingehuurd.

Bodem- en waterkwaliteit B-ware heeft haar specialistische kennis ten aanzien van bodemchemie en natuurontwikkeling ingezet en zich geconcentreerd op de beantwoording van de onderzoeksvragen gerelateerd aan bodemonderzoek en kwaliteit van grond- en oppervlaktewater. Zij heeft: fosfaatonderzoek uitgevoerd op (voormalige) landbouwgronden om potenties voor natuurontwikkeling in beeld te brengen; bodemchemisch onderzoek in reeds bestaande natuur gedaan om verdere ontwikkeling van bestaande natuur in beeld te brengen; onderzoek uitgevoerd naar de grondwaterkwaliteit, om inzicht te krijgen in de mate van uit- en/of afspoeling van nitraat, fosfaat en sulfaat uit landbouwgronden en bossen; de kwaliteit van het oppervlaktewater in het Voltherbroek onderzocht; onderzoek gedaan naar mogelijkheden voor de aanleg van poelen voor de kamsalamander.

Grondwatermodel Ingenieursbureau Royal Haskoning DHV (hierna RHDHV genoemd) heeft voor het gebied een actueel grondwatermodel opgesteld. Dit model is ontwikkeld door gebruik van het bestaande MIPWA-model. Alle informatie die beschikbaar is gekomen in de verschillende deelonderzoeken is gebruikt om het grondwatermodel te toetsen, verbeteren en verfijnen. Dit heeft geleid tot een model dat een zo goed mogelijke weergave geeft van de huidige situatie, maar ook inzicht geeft waar het model niet goed werkt en wat hierin de afwijking is. Het model is vervolgens gebruikt om te berekenen wat de effecten van de maatregelen op het grondwater zijn (waterstanden, kwelfluxen en duurlijnen), zowel binnen het natuurgebied als daarbuiten (effecten op omliggende landbouwgronden, wegen, erven etc.). Ook is met het grondwatermodel, hoogtekaart en met behulp van veldinspecties op basis van stroombanen en isohypsenpatronen (lokaal en regionaal) bepaald welke landbouwpercelen een hydrologische relatie hebben met het natuurgebied. Het doorrekenen van verschillende scenario’s (maatregelenpakketten) in het nieuwe, verfijnde grondwatermodel heeft geleid tot een zorgvuldig afgewogen, definitief en verfijnd maatregelenpakket. Het door de Unie van Bosgroepen in overleg met de gebiedspartijen opgestelde ‘hydrologische toetsingskader’ was hierbij een belangrijk instrument.

7

Inrichtingsplan Agelerbroek & Voltherbroek

Oppervlaktewatermodel Ingenieursbureau Arcadis heeft het oppervlaktewatermodel opgesteld en geactualiseerd en met het model onderzocht of de Natura 2000-maatregelen knelpunten en/of noodzakelijke wijzigingen in het oppervlaktewatersysteem met zich meebrachten. Zij hebben gerekend en ontworpen aan de toekomstige profielen voor de beken om geconstateerde knelpunten op te lossen en wijzigingen aan het watersysteem door te voeren om aan de vereiste invulling van de Kaderrichtlijn water (KRW)-opgave voor de Tilligterbeek/Roelinksbeek te voldoen.

Bemestingsmaatregelenwijzer (BMW) Het bureau Aequator Groen & Ruimte heeft aanvullend op het grondwatermodel van de omliggende landbouwgronden de bodemopbouw in beeld gebracht en hiermee inzicht gegeven in de huidige bodemgeschiktheid voor landbouw. Tegelijkertijd heeft zij de grondwatersituatie op de percelen geverifieerd aan het model. Vervolgens zijn veranderingen hierin, als gevolg van uitvoering van het maatregelenpakket, inzichtelijk gemaakt. Daarnaast heeft Aequator voor de landbouwpercelen, de Bemestingsmaatregelwijzer ingevuld om te beoordelen in welke mate de percelen qua bemesting invloed hebben op de aanwezige habitattypen. De uitkomst, voorstellen voor bemestingsmaatregelen, zijn ingebracht in het deskundigen overleg bestaande uit een ecoloog (Bosgroepen), hydroloog (RHDHV) en landbouwkundige (Aequator) ter bepaling van definitieve bemestingsmaatregelen.

Bebouwingsonderzoek Het bureau Aveco de Bondt (voorheen Wareco) heeft onderzoek gedaan naar effecten op woningen waar de grondwaterstand en/of oppervlaktewaterstand op basis van de modellen, na uitvoering van de maatregelen, stijgt. Op basis van dit onderzoek zijn maatregelen voorgesteld om deze mogelijke schade preventief te mitigeren.

1.4.2 Synergie onderzoeksresultaten De resultaten van de verschillende onderzoeken zijn door het projectteam met de betrokken deskundigen besproken. Bij deze besprekingen zijn conclusies en analyseresultaten met elkaar gedeeld en zijn tegenstrijdigheden eruit gehaald. Gezamenlijk met deze deskundigen en het projectteam zijn hieruit de maatregelen geëxtraheerd die na uitvoering ervan moeten gaan leiden tot instandhouding en uitbreiding (binnen de bestaande Natura 2000-begrenzing) van de diverse habitattypen en het behalen van de KRW-doelstellingen in de Roelinksbeek en Tilligterbeek.

1.5 ‘Samen werkt beter’ en het gebiedsproces Provincie Overijssel heeft op 29 mei 2013 met alle vertegenwoordigers van 16 partnerorganisaties, op het gebied van natuur, water, landschap, cultuurhistorie en economie, het akkoord ‘Samen werkt Beter’ (SWB) gesloten. De gezamenlijke realisatie van de Natura 2000-ontwikkelopgave is een speerpunt in dit akkoord. In lijn hiermee zijn voor alle Natura 2000-gebieden bestuurlijk trekkers aangewezen. De bestuurlijk trekker is het aanspreekpunt voor het gebiedsproces. Het gebied Achter de Voort, Agelerbroek en Voltherbroek (AVAV) is een gebied wat wordt gekenmerkt door de sterke verwevenheid van landbouw en natuur. Met het oog hierop is in overleg bepaald dat gemeente Dinkelland optreedt als bestuurlijk trekker voor het gebiedsproces AVAV.

1.6 Provinciaal InpassingsPlan (PIP) en vergunningen De juridische borging van maatregelen vindt plaats in het Provinciaal InpassingsPlan (PIP). Wijzigingen van bestemmingen zijn dan ook weergegeven op de kaart die behoort bij het PIP. Vanuit het inrichtingsplan is, indien een wijziging van bestemming aan de orde is, naar dit PIP verwezen. Op basis van het PIP is ook een vergunningenscan uitgevoerd. Het PIP maakt de uitvoering van maatregelen mogelijk door een deel van deze maatregelen binnen de bestaande en/of nieuwe bestemming juridisch vrij te stellen van een vergunningenplicht waar het gaat om de omgevingsvergunning. Het aanvragen van een omgevingsvergunning van niet vrijgestelde maatregelen blijft nog wel een vereiste. Er geldt geen vrijstelling van vergunningenplicht waar het gaat om de Waterwet en ontgrondingenwet. Deze vergunningen dienen voorafgaand aan de uitvoering van maatregelen aangevraagd te worden om maatregelen uit te voeren.

1.7 Gebiedsproces Opdrachtgever is Provincie Overijssel. Opdrachtnemer en bestuurlijk trekker voor de interne maatregelen en het externe gebiedsproces is de gemeente Dinkelland. Opdrachtnemer en bestuurlijk trekker voor de interne maatregelen was voorheen Staatsbosbeheer, maar Gemeente Dinkelland en Staatsbosbeheer hebben in een samenwerkingsovereenkomst, d.d. 2 december 2020, afspraken gemaakt over het gezamenlijk uitvoeren van de interne en externe maatregelen.

1.7.1 Opdrachtgeverschap en stakeholders In het proces is afgesproken om interne en externe maatregelen integraal op te pakken, vanwege de onderlinge relatie en duidelijkheid richting het gebied (één gebiedsproces). Op 2 december 2020 hebben de beide bestuurders van Dinkelland en Staatsbeheer hiertoe een afsprakenkader ondertekend. De organisatie van het gebiedsproces bestond uit het gemeentelijke projectteam, de (ambtelijke) projectgroep en de bestuurlijke adviesgroep. In de projectgroep waren alle gebiedspartners vertegenwoordigd: gemeente, provincie, Staatsbosbeheer, LTO Dinkelland, waterschap Vechtstromen en de stichting AVAV (grondeigenaren). Ter voorbereiding en ondersteuning van de projectgroep zijn onderzoeken en resultaten inhoudelijk 8

Inrichtingsplan Agelerbroek & Voltherbroek

besproken in een technisch overleg, waarin ecologen, hydrologen van de gebiedspartners zitting hadden. Bestuurlijke vertegenwoordiging van alle gebiedspartners was verenigd in de bestuurlijke adviesgroep (BAG), met de verantwoordelijk wethouder van de gemeente Dinkelland als voorzitter.

1.7.2 Communicatie Het behoud van draagvlak en vertrouwen in het gebied, is van groot belang voor het proces. Er is dan ook gedurende het gehele planproces ingezet op een gedegen en transparante communicatie met het gebied en het tijdig nakomen van afspraken. In het gebiedsproces zijn meerdere gebiedsavonden geweest, al dan niet gezamenlijk met de andere Natura 2000-gebieden (Lemselermaten en Bergvennen & Brecklenkampse Veld): Voorjaar 2016: uitleg over het gebiedsproces en onderzoeken; aansluitend is er in de zomer een veldexcursie geweest, waarbij de specialisten van de Unie van Bosgroepen en B-ware in het veld een toelichting hebben gegeven op hun onderzoeksmethoden; November 2016: stand van zaken gebiedsproces en tussentijdse presentatie van de onderzoeksresultaten (systeemanalyse); Juni 2017: stand van zaken gebiedsproces en presentatie van de onderzoeksresultaten (systeemanalyse en concept maatregelen); Februari 2018: algemene toelichting op grondzaken door de provincie; Juli 2018: informatieavond over de Bemestingsmaatregelenwijzer; Juli 2019: informatieavond over de maatregelen/het inrichtingsplan; 2020: individuele gesprekken met grondeigenaren door omgevingsmanagement en Technische manager; Juni 2021: overleg met de pachters van het gebied Broekmaten i.v.m. uitmijnen.

Daarnaast zijn er met de individuele grondeigenaren keukentafelgesprekken gevoerd door de vertrouwenspersonen, gemeentelijk projectleider en betrokken deskundigen. Naast agrarische gronden is er in het Agelerbroek en Voltherbroek ook sprake van particuliere boseigenaren. Dit kunnen ook agrariërs zijn, die elders gras- of akkerland hebben binnen het uitwerkingsgebied of bewoners in het gebied. Enkele boseigenaren hebben gedurende het proces aangegeven dat zij hun perceel mogelijk willen ruilen met Staatsbosbeheer. De mogelijkheden hiervoor zijn tijdens het proces door Staatsbosbeheer samen met de projectgroep en de vertrouwenspersoon nader verkend. Er is in het gebiedsproces voor AVAV, aandacht geweest voor deze verschillende groepen belanghebbenden en met ieder van hen is een apart communicatie/participatietraject doorlopen. Tot slot zijn alle betrokken grondeigenaren en andere geïnteresseerden via nieuwsbrieven geïnformeerd over het gebiedsproces en inhoudelijke zaken.

1.8 Leeswijzer In dit hoofdstuk (hoofdstuk 1) is beschreven wat de aanleiding is voor het uitvoeren van de Natura 2000 maatregelen, wat de doelen en de uitgangspunten zijn. Er is globaal beschreven welke onderzoeken zijn uitgevoerd en hoe de resultaten zijn geïnterpreteerd. Ook is beschreven hoe het gebiedsproces is vormgegeven, welke partijen betrokken zijn en hoe de communicatie heeft plaatsgevonden. Hoofdstuk 2 zoomt verder in op het gebied. De ligging van het plangebied en de bestaande situatie wordt uitgebreid beschreven, kwaliteiten en bedreigingen worden in beeld gebracht. In hoofdstuk 3 wordt nader ingegaan op de uitgevoerde onderzoeken en de onderzoeksresultaten worden kort behandeld. Uit de onderzoeken van hoofdstuk 3 zijn knelpunten naar voren gekomen die in hoofdstuk 4 verder worden beschreven. Aan de hand van de knelpunten worden in hoofdstuk 5 de maatregelen beschreven die nodig zijn om de gesignaleerde knelpunten op te lossen. Welke effecten de maatregelen hebben staat beschreven in hoofdstuk 6. In dit hoofdstuk behandelen we de uitkomsten uit een iteratief proces van modelleringen aan oppervlaktewater en grondwater. Niet alleen de natuurdoelen worden getoetst, ook de effecten op de omgeving worden hierin meegenomen. Daarnaast worden in hoofdstuk 6 voorstellen gedaan om de negatieve effecten op de omgeving (landbouw, bebouwing, beplanting) te mitigeren.

In hoofdstuk 7 wordt een doorkijk gegeven naar het vervolg van de procedure die uiteindelijk moet leiden tot een opgeleverd pakket aan maatregelen met uiteindelijk de beoogde verbeteringen aan de natuur.

9

Inrichtingsplan Agelerbroek & Voltherbroek

2. Gebiedsbeschrijving In het Beheerplan voor AVAV is een uitgebreide beschrijving gegeven van abiotische en biotische kenmerken van het gebied en de natuurlijke en door de mens gestuurde processen die hieraan ten grondslag liggen. In dit inrichtingsplan wordt daarom volstaan met een beknopte samenvatting op basis van de aanvullende landschapsecologische systeemanalyse (LESA), uitgevoerd door De Unie van Bosgroepen (hoofdstuk 3. Uitgevoerde onderzoeken).

Figuur 2.1 Luchtfoto Agelerbroek & Voltherbroek met belangrijkste toponiemen.

2.1 Ligging, begrenzing en omvang plangebied Het Agelerbroek en Voltherbroek ligt tussen de buurtschappen Agelo en Volthe, nabij Ootmarsum en Rossum en ten oosten van de N736 (Rossummerstraat). Het Voltherbroek bestaat eigenlijk uit twee delen: de Oude Broek en Wiekermeden in het westen en het Voltherbroek in het oosten. In dit inrichtingsplan worden ze als één gebied (het Voltherbroek) beschreven. Het kanaal Almelo-Nordhorn vormt de scheiding tussen het Voltherbroek in het zuiden en het Agelerbroek in het noorden. Samen met het meer westelijk langs het kanaal gelegen gebied Achter de Voort vormen ze één Natura 2000-gebied, dat het grootste Natura 2000-gebied binnen de grenzen van de gemeente Dinkelland is. Ten oosten van het Agelerbroek liggen de Broekmaten, waarvan het zuidelijke deel binnen de Natura- begrenzing ligt. De oppervlakte van het Natura 2000-gebied bedraagt in totaal (met Achter de Voort) 324 ha. In het beheerplan zijn ook maatregelen opgenomen die buiten de begrenzing van het Natura 2000-gebied genomen moeten worden of een zodanige externe werking hebben dat zij van invloed zijn op het gebruik van gronden buiten de begrenzing. Dit valt onder het zogenaamde uitwerkingsgebied, waarvan de oppervlakte 109,6 ha bedraagt (Figuur 2.2). Er zijn 29 verschillende grondeigenaren binnen het Natura 2000-gebied en uitwerkingsgebied.

Staatsbosbeheer heeft de meeste grond in eigendom; de overige gronden zijn in bezit van agrarische bedrijven en particuliere grondeigenaren. In totaal hebben 18 agrarische bedrijven grond liggen binnen het Natura 2000-gebied en het uitwerkingsgebied en 8 agrarische bedrijven liggen met hun huiskavel binnen het uitwerkingsgebied. Ten oosten van Agelerbroek nabij het kanaal ligt de Hunenborg, een overblijfsel van een Laat-Saksische burcht uit de negende eeuw. De Hunenborg valt binnen de Natura-2000 begrenzing en ook hier zijn enkele maatregelen uitgewerkt in voorliggend inrichtingsplan. Langs het kanaal wordt volop gerecreëerd door wandelaars en fietsers. 10

Inrichtingsplan Agelerbroek & Voltherbroek

Langs de Laarweg ligt een fietspad door het Voltherbroek. Het Agelerbroek is, los van een beperkte wandelmogelijkheid op het schouwpad langs de Tilligterbeek, niet ontsloten voor recreatie. Tot slot liggen er enkele woningen binnen de Natura 2000begrenzing in het Voltherbroek en in het uitwerkingsgebied. De verwevenheid tussen verschillende functies is hier dus groot. In het beheerplan is ook een maatregel opgenomen buiten de begrenzing van het uitwerkingsgebied, namelijk het verleggen van een watergang ten behoeve van de landbouwontwatering westelijk van het Agelerbroek. In het kader van de planuitwerking is ook dit meegenomen in het inrichtingsplan.

Figuur 2.2 Maatregelenkaart uit het beheerplan (de gekleurde gebieden buiten de Natura 2000-begrenzing vormen het uitwerkingsgebied, waar (externe) maatregelen en/of effecten voorzien zijn).

Deze maatregelenkaart uit het beheerplan is voor de realisatie niet actueel. De maatregelen(kaart) uit het beheerplan als uitgangsmateriaal is opgepakt om nader onderzoek te doen naar de specifieke maatregelen in het gebied en de effectiviteit daarvan. Het definitieve maatregelpakket dat in het IP/PIP wordt voorgesteld is de beste vertaling daarvan, naar huidige stand van kennis en techniek. Dat kan inhouden dat er beredeneerde verschillen zijn ontstaan tussen de maatregelenkaart uit het BHP en die van het IP/PIP. Aan de hand van alle onderzoeken zijn de maatregelen uit het beheerplan in hoofdstuk 5 van dit inrichtingsplan vertaald naar een definitief maatregelenpakket.

2.2 Gebiedskenmerken Het Agelerbroek en het Voltherbroek liggen in een lage kom tussen de stuwwallen van Oldenzaal en Ootmarsum. De beken die vanaf de Oldenzaalse stuwwal stroomden, hebben in de dekzanden op de flanken van de stuwwal dalvormige laagten uitgesleten. Het hoogteverschil tussen de stuwwal van Oldenzaal en de laagste delen van het Natura 2000-gebied bedraagt plaatselijk meer dan 60 meter. Door de combinatie van afstromend oppervlaktewater en toestromend grondwater vanaf de stuwwal en de van nature gebrekkige afvoer bleef het water hier op maaiveld staan en in de laagtes ontstond hierdoor veen. De Dinkel overstroomde in het verleden regelmatig tot in het plangebied en zette klei af, vooral in het Voltherbroek. Kanalisatie van de beken en de aanleg van het omleidingskanaal bij de Dinkel maakten in de tweede helft van de 20ste eeuw een einde aan het regelmatig overstromen van het gebied. Tot de aanleg van het kanaal Almelo-Nordhorn in de tweede helft van de 19e eeuw was het Agelerbroek en Voltherbroek één gebied dat door de gemeenschappen van Volthe en Agelo als broekgronden werd gebruikt. De dalvormige laagten in het Voltherbroek waren in gebruik als wei- en hooilanden die bevloeid werden en omzoomd waren door houtwallen en houtsingels. Deze zogenaamde maten en meden zijn later grotendeels dichtgegroeid met broekbos. 11

Inrichtingsplan Agelerbroek & Voltherbroek

Vanaf het begin van de 19e eeuw was men vanuit Volthe begonnen met het verbinden van losse waterloopjes en ontstond er een afwateringssysteem, eerst naar het westen en later richting de Roelinksbeek. Door de komst van het kanaal is er een duidelijke scheiding tussen het Agelerbroek en het Voltherbroek gekomen. Het kanaal ligt beduidend hoger dan beide gebieden. De fysieke scheiding zorgt er ook voor dat de hydrologische relatie tussen het Voltherbroek en Agelerbroek is veranderd. Waar het water vroeger vrij van het Voltherbroek naar het Agelerbroek kon stromen stagneert dit water nu tegen het kanaaltalud en wordt uiteindelijk via onderduikering van het kanaal door de Voltherbeek en Roelinksbeek afgevoerd. Ook treedt er (zeer lokaal en beperkt) kanaalkwel op in het Agelerbroek: water uit het kanaal sijpelt via de kanaaldijk het zuidwestelijk deel van het Agelerbroek in. Vanaf 1955 zijn ingrijpende maatregelen uitgevoerd in het kader van de ruilverkaveling met als doel de wateroverlast te verminderen en de landbouwfunctie te verbeteren (paragraaf 2.2.1 Waterhuishouding).

Landschappelijke kenmerken Het Natura 2000-gebied maakt in zijn geheel deel uit van het kleinschalige landschap dat aan het eind van 19de eeuw kenmerkend was voor Twente. Het Agelerbroek/Voltherbroek is van oorsprong een zeer nat gebied. De natuur die zich hier heeft ontwikkeld is een gevolg van een gecombineerde invloed van grondwater (lokaal en regionale kwel), regenwater en overstroming van beken (oppervlaktewater). Dit heeft geleid tot een bijzonder, aaneengesloten vochtig alluviaal bosgebied afgewisseld met kleinschalige open gebieden met blauwgraslanden, vennen en (vochtige) heide.

2.2.1 Waterhuishouding De Tilligterbeek werd aangelegd tussen 1955-1958. Tussen 1959 en 1962 werd het watersysteem in het Voltherbroek aangepast door uitvoering van de zogenaamde A2-werken (waterhuishoudkundige ingrepen t.b.v. de landbouw). Tussen 1952 en 1963 verschijnt de Roelinksbeek langs de Laarweg op de kaart en vanaf 1962 loopt alle ontwatering via de Roelinksbeek en Tilligterbeek richting de Dinkel. De dynamiek van overstroming vanuit de Dinkel is na de ruilverkaveling verdwenen. In de ruilverkaveling Volthe van 2002 worden de peilen in de Roelinksbeek en Voltherbeek verhoogd, wordt de Peijinksbeek verduikerd en verlegd en wordt de sloot bij Wonderboer deels gedempt. Figuur 2.3 toont de ligging van stroomgebieden, beken en waterstaatkundige voorzieningen.

/ Tilligterbeek (het zuidelijk deel)

Figuur 2.3 Stroomgebieden rond AVAV (bron: Arcadis, rapport oppervlaktewatersysteem). De namen in het kaartbeeld verwijst naar de stuwen.

12

Inrichtingsplan Agelerbroek & Voltherbroek

Tilligterbeek De Tilligterbeek (in Figuur 2.3 aangeduid als Hollandse Graven) ligt aan de oostzijde van het Agelerbroek en voert het gehele jaar water af1. De beek stroomt via Hollandse Graven in het noorden uiteindelijk uit in de Dinkel. In het zuidelijke deel nabij het kanaal kent de Tilligterbeek een peil van 19,3 m +NAP en aan de noordgrens van het Agelerbroek een peil van 18,7 - 19,1 m +NAP als gevolg van het verhang van de beek. De peilen schommelen gedurende zomer en wintermaanden met stijgingen tot 30 cm en dalingen van 25-40 cm ten opzichte van dit stuwpeil. De landbouwsloot ten westen van het Agelerbroek (’t nieuwe Vree) voert jaarrond water, met uitzondering van het zuidelijke deel (tussen het kanaal en de aanvoer uit Steenmaten). Deze valt in de zomer droog. De interne watergangen in het Agelerbroek vallen in de loop van het voorjaar droog. De grondwaterstand zakt dan diep weg. Er wordt door de aanwezigheid van een stuw water vastgehouden in het natuurgebied om negatieve effecten van de ontwatering tegen te gaan. In de ruilverkaveling van de jaren 50 werd een kade aangebracht bij ‘t Vree. Deze heeft wel gezorgd voor hogere waterstanden, maar zorgt er ook voor dat met name regenwater wordt vastgehouden en dit heeft niet de voor de natuur gewenste samenstelling (te zuur).

Samen met de diepe ontwatering op de randen zorgt het ervoor dat grondwater in het Agelerbroek onvoldoende aan maaiveld kan uittreden (kwel).

Figuur 2.4 Tilligterbeek vanaf Agelerbroekweg in zuidelijke richting.

De aanleg van de Tilligterbeek en aanpassingen in het watersysteem in het Voltherbroek (ten tijde van de zogenaamde A2 werken) hebben grote gevolgen gehad voor het functioneren van het hydrologische systeem. Naast onttrekking van grondwater (verdieping drainagebasis) is ook de afvoer van grond- en regenwater versneld door het graven en koppelen van waterlopen. Vooral de Tilligterbeek in het Voltherbroek liggen zo diep in het landschap dat zij bij lage waterstanden een sterk verdrogend effect hebben op de omgeving. Bovendien is bij verschillende watergangen bij het uitgraven in het verleden door leemlagen gegraven, waardoor deze watergangen nog meer ‘trekken’ aan het grondwater (de natuurlijke weerstand van de leemlaag is doorbroken). Door het verleggen van waterlopen in het verleden is de grond- en oppervlaktewaterstroming negatief beïnvloed in onder andere de zuidelijk delen van het Voltherbroek.

Peijinksbeek en Voltherbeek De Peijinksbeek en Voltherbeek vormen de west- en oostgrens van het Voltherbroek. Dwars door het Voltherbroek stroomt de Roelinksbeek die via een onderleider onder het kanaal uitkomt in de Tilligterbeek. Ook de Roelinksbeek voert jaarrond water af. De oude lopen van de Roelinksbeek ten oosten van de Laarweg vallen in het zuidelijk deel in de zomer zo goed als droog. Interne ontwatering in het Voltherbroek valt in de zomer droog. In de winter vindt op de laagste plekken van het Voltherbroek stagnatie van water plaats omdat afvoer niet toereikend is of niet goed werkt.

Roelinksbeek De Roelinksbeek heeft vlak voor het kanaal een stuw met ingesteld stuwpeil van 20.35+NAP. In natte perioden wordt dit peil overschreden tot maximaal 20,65 m+ NAP. Het water loopt dan het natuurgebied in. De afvoer wordt beperkt door de achterliggende onderleider. Lagere peilen komen echter veel vaker voor: in de zomer tot onder de 20.10 m+NAP met 1

De gegevens zijn gebaseerd op langjarige gemiddelden en opgetekend in 2016/2017. In de extreem droge jaren 2018, 2019 en 2020 vielen ook beken die normaal gesproken jaarrond water voeren droog. 13

Inrichtingsplan Agelerbroek & Voltherbroek

uitschieters van 19,47 m+ NAP. De Voltherbeek voert ook jaarrond water af en heeft een stuwpeil van 20.75 m+ NAP. Het peil schommelt tussen 21.20 (pieken) tot onder de 20,60 (tot zelf 20.40m+NAP). Ten noorden van het kanaal (benedenstroom stuw) varieert van 19,8 in droge periodes tot 20,8 m+ NAP bij piekafvoeren.

Figuur 2.5 Roelinksbeek richting het noorden. Kort na hoog water situatie 26-02-2020.

Sloot bij Wonderboer De sloot bij Wonderboer (ten westen van het Voltherbroek) houdt jaarrond water. Alleen in het benedenstroomse deel zit afvoer. Het laagstgelegen deel ligt tussen het natuurgebied en de Peijinksbeek. Dit gebied heeft zijn afvoer naar de Peijinksbeek die via een duiker afwatert op de Roelinksbeek. Door toestromend grondwater uit de hogere delen van het Voltherbroek vindt hier jaarrond afvoer van water plaats. De Peijinksbeek heeft een ingesteld peil van 20,4 +NAP nabij de sloot Wonderboer.

2.3 Vegetatie Uit oude beschrijvingen van het Agelerbroek wordt herleid dat het gebied bestond uit trilveen, blauwgrasland en grote zeggemoerassen. Het Voltherbroek kende een afwisseling van natte heide, blauwgraslanden, heischrale graslanden en zwakgebufferde vennen. Nu bestaan het Agelerbroek en het Voltherbroek grotendeels uit broekbos en vormen ze samen één van de grootste broekboscomplexen op zandgronden in Nederland. Naast vochtig alluviaal bos komen op enkele plekken ook nog steeds zwakgebufferde vennen, blauwgraslanden (soortenrijke hooilanden) en droge en vochtige heide voor. In de bossen komt vooral zwarte els voor. Op de natste plekken komt het bostype elzenzegge-elzenbroek voor. De zeggevegetatie in het bos vormt het leefgebied van het zeldzame zeggekorfslakje. Op de wat drogere flanken aan de zuidzijde van het Voltherbroek komt eiken-haagbeukbos voor en in het oosten van het Voltherbroek komt beukeneikenbos met hulst voor (H9120). Dit bos staat op een oude bosgroeiplaats en de eiken zijn bijna een eeuw oud. Een (gegraven) laagte in het westen van het Agelerbroek is gekwalificeerd als zwakgebufferd ven (H3130). Hier komt de associatie van ongelijkbladig fonteinkruid voor en de associatie van moerasstruisgras en zompzegge (kleine zeggemoeras). Lokaal domineert blauwe zegge. Op enkele plekken komt de rompgemeenschap zwarte zegge en moerasstruisgras voor.

Op voedselrijkere delen gaat de vegetatie over naar grote zeggegemeenschappen en komt scherpe zegge voor. Het vochtig alluviaal bos in het Voltherbroek bestaat uit wilgenstruwelen en elzenbroekbossen (associatie grauwe wilg en Elzenzegge-Elzenbroek). In de natte delen komen o.a. gewone dotterbloem, bosbies, waterviolier en gewone wateraardbei voor wat duidt op een goede kwaliteit van het grondwater (kwel) en habitattype. Naar het oosten toe zijn de bossen verdroogd en domineren framboos, braam, hennegras of grote brandnetel. Daarnaast is droge heide (H4030), vochtige heide (H4010), pioniersvegetatie met snavelbies (H7150) aanwezig. Deze vegetatietypen zijn evenals het beukeneikenbos (H9120) in het ontwerp-wijzigingsbesluit toegevoegd aan de vier eerder aangewezen habitattypen. Zij zijn echter buiten het onderzoek van de Unie van Bosgroepen gebleven omdat dit onderzoek op het moment van het ontwerp-wijzigingsbesluit nagenoeg afgerond was en de benodigde maatregelen voor deze vegetatietypen slechts beheermaatregelen betreffen.

14

Inrichtingsplan Agelerbroek & Voltherbroek

Figuur 2.6 ‘Maatje’ aan de zuid-westkant van het Agelerbroek.

Het blauwgrasland in zowel het Voltherbroek als het Agelerbroek kenmerkt zich door een hoog aandeel moerasstruisgras. Kenmerkende soorten zijn o.a. (de sterk afgenomen) Spaanse ruiter en blauwe knoop. Blauwe zegge, pijpenstrootje en biezenknoppen overheersen, waardoor er vooral sprake is van een rompgemeenschap van het type Blauwe knoop, blauwe zegge. In het Agelerbroek komt blauwgrasland voor in mozaïek van veldrus-veenmos en biezenknoppen/pijpenstrootje verbond. In lagere delen komen veenmossen voor. Aanwezig zijn soorten als blauwe zegge, blauwe knoop en gevlekte orchis. Er is sprake pleksgewijs sprake van vergrassing door pijpenstootje en hennegras.

Figuur 2.7 Kenmerkende flora voor AVAV. Van links naar rechts: gevlekte orchis, kleine zonnedauw, klokjesgentiaan, beenbreek.

In het Voltherbroek komen soorten van zwakgebufferde milieus voor, zoals bruine snavelbies, gewone dophei en kleine zonnedauw. Beenbreek en klokjesgentiaan hebben zich uitgebreid ten opzichte van 2010. In zuidelijk deel van het Voltherbroek komt eikenhaagbeukenbos voor. In de randen van een sloot staat gewone dotterbloem (kwelindicator). Het bos kent soorten als gewone salomonszegel, bosanemoon, witte klaverzuring, muskuskruid en groot heksenkruid. Op veel plekken komen echter ook framboos, braam en grote brandnetel voor.

2.4 Natuurdoelen en doelstellingen Het Natura2000-gebied is aangewezen als Habitatrichtlijngebied. Voor alle aangewezen gebieden gelden doelstellingen op landschapsschaal (gebied in de omgeving) en op gebiedsschaal (habitattypen en leefgebieden van soorten). Het gebied valt op landschapsschaal in de categorie “Beekdallandschap”. Het Natura2000-doelen document (Ministerie van LNV, 2006) beschrijft 15

Inrichtingsplan Agelerbroek & Voltherbroek

op deze landschapsschaal een opgave voor de “landschappelijke samenhang en interne compleetheid”. De kernopgave is het versterken van de functionele samenhang van de Natura 2000-gebieden met hun omgeving ten behoeve van duurzame instandhouding en ter vergroting van de algemene biodiversiteit. Onder ander door herstel natuurlijke waterstromen en standen, grond- en oppervlaktewater van goede kwaliteit en op termijn herstel van overstromingsdynamiek. Binnen de Natura 2000 gebieden is de opgave herstel van gradiënten en mozaïeken van verschillende habitattypen en met name ten behoeve van kalkmoerassen, blauwgraslanden en vochtige alluviale bossen.

2.4.1 Habitattypen en -soorten Tabel 2.1 en Figuur 2.8, Figuur 2.9 en Figuur 2.10 hieronder geven aan waar welke habitattypen en welke habitatrichtlijnsoorten binnen het Agelerbroek en Voltherbroek zijn aangewezen. Hierin zijn ook de habitattypen opgenomen uit het ontwerp wijzigingsbesluit, ook wel veegbesluit genoemd. Dit zijn droge en vochtige heiden (H4030 en H4010), pioniersvegetaties met snavelbiezen (H7150) en beuken-eikenbossen met hulst (H9120). Het veegbesluit uit 2018 is al wel verwerkt op de habitattypekaart uit het beheerplan, maar nog niet omgezet naar een definitieve wijziging. De maatregelen in voorliggend inrichtingsplan richten zich op de doelstellingen uit het Beheerplan AVAV van mei 2016. In het ecologisch toetsingskader (paragraaf 3.4 Ecologisch toetsingskader) is bepaald dat de vochtige alluviale bossen (H91E0C) en blauwgraslanden (H6140) meest kritisch zijn in de herstel- en ontwikkelopgave en dat maatregelen ten behoeve van deze twee habitattypen leidend zijn. Ondanks het niet-definitieve karakter van het veegbesluit, moet met het bepalen van maatregelen rekening gehouden worden met de instandhouding van alle habitattypen. Het gaat hierbij dus om behoud van oppervlakte en kwaliteit van alle aanwezige habitattypen in het Natura 2000-gebied.

Voor vochtig alluviaal bos (H91E0C) en blauwgrasland (H6410) is er een uitbreidingdoelstelling, zowel in kwaliteit als oppervlakte, opgenomen in het beheerplan en dus ook in dit inrichtingsplan. Dit geldt ook voor de kamsalamander (H1166). Voor de zeggekorfslak (H1016) moet het leefgebied verbeteren, maar dit hangt samen met de kwaliteitsverbetering van vochtig alluviaal bos, aangezien dit het leefgebied vormt van deze soort. Er is geen complete inventarisatie uitgevoerd naar de aanwezigheid van de zeggekorfslak en kamsalamander. Wel zijn er leefgebieden van de zeggekorfslak in de vochtige alluviale bossen aangetroffen (Figuur 2.9). De locaties van de kamsalamander zijn door meerdere organisaties geïnventariseerd (Figuur 2.10). Tabel 2.1 Habitattypen. HABITATTYPEN

H3130 H4030 H4010 H6410 H7150 H9120 H91E0C H9160A

Zwakgebufferde vennen Droge heiden Vochtige heiden (hogere zandgronden) Blauwgraslanden Pioniersvegetaties met snavelbiezen Beuken-eikenbossen met hulst Vochtig alluviaal bos Eiken-haagbeukenbos

HABITATRICHTLIJNSOOR TEN

H1016 H1166 = >

Zeggekorfslak Kamsalamander

DOELSTELLING OPPERVLAK

DOELSTELLING KWALITEIT

= = = > = = > =

= = = > = = > =

DOELSTELLING OPPERVLAK

DOESTELLING KWALITEIT

DOELSTELLING POPULATIEGROOTTE

= >

> >

=

behoudsdoelstelling uitbreiding- of verbeterdoelstelling

16

Inrichtingsplan Agelerbroek & Voltherbroek

Figuur 2.8 Habitattypenkaart met de locaties van de habitattypen (na uitvoering van de in dit inrichtingsplan weergegeven maatregelen) binnen het Agelerbroek en Voltherbroek en locaties die potentieel geschikt zijn als uitbreiding van de habitattypen vochtig alluviale bossen en blauwgraslanden (bron: v.d. Berg et.al., 2017).

Uitwisselbaarheid habitattypen De locaties die in potentie geschikt zijn voor Vochtig alluviaal bos zijn uitwisselbaar met de locaties die in potentie geschikt zijn voor Blauwgrasland. Het kaartbeeld van Figuur 2.8 kan op basis van onderstaande punten nog in detail worden bijgesteld: Maatregelpakket is gewijzigd; Er is voortschrijdend inzicht m.b.t. gewenste ontwikkelingen. Op een enkele plek kan worden gekozen voor een ontwikkeling in de richting van Blauwgrasland i.p.v. Vochtig alluviaal bos. Daarmee wordt de overlevingskans van het zeer kleine rest-areaal Blauwgrasland in dit gebied substantieel vergroot, en de landelijke Staat van Instandhouding (die nu nog zeer ongunstig is) op termijn verbeterd. Figuur 2.8 laat zien dat de condities voor Vochtig alluviaal bos op voldoende andere plekken in- en rond AVAV ook sterk worden verbeterd. Ook vanuit de huidige kwalificerende arealen is het verantwoord om op sommige plekken juist voor een versterking van het areaal Blauwgraslanden te kiezen i.p.v. Vochtig alluviaal bos. Het zoekgebied voor deze keuze is de kaart bij dit Inrichtingsplan weergegeven. Locaties die in potentie geschikt zijn voor Vochtig alluviaal bos zijn vele malen groter dan die voor Blauwgrasland. Daarom ligt deze keuze voor de hand.