Rekenkameronderzoek Voorbereiden op extreme regenval

Na afloop van dit onderzoek is de bovenregionale stresstest gepubliceerd (juni 2025): “Waterbeelden AZK-RZK Regio”, Sweco & Hydrologic, juni 2025. Bij ambtelijke reactie op de conceptversie van het rapport hebben wij vernomen dat de ambtenaren hiervan kennis genomen hebben en dat deze benut is bij de geactualiseerde stresstest en de risicodialogen van 2025. 7 Uit navraag bij de ambtelijke organisatie in februari 2026 blijkt dat de gemeenteraad niet betrokken was bij de risicodialogen van 2025 en nog niet geïnformeerd is over de nieuwe stresstesten van 2025. Het toelichten van de nieuwe stresstest is wel aangevraagd voor de agenda van een raadvergadering in het voorjaar. 6

Pagina 24 van 59

Rekenkameronderzoek Extreme regenval

6.4 Toetsing aan normen De bevindingen uit voorgaande paragrafen leiden tot de volgende scores op normen die passen bij dit hoofdstuk (Inzicht van de gemeente in kwetsbaarheden). Norm

Score

Toelichting

1. De gemeente heeft in beeld wat de mogelijke gevolgen zijn van de kwetsbaarheden voor extreme regenval.

Sterk

De gemeente heeft op basis van de diverse bronnen (modellen waterschap, eigen hydraulische modellen en analyses) en samenwerking met andere overheden (Veiligheidsregio, waterschap) voldoende inzicht in de eigen kwetsbaarheden en mogelijke gevolgen van extreme regenval. Gesproken medewerkers zijn goed op de hoogte van de diverse kwetsbaarheden.

1A. De gemeente heeft een stresstest uitgevoerd voor extreme regenval, waaruit blijkt welke locaties, wijken en adressen kwetsbaar zijn voor extreme regenval.

Sterk

Sterk: De laatste stresstest is in 2019 uitgevoerd en wordt conform de DPRA-cyclus dit jaar (2025) geactualiseerd. Verder heeft de gemeente en hydraulische modellen op adresniveau en rampscenario’s uitgewerkt. Tekortkoming: De hydraulische modellen zijn nog afzonderlijk voor voormalige gemeenten Heerhugowaard en Langedijk.

1B. De gemeente is actief betrokken bij de uitwerking van de (boven)regionale stresstesten.

Matig

Niet van toepassing: Gemeenten spelen geen rol in de uitwerking van bovenregionale stresstests. Sterk: De gemeente voert gesprekken met het waterschap die relevant zijn voor de analyse van (kwetsbaarheden in) het regionaal watersysteem. Tekortkoming: Er zijn risicoanalyses op regionaal niveau gemaakt, maar deze zijn niet vastgelegd in rapportages.

1C. De gemeente heeft in beeld wat de mogelijke gevolgen zijn van de kwetsbaarheden voor extreme regenval.

Sterk

Sterk: De gesproken medewerkers crisisbeheersing als medewerkers RO (ambtelijk en bestuurlijk) zijn bekend met kwetsbaarheden en de mogelijke gevolgen en passen dit toe in hun werk. Tekortkoming: Er is geen volledige documentatie van vitale objecten en infrastructuur bekend.

Matig 1D. Het college van B&W heeft de gemeenteraad geïnformeerd over de kwetsbaarheid en risico’s van extreme regenval.

Sterk: Het college van B&W heeft de raad geïnformeerd over uitkomsten van de stresstesten uit 2019 en is dit ook van plan voor de geactualiseerde stresstesten uit 2025. Tekortkoming: Informeren over klimaatrisico’s gebeurt relatief weinig als losstaand thema.

Pagina 25 van 59

Rekenkameronderzoek Extreme regenval

7

Ambities en beleid

Dit hoofdstuk bekijkt de doelen en maatregelen die de gemeente heeft geformuleerd om zich voor te bereiden op extreme regenval. De belangrijkste beleidsdocumenten hierbij zijn: 

Beleidsplan Klimaatadaptatie van Dijk en Waard, uit 2023 (hierna: BK 2023).



Programma Stedelijk Water en Riolering Dijk en Waard 2022-2027 (hierna: PSWR 2022).

Daarnaast heeft Dijk en Waard in 2024 een omgevingsvisie (hierna: OV 2024) uitgebracht. Hierin staan ambities, maar deze zijn volgens geïnterviewden nog niet vertaald naar concreet beleid. Andere relevante documenten zijn het beleidsplan 2024-2027 van de Veiligheidsregio NoordHolland Noord (hierna: VNHN 2024) en de Klimaatadaptatiestrategie Regio Alkmaar uit 2021 (hierna: KS 2021). Doelen die hierin staan zijn niet specifiek voor de gemeente Dijk en Waard.

7.1 Gestelde doelen, strategieën en maatregelen Deelvraag: In hoeverre heeft de gemeente beleidsdoelen en maatregelen geformuleerd, die passen in de vijf lagen van meerlaagsveiligheid? Verkort antwoord deelvraag De gemeente heeft ambitieuze beleidsdoelen vastgesteld die passen onder preventie, gevolgbeperking en waterbewustzijn. Hier zijn tevens passende maatregelen aan gekoppeld, met bijpassend budget. Ook op crisisbeheersing zet de gemeente actief in, hoewel niet bekend is of de doelen en strategieën hiervoor formeel gedocumenteerd zijn. Voor herstel heeft de gemeente geen doelen (of maatregelen). In het Beleidsplan Klimaatadaptatie 2023 zijn de volgende algemene doelen relevant voor dit onderzoek: 

Het beperken van de overlast die wordt veroorzaakt door hevige regen;



Het waar mogelijk beperken van de schade die wordt veroorzaakt bij een eventuele overstroming.

Verder is er ook een algemene strategie terug te vinden, namelijk: 

Verschuiving van preventief naar risicogestuurd handelen (uit PSWR 2022);



Altijd koppelkansen zoeken en werk met werk combineren (PSWR 2022 en BK 2023). Dit betekent dat er altijd wordt gezocht naar oplossingen die diverse doelen tegelijk dienen, en dat bij een herinrichting diverse opgaven tegelijkertijd worden aangepakt. Extreme regenval is immers slechts één van de aspecten van klimaatverandering, naast droogte en hittestress. En ook in het economisch en sociale domein zijn er opgaven te realiseren.

De doelen zijn vertaald naar werkdoelen en concrete acties. Deze zijn onder te brengen over de vijf lagen van meerlaagsveiligheid, zoals hieronder uitgewerkt. Waterbewustzijn

Hieronder de geformuleerde werkdoelen, strategieën en acties uit de beleidsdocumenten samengevat. Voor de bronnen en meer detail, zie Bijlage 4.

Pagina 26 van 59

Rekenkameronderzoek Extreme regenval

Werkdoel

Strategie en acties

Medewerkers gemeente zijn zich bewust laten maken van klimaatadaptief handelen

Uitdragen van beleid binnen de organisatie; kennisontwikkeling; beheer- en monitoringssystematiek implementeren.

Inwoners en ondernemers zijn zich

Het publiek informeren over klimaatverandering en klimaatadaptief te handelen; delen van inspirerende voorbeelden; subsidies en stimuleringsacties.

bewust van klimaatadaptief handelen Bewustwording bij particuliere terreineigenaren van het belang om

Gesprek aangaan met particulieren voor maatregelen op hun terrein als deze volgens de modellen kwetsbaar is.

zich te beschermen Woningbouw niet meer eerste Nog niet vertaald naar concrete maatregelen of projecten, prioriteit geven maar integraal kijken maar wel naar strategieën in de omgevingsvisie 2024. naar diverse opgaven Kennis en capaciteit van de organisatie en regio NoordKennemerland op orde?

   

Hydrologische modellen samenvoegen en verbeteren. Onderzoek naar risico’s van bodemdaling en naar kostenscenario’s van veiligheidsniveaus wateroverlast Bijeenkomsten en kennisuitwisseling binnen de regio. Met kennisscan van Stichting RIONED in beeld krijgen waar de capaciteits- en/of kennisbehoefte ligt, en dit vertalen naar een opleidingsplan voor de regio.

Preventie

Hieronder de geformuleerde werkdoelen, strategieën en acties uit de beleidsdocumenten samengevat. Voor de bronnen en meer detail, zie Bijlage 4. Werkdoel

Strategie en acties

Klimaatadaptatie geborgd in regelgeving en plantoetsing

  

Eisen t.b.v. klimaatadaptatie stellen aan projectontwikkelaars en zo mogelijk aan bewoners

   

Klimaatbestendigheid vast onderdeel in gebiedsvisies en ruimtelijke plannen. Klimaatmaatlat opnemen in het Handboek Inrichting Openbare Ruimte (HIOR). Regels over verplicht afkoppelen bij nieuwbouw in … Klimaatmaatlat* uitbreiden (waar mogelijk) met juridische regels voor publiek- en privaatrechtelijke contracten. Eisen voor klimaatadaptatie opnemen in format van privaatrechtelijke overeenkomsten. Handhavingsstrategie voor de eisen aan private partijen. Onderzoeken van optie om bij kleine herontwikkeling binnen bebouwde kom 10-15 mm bergingscapaciteit binnen plangebied te eisen; bij grotere herontwikkeling hogere eisen.

Klimaatadaptieve inrichting van de openbare ruimte



Strategie: tot aan 2050 alle openbare ruimte klimaatadaptief herinrichten (inrichting conform maatlat klimaatadaptatie). Locaties aanpakken op natuurlijke momenten (geplande herontwikkeling of onderhoud) en aanvullend bij extra kwetsbare locaties. Acties: herinrichtingen die voor komende jaren op de planning staan, zoals te vinden in de Uitvoeringsagenda van PSWR 2022 en KS 2021.

Plannen volgens water-bodemsturend

 

Weging van waterbelang voor nieuwbouwplannen. Minder verharding realiseren. Onder andere door meer in te zetten op ov dan op nieuwe wegen, en door gebouwen op te toppen in plaats van uit te breiden.

Pagina 27 van 59

Rekenkameronderzoek Extreme regenval

Maatlat Klimaatadaptieve Bouw*. De Maatlat Klimaatadaptatie is in de regio Noord-Kennemerland (zie Kader 4, in §6.2), gezamenlijk opgesteld. Hierin is geformuleerd onder welke voorwaarden een ruimte als klimaatadaptief ingericht geldt. De onderdelen die voor dit rekenkameronderzoek relevant zijn, zijn opgenomen in Bijlage 1 van dit rapport.

Gevolgbeperking

De strategieën en acties die geformuleerd zijn voor “preventie” betreffen voor het merendeel de ruimtelijke inrichting (van zowel openbaar als privéterrein). Ruimtelijke inrichting raakt meestal zowel aan de laag preventie als aan gevolgbeperking: de ruimte wordt zodanig ingericht dat wateroverlast zo veel mogelijk wordt voorkomen, en tegelijkertijd zodanig dat schade wordt beperkt als er dan toch wateroverlast ontstaat. Voor uitleg van deze begrippen zie Deel I van dit rapport. Zo komen in de gemeentelijke beleidsdocumenten doelen en maatregelen terug die raken aan gevolgbeperking, hoewel ze niet specifiek zijn hiervoor. De laag gevolgbeperking is wel duidelijk te herkennen in de Maatlat Klimaatadaptieve Bouw die gemeente heeft opgesteld: 

De maatlat “Wateroverlast” richt zich expliciet op het voorkomen van schade (zie Bijlage 1). Geïnterviewden geven aan dat dit betekent dat water op straat wordt geaccepteerd, zolang er geen schade ontstaat. Dit is een bewuste beleidskeuze, geheel passend bij het concept van gevolgbeperking.



De maatlat “Wateroverlast” hanteert strengere normen voor vitale en kwetsbare infrastructuur dan andere locaties (zie Bijlage 1). Dat is omdat de eventuele gevolgen van wateroverlast hier groter zijn.



De maatlat “Overstroming” stelt voor welke situaties (kans x impact), preventie geldt en voor welke gevolgbeperking van toepassing is (zie Bijlage 1).

Verder heeft de regio Noord-Kennemerland (§6.2, Kader 4) een aantal werkdoelen die specifiek horen bij gevolgbeperking: Werkdoel

Strategie en acties

Klimaatbewustzijn en -adaptatie verhogen onder stakeholders die vitale functies bedienen

Risico- en crisiscommunicatie richting netbeheerders en vitale gebruiksfuncties, zoals ziekenhuizen. Bijvoorbeeld informeren over het belang om vitale stroomkastjes op waterveilige hoogte te plaatsen.

Opstellen eisen “overstroming”, zoals Verkennen hoe deze eisen kunnen worden opgenomen in inbouwen vluchtroutes, richting regelgeving of contracten naar het voorbeeld van de maatlat projectontwikkelaars van de gemeente Amsterdam.

Het is ons niet bekend of de gemeente bijdraagt aan dit eerste doel, of dat dit door een andere partner uit de regio wordt opgepakt. Aan het tweede doel geeft de gemeente opvolging door de Maatlat Klimaatadaptieve Bouw toe te passen en door adviseurs “risicobeheersing” te betrekken bij grote projecten (zie H3). Crisisbeheersing

Het PSWR 2022 van de gemeente benoemt het belang van calamiteitenplannen, en zo is het opstellen hiervan als werkdoel te beschouwen. In de beleidsstukken zijn de doelen en plannen van de gemeente op dit vlak echter niet expliciet uitgeschreven. Uit de interviews volgt dat de gemeente hier wel doorlopend actief aan werkt (zoals besproken in H8). De gemeente draagt zodoende bij aan werkdoelen die gelden vanuit de regio NoordKennemerland en vanuit de Veiligheidsregio:

Pagina 28 van 59

Rekenkameronderzoek Extreme regenval

Doel vanuit

Werkdoel

Gemeente Dijk en Waard Calamiteitenplannen opstellen. Noord-Kennemerland

Gegevens van diverse instanties combineren om het inzicht in de totale effecten op vitale functies te vergroten.

Noord-Kennemerland

Calamiteitenplannen uit de regio onderling en bovenregionaal afstemmen. Zoals bijvoorbeeld gezamenlijk afstemmen welke ziekenhuizen of routes extra bescherming verdienen.

Veiligheidsregio

De Veiligheidsregio is zo ingericht dat we bij crisis snel kunnen schakelen en opschalen.

Veiligheidsregio

Informatiegestuurd werken binnen crisisbeheersing.

Voor bronnen en meer detail, zie Bijlage 4. Herstel

De gemeente heeft geen doelen specifiek gericht op herstel van eventuele schade bij wateroverlast en overstromingen. Evenmin zijn hier maatregelen of acties van bekend. In de interviews is bevestigd dat de gemeente hier inderdaad (nog) niet op inzet. Volgens geïnterviewden komt dit doordat de gemeente nog niet te maken heeft gehad met aanzienlijke schade door wateroverlast – enkel beperkte overlast op kleine schaal. Daarom is er nog geen ervaring met herstel, en wordt de urgentie om hierop voor te bereiden nog niet gevoeld. Geïnterviewden staan er voor open hier meer aandacht aan te geven, maar zouden het ook logisch vinden als dit landelijk wordt aangestuurd, zoals gesprekken met Verzekeringsmaatschappijen over het afhandelen van schadeclaims.

7.2 Afstemming van beleid binnen de regio Deelvraag: In hoeverre heeft de gemeente het beleid afgestemd met andere relevante partners in de regio? Verkort antwoord deelvraag De gemeente heeft het beleid voor klimaatadaptatie afgestemd binnen de DPRA-werkregio, waaronder met het waterschap HHNK. De gemeente draagt bij aan het gemeenschappelijke beleid van de Veiligheidsregio, en past hier het eigen beleid op aan. Regio Noord-Kennemerland

Vrijwel alle acties voor ruimtelijke ordening en het stedelijk watersysteem – gericht op preventie en gevolgbeperking – zijn afgestemd binnen de deel-werkregio NoordKennemerland (voorheen: regio Alkmaar, zie Kader 4). Hierbij zijn twee voorname instrumenten te onderscheiden (zie Deel I, Tabel 3): 

Regels, juridische contracten en vergunningsprocedures, om privaat terrein te beïnvloeden. De verkenning hiervan is en wordt door de ambtenaren van de regiopartners gezamenlijk uitgevoerd.



Uitvoeringsprogramma’s in de publieke ruimte. Gemeenten uit de regio hebben eigen programma’s en voeren die zelfstandig uit. Ze zijn wel afgestemd en gedeeld in de regio, aangezien ze terugkomen in de Klimaatadaptatiestrategie Regio Alkmaar 2021. Tevens zijn de normen van klimaatadaptatie die voor de publieke ruimte moeten gelden, binnen de regio uitgewerkt middels de gezamenlijk opgestelde Maatlat Klimaatadaptieve Bouw (zie Bijlage 1).

Pagina 29 van 59

Rekenkameronderzoek Extreme regenval

Ook doelen en acties voor crisisbeheersing en waterbewustzijn komen terug in de gezamenlijke strategie van de regio. De invulling van de acties van waterbewustzijn doet de gemeente zelfstandig (H8). Voor crisisbeheersing loopt de samenwerking vooral via de Veiligheidsregio. Het Beleidsplan Klimaatadaptatie van Dijk en Waard is in lijn met de regionale strategie. Hoogheemraadschap Holland Noorderkwartier

Het waterschap heeft als partner van de Regio Noord-Kennemerland meegewerkt aan en ingestemd met de regionale strategie. Met name in de informatievoorziening (watermodellen) speelt het waterschap een belangrijke rol in deze samenwerking (zie H6). Ook in de uitvoering (zie H8) wordt het waterschap nauw betrokken, aanvullend op de “Weging waterbelang” (voormalige watertoets) die het waterschap standaard uitvoert bij projectontwikkelingen. Veiligheidsregio Noord-Holland Noord

De beleidsstukken voor crisisbeheersing zijn van de Veiligheidsregio Noord-Holland Noord. Uit de interviews blijkt dat de gemeente een eigen verantwoordelijkheid neemt voor crisisbeheersing (zie H8, uitvoering), maar hierin altijd nauw samenwerkt met de Veiligheidsregio. Provincie Noord-Holland

De samenwerking met de provincie Noord-Holland is weinig ter sprake gekomen tijdens de interviews. Wel is genoemd dat de provincie overweegt een ondergrens te stellen met normen voor wateroverlast bij nieuwbouwlocaties waaraan gemeenten moeten voldoen. Dit om ook gemeenten die nog weinig doen aan het waterbestendig bouwen te dwingen wel iets te gaan doen.

7.3 Budget Deelvraag: In hoeverre heeft de gemeente uitvoeringsbudget beschikbaar voor de maatregelen die passen in de vijf lagen van meerlaagsveiligheid? Verkort antwoord deelvraag De gemeente heeft budget en middelen toegekend aan de in §7.1 genoemde maatregelen. Deze zijn vastgelegd in het Programma Stedelijk Water en Riolering 2022-2027. Het Programma Stedelijk Water en Riolering 2022-2027 noemt de budgetten die de gemeente reserveert voor: 

De beleidsmatige procesacties die gezamenlijk in de klimaatadaptatie-regio NoordKennemerland worden uitgewerkt zoals het verkennen van regels in het omgevingsplan, het opstellen van het Handboek Inrichting Openbare Ruimte. Hier zijn uren van eigen personeel voor gereserveerd, en daarnaast een bijdrage van de gemeente aan de regio voor externe kosten (inhuur van bureaus e.d.). De gemeente reserveert hiervoor elk jaar 2022 t/m 2027 € 60.000.



Het Uitvoeringsprogramma van de gemeente. Dit betreft herinrichtingsprojecten van de openbare ruimte en het voorafgaand onderzoek en planvorming. Voor de aansturing hiervan zijn personeelsuren gereserveerd en daarnaast budgetten voor inkoop van de uitvoering. Het gaat om ca. € 400.000 per jaar voor planvorming, en meerdere miljoenen euro’s per jaar voor de uitvoering. Per geplande herinrichting (onderhoud, vervanging of uitbreiding/verbetering) is een raming van de kosten gemaakt.

Pagina 30 van 59

Rekenkameronderzoek Extreme regenval

Deze begroting is (uiteraard) niet specifiek voor voorbereiding op extreme regenval. De beleidsmatige acties in regioverband betreffen ook andere aspecten van klimaatverandering. Het uitvoeringsprogramma betreft ook regulier onderhoud of andere doelen voor het publiek domein. Wel is van alle maatregelen, zoals genoemd onder §7.1, duidelijk hoe deze in de begroting van het PSWR passen. Daarmee is duidelijk dat de gemeente aan de maatregelen budget heeft toegekend.

7.4 Rol van de gemeenteraad Deelvraag: In hoeverre geeft de gemeenteraad invulling aan haar kaderstellende rol ten aanzien van de voorbereiding op extreme regenval? Verkort antwoord deelvraag De gemeente heeft het beleid (zoals genoemd in §7.1) vastgesteld. De gemeenteraad heeft hierbij geen tot weinig kaders meegegeven in de vorm van schriftelijke verzoeken of vragen. De gemeenteraad van Dijk en Waard heeft het beleid (zoals genoemd in §7.1) formeel vastgesteld: het Beleidsplan Klimaatadaptatie 2023, het Programma Stedelijk Water en Riolering 2022-2027, de Omgevingsvisie 2024 en de Regionale adaptatiestrategie Regio Alkmaar 20218. Ook van voorlopers van deze programma’s is bekend dat de toenmalige gemeenteraden Langedijk en Heerhugowaard deze hebben vastgesteld. Volgens geïnterviewden is wateroverlast – en klimaatadaptatie in het algemeen – geen onderwerp dat sterk leeft in de gemeenteraad. De archieven van raadsdocumenten (ingezien met behulp van de griffie) bevestigen dit beeld. Hieruit komt naar voren dat raadsleden vrijwel geen schriftelijke vragen of moties indienen op dit onderwerp (gezocht in de archieven op de termen “klimaat”, “water”, “overstroming” en “regen”). Van de afgelopen vijf jaar zijn ons slechts enkele moties bekend over dit onderwerp.9

7.5 Toetsing aan normen De bevindingen uit voorgaande paragrafen leiden tot de volgende scores op normen die passen bij dit hoofdstuk (Ambities en beleid van de gemeente). Zie tabel op de volgende pagina.

8

Deze was ook al door de voormalige gemeenten Langedijk en Heerhugowaard vastgesteld, en is na de fusie opnieuw vastgesteld door de nieuwe gemeenteraad van Dijk en Waard. 9 In een motie van 28 januari 2020 werd het college verzocht meerdere mogelijke klimaatmaatregelen te onderzoeken, waaronder één expliciet gericht op het beperken van wateroverlast: het stimuleren van ontharden van verharde tuinen. Op 7 november 2023 is een motie aangenomen voor de herinvoering van een subsidieregeling voor sedum daken. Pagina 31 van 59

Rekenkameronderzoek Extreme regenval

Norm

Score

Toelichting

2. De gemeente heeft voor de vijf aspecten van meerlaagsveiligheid beleid geformuleerd en vastgesteld.

Matig tot sterk

De gemeente heeft ambitieus beleid voor het voorkomen van wateroverlast, met name gericht op preventie en waterbewustzijn. Ook op crisisbeheersing zet de gemeente actief in, zij het dat de doelen en maatregelen hiervoor niet in het beleidsplan terugkomen. Gevolgbeperking en herstel komen niet of weinig (expliciet) aan bod.

2A. De gemeente heeft beleidsdoelen vastgesteld voor elk van de vijf lagen van meerlaagsveiligheid.

Sterk

Waterbewustzijn: meerdere uitgeschreven doelen (§7.1).

Sterk

Preventie: meerdere uitgeschreven doelen (§7.1)

Matig

Gevolgbeperking: weinig doelen expliciet voor deze laag (§7.1).

Matig

Crisisbeheersing: geen eigen doelen voor crisisbeheersing van wateroverlast bekend. Crisisbeheersing is regionaal georganiseerd (Veiligheidsregio), en richt zich op diverse rampen tegelijk.

Zwak

Herstel: geen doelen.

2B. Het beleid is afgestemd met het Sterk beleid van relevante partners.

Het beleid is afgestemd met relevante partners, zoals buurtgemeenten, HHNK en de Veiligheidsregio (§7.2).

Sterk 2C. De gemeente heeft een uitvoerings-strategie met concrete maatregelen en budget Sterk vastgesteld, voor elk van de vijf lagen. Matig

Waterbewustzijn: maatregelen en budget passend bij doelen (H7).

2D. Met relevante gebiedspartners zijn afspraken gemaakt over gezamenlijke maatregelen

Preventie: maatregelen en budget passend bij doelen (H7). Gevolgbeperking: maatregelen en budget zijn passend bij doelen, maar deze zijn niet specifiek voor gevolgbeperking (zie norm 2A).

Matig

Crisisbeheersing: de gemeente zet actief in op crisisbeheersing (H8), hoewel er geen overzicht van uitgeschreven maatregelen bekend is.

Zwak

Herstel: geen maatregelen.

Sterk

Over gezamenlijke maatregelen (HHNK, Veiligheidsregio en samenwerkingsregio Noord-Kennemerland) is afgestemd.

Matig 2E. De gemeenteraad geeft actief invulling aan haar kaderstellende en controlerende rol

Sterk: De gemeenteraad heeft het beleid formeel vastgesteld. Tekortkoming: De gemeenteraad dient weinig vragen of formele verzoeken in op dit onderwerp.

Pagina 32 van 59

Rekenkameronderzoek Extreme regenval

8

Uitvoering en praktijk

Dit hoofdstuk gaat in op de uitvoering van de strategie en maatregelen: hoe heeft de gemeente dit georganiseerd (§8.1), wat is de voortgang en wat zijn successen en belemmeringen in de praktijk (§8.2), hoe verloopt de samenwerking met partners (§8.3), in hoeverre is het doelbereik bekend (§8.4) en hoe is de gemeenteraad betrokken (§8.5). Met aan het eind een toetsing van het normenkader (§8.6).

8.1 Organisatie van de uitvoering Deelvraag: Welke gemeentelijke afdelingen en teams zijn betrokken bij de uitvoering van de maatregelen, gekoppeld aan de diverse lagen van meerlaagsveiligheid? Verkort antwoord deelvraag De diverse teams van het domein “Ruimte” zijn betrokken bij klimaatadaptatie in de ruimtelijke inrichtingen, wat met name raakt aan preventie van wateroverlast. Veiligheidsadviseurs van een andere afdeling houden zich bezig met crisisbeheersing. Waterbewustzijn en gevolgbeperking heeft met beide teams raakvlakken; de afdeling Ruimte heeft hier de meeste aandacht voor. Op herstel wordt niet geanticipeerd. Verdeling van taken meerlaagsveiligheid over de organisatie

Hieronder een gedeeltelijk organogram van de gemeente, gespiegeld met de lagen van meerlaagsveiligheid (Figuur 4). Figuur 4: Twee van de drie kolommen van de gemeente met de verschillende afdelingen daarbinnen, gekoppeld aan de lagen van meerlaagsveiligheid.

Preventie

Crisisbeheersing Gevolgbeperking Waterbewustzijn Pagina 33 van 59

Rekenkameronderzoek Extreme regenval

Bekeken vanuit de bril van meerlaagsveiligheid, valt vrijwel al het beleid voor preventie van extreme regenval onder de kolom “Ruimte” van de gemeente. De afdelingen in deze kolom vormen een keten: van opstellen van beleid, naar ontwerp, naar uitvoering en handhaving: Beleid Ruimte, Beheer Ruimte, het Ingenieursbureau, VTH en het Stadsbedrijf. De inzet is dat het beleid voor klimaatadaptatie in de hele keten doorwerkt. Crisisbeheersing is ondergebracht onder de afdeling “Bestuurlijke en juridische zaken, veiligheid en ondersteuning” en valt daarmee onder een andere kolom. Het betreft de voorbereiding op de warme fase van crises (coördinatie hulpdiensten, oproepen tot evacuatie e.d.). Waterbewustzijn kent verantwoordelijkheden voor beide kolommen, zeker wat betreft het bewustzijn van de eigen medewerkers. Bewustzijn van het publiek kan gericht zijn op preventie en gevolgbeperking, vanuit de kolom Ruimte. Het publiek kan ook worden gestimuleerd zich voor te bereiden op crises. Hier staan de Veiligheidsmedewerkers voor aan de lat. In publiekscommunicatie spelen ook medewerkers van het sociaal domein en van de afdeling communicatie een rol. Gevolgbeperking heeft inhoudelijk ook met beide kolommen raakvlakken. Gevolgbeperking betreft net als preventie vooral maatregelen in de fysieke omgeving, en valt daarmee voornamelijk onder de kolom Ruimte.

Echter, voor deze ingrepen is inzicht in crisisbeheersing (evacuatieroutes e.d.) van belang – wat inhoudelijk past onder de afdeling Veiligheid. Herstel heeft nog geen plek binnen het beleid, en daarmee ook niet binnen de organisatie. Splitsing gevolgbeperking en crisisbeheersing

Vanuit meerlaagsveiligheid hangen gevolgbeperking en crisisbeheersing nauw samen: ze zijn beide gericht op het beperken van schade en slachtoffers ten tijde van een situatie van wateroverlast of overstroming. Uit de interviews bleek dat de schakel tussen beide – advies vanuit crisisbeheersing richting ruimtelijke ordening – bekend staat als “risicobeheersing” en dat dit met name wordt verzorgd door een adviseur van de brandweer (Veiligheidsregio).

8.2 Voortgang, successen en belemmeringen in de uitvoering Deelvragen: Hoe geeft de gemeente uitvoering aan de maatregelen die voorbereiden op extreme regenval? Waar loopt de gemeente in de uitvoering tegenaan? Verkort antwoord deelvraag De gemeente is gevorderd in de uitvoering van geplande maatregelen, en heeft inzicht in de mate van vordering. Een belangrijk instrument in de uitvoering is de Maatlat Klimaatadaptieve Bouw (Bijlage 1). De toepassing hiervan is in de praktijk echter niet altijd eenduidig. Verder staat de gemeente voor de opgave het belang van klimaatadaptatie tot álle medewerkers te laten doordringen. Waterbewustzijn van eigen medewerkers

Voortgang uitvoering Aan de acties (zie ‘waterbewustzijn’ §7.1) wordt uitvoering gegeven. Dusver uitgevoerd: 

Het klimaatadaptatiebeleid wordt op verschillende manieren — zowel formeel als informeel — continu onder de aandacht van de diverse afdelingen gebracht.

Pagina 34 van 59

Rekenkameronderzoek Extreme regenval



Voorbeeldprojecten delen. Het ingenieursbureau heeft een inspiratieboek opgesteld met voorbeeldprojecten en heeft dit gedeeld binnen de organisatie.



Een opleidingsplan voor de eigen medewerkers is in de maak. Binnenkort wordt het voorgelegd aan het management. Het plan is om medewerkers in het domein Ruimte een opleiding klimaatadaptatie aan te bieden vanuit de samenwerking Samen BlauwGroen in het Noorderkwartier.

Nog niet of zeer beperkt uitgevoerd: 

Het opzetten van een beheer- en monitoringssystematiek (zie verder hieronder, in §8.4).



De geplande samenvoeging en verbetering van de hydrologische modellen is nog niet uitgevoerd.

Successen en belemmeringen uit de praktijk Geïnterviewde gemeentemedewerkers geven aan dat zij merken dat het bewustzijn binnen de organisatie langzaam groeit. Maar tevens geven zij aan dat klimaatadaptatie nog zeker niet bij iedereen top of mind is. Op elke afdeling van de organisatie (beleid, ontwerp en project, toezicht en handhaving en bestuurlijke lagen) zijn medewerkers die veel aandacht hebben voor klimaatadaptatie, maar zij vormen daar een minderheid. Zo komt het er nu nog vaak op aan welke medewerker betrokken is bij een project: dat is bepalend voor de mate waarin klimaatadaptatie wordt doorgevoerd in dat project. Geïnterviewde medewerkers hebben hier aandacht voor, en ambiëren dat uiteindelijk het bewustzijn in elke projectschakel aanwezig is. Daartoe moeten ook externen (zoals bureaus en aannemers) dit bewustzijn krijgen. Hier werkt de gemeente al aan, door contacten te zoeken met geschikte bureaus en samen te werken met onderwijsinstellingen die bijvoorbeeld groenbeheer doceren. Verder suggereert een geïnterviewde om de over de afdelingen verspreide medewerkers met veel expertise en aandacht voor klimaatadaptatie, beter zichtbaar te maken binnen de organisatie in de vorm van een soort “team” voor het ambassadeurschap van klimaatadaptatie. Waterbewustzijn van burgers en ondernemers

Voortgang uitvoering Aan alle acties (zie ‘waterbewustzijn’ §7.1) wordt uitvoering gegeven: 

Via gemeentelijke website en pers bewoners informeren over mogelijkheden van klimaatadaptatie bij eigen woning/gebouw.



In mei en juni 2025 heeft de gemeente het reizend festival/de campagne “WieWatWaaromWater?” gehouden. Met voor het publiek activiteiten, tentoonstellingen en waterproefjes over het belang van water. Ook is er op de gemeentelijke website de mogelijkheid om als publiek inspiratie te delen (de wadi-safari).



In juli 2025 is een nieuwe subsidieregeling geopend voor bewoners voor het nemen van klimaatadaptieve maatregelen op eigen terrein. Deze regeling is vastgesteld door het college van B&W en is uitgebreider in vergelijking met die van buurgemeenten.



Dijk en Waard doet al meerdere jaren mee aan de landelijke stimuleringsactie NKtegelwippen.

Suggestie voor publiekscampagnes De opkomst bij “WieWatWaaromWater?” viel volgens sommige geïnterviewden tegen, mede te wijten aan de korte voorbereidingstijd. Daarom is de intentie een eventueel volgende editie meer en ruimer van te voren aan te kondigen in de pers. Geïnterviewden zijn voorstanders van een publiekscampagne “weerbaarheid’ voor voorbereiding op crises, maar niet specifiek voor overstroming en wateroverlast. Burgers Pagina 35 van 59

Rekenkameronderzoek Extreme regenval

moeten volgens hen in het algemeen weerbaar worden tegen rampen en effecten zoals uitval van stroom en onbereikbare voorzieningen, ongeacht de precieze oorzaak. Dit is de insteek vanuit het Rijk, die een landelijke campagne voorbereidt. Het is volgens geïnterviewden logischer om daarin als gemeente mee te gaan, dan eigen campagnes op te tuigen. Preventie: herinrichtingen publieke ruimte en watersysteem

Voortgang uitvoering Aan de acties (zie ‘preventie’ §7.1) wordt uitvoering gegeven. Dusver uitgevoerd: 

Klimaatadaptatie is vast onderdeel in gebiedsvisies en ruimtelijke plannen.



De Maatlat Klimaatadaptieve Bouw is geborgd in het Handboek Inrichting Openbare Ruimte (HIOR). Medewerkers van de afdeling Ontwerp en Project hebben de Maatlat als checklist-sjabloon ter beschikking en gebruiken het ook standaard.



De uitvoeringsagenda (geplande herinrichtingen) wordt zover bekend volgens plannen uitgevoerd. Een groot en belangrijk project is beschreven in Kader 5.

Nog beperkt uitgevoerd: 

Duidelijk maken welke onderbouwing nodig is gedurende verschillende fasen van herinrichtingsprojecten om aan te tonen dat voldaan wordt aan de Maatlat.



Monitoringsystematiek van maatregelen implementeren.

Belemmeringen en suggesties uit de praktijk Wat volgens geïnterviewden beter kan, is het beter afstemmen van beleid en projecten met (keten)partners in de regio. Het elkaar vinden gaat wel steeds beter. Verder geven geïnterviewden aan dat het toepassen van de normen van de Klimaatmaatlat (geborgd in het HIOR) in de praktijk niet altijd goed gaat. Sommige projectleiders hebben simpelweg nog te weinig oog voor of begrip van de Maatlat (zie waterbewustzijn). Klimaatadaptatie krijgt dan minder prioriteit dan andere belangen of aspecten van projectuitvoering. En ook voor medewerkers die deze aandacht wel hebben (zoals de geïnterviewden) geeft het toepassen van de Maatlat dilemma’s in de praktijk. Het strikt toepassen van de normen lijkt niet altijd doelmatig genoeg, en onduidelijk is of en hoe zij hiervan mogen afwijken. Eveneens zijn er vragen over het borging van het functioneren van voorzieningen op termijn. Worden de klimaatadaptieve eigenschappen van een herinrichting bij regulier onderhoud of vernieuwing nog steeds voldoende gehandhaafd? Kader 5: Herinrichting stationsgebied met bouw van nieuw gemaal De gemeente heeft het stationsgebied heringericht, gecombineerd met de aanleg van een nieuw gemaal. Deze herinrichting werd in meerdere interviews benoemd als belangrijk en succesvol project.

Het gemaal is bijzonder, omdat de gemeente hiervoor opdrachtgever was richting het waterschap en ook de projectleider leverde. Ook bijzonder: samen hebben zij het gemaal ontworpen en in een recordtijd gepland en gebouwd. Het gemaal is op het vlak van klimaatadaptatie goed doordacht, met de uiteindelijke keuze voor splitsing in een groter en een kleine gemaal, met mogelijkheid tot waterverdeling over twee gemalen. De nieuwe spoorwegonderdoorgang is eveneens klimaatadaptief gebouwd, conform de strengste eisen van de Maatlat Klimaatadaptieve Bouw, omdat het een belangrijk deel van het wegennet is. Het kan een bui van 90/mm uur opvangen met een tunnelbak en heeft twee pompen (die het van elkaar kunnen overnemen als er een uitvalt).

Pagina 36 van 59

Rekenkameronderzoek Extreme regenval

Preventie: beïnvloeding private ruimte

Voortgang uitvoering Aan de acties (zie ‘preventie’ §7.1) wordt uitvoering gegeven. Dusver uitgevoerd: 

Het nieuwe format voor privaatrechtelijke overeenkomsten is afgestemd op de Maatlat Klimaatadaptieve Bouw.



Verkennen van het opnemen van regels in het omgevingsplan.



Een sinds juli 2025 geopende subsidieregeling voor bewoners voor het nemen van klimaatadaptieve maatregelen op eigen terrein (ook al genoemd op p. 30, onder “waterbewustzijn van burgers en ondernemers”).

Nog niet of beperkt uitgevoerd: 

Regels voor bouwen en inrichten in het omgevingsplan afstemmen op de Maatlat Klimaatadaptieve Bouw.



Toezicht- en handhavingsstrategie in kaart brengen.

Belemmeringen en suggesties uit de praktijk Toezicht- en handhaving is volgens geïnterviewden nog onvoldoende geborgd. Een belemmering hierin is de beperkte personele capaciteit bij de VTH-afdeling van de gemeente. Verder is het momenteel nog niet altijd mogelijk om gewenste eisen van klimaatadaptatie te staven richting projectontwikkelaars, want: 

je mag juridisch maar tot een bepaald niveau eisen voorschrijven;



bij lang lopende gebiedsontwikkelingen zijn in reeds bestaande privaatrechtelijke overeenkomsten nog geen eisen voor klimaatadaptatie opgenomen, en deze zijn moeilijk te wijzigen. De Klimaatlaatlat geldt daarmee alleen voor nieuw af te sluiten overeenkomsten.

Zonder juridische basis komt het aan op gesprekken en afspraken met projectontwikkelaars, maar dat werpt vaak onvoldoende vruchten af. Gevolgbeperking in publieke en private ruimte

Voortgang uitvoering Zoals benoemd in §7.1, raken veel acties voor preventie ook aan gevolgbeperking omdat in de Maatlat Klimaatadaptieve Bouw het aspect van gevolgbeperking ook terugkomt. De gemeente heeft als volgt bijgedragen aan de doelen specifiek voor gevolgbeperking vanuit de regio Noord-Kennemerland (zie ‘gevolgbeperking’ in §2.1): 

De risicocommunicatie richting netbeheerders en vitale gebruikers loopt via de Veiligheidsregio en het waterschap. Zo heeft het waterschap gesprekken gevoerd met de netbeheerder over de kwetsbaarheid van stroomobjecten voor uitval bij hevige regenval of overstroming. Gemeenten hebben hier via het waterschap inbreng in gehad.



De vertaling van de Maatlat Klimaatadaptieve Bouw (waaronder een deel raakt aan gevolgbeperking) naar het HIOR, en naar voorstellen voor regels omgevingsplan en formats van privaatrechtelijke contracten, loopt via het samenwerkingsverband Regio Alkmaar, waaraan de gemeente deelneemt.

Naast eigen toepassing van de Maatlat Klimaatadaptieve Bouw, betrekt de gemeente bij grote, complexe herinrichtingsprojecten ook altijd het waterschap en de Veiligheidsregio. Een adviseur vanuit de Brandweer (Veiligheidsregio) kijkt mee, om erop toe te zien dat de doorgang voor hulpdiensten voldoende gewaarborgd blijft.

Pagina 37 van 59

Rekenkameronderzoek Extreme regenval

Crisisbeheersing

Voortgang uitvoering Meerdere adviseurs veiligheid werken aan de voorbereiding op crises. Zij werken samen met de Veiligheidsregio rampscenario’s uit en maken calamiteitenplannen. Er liggen op verschillende niveaus draaiboeken en protocollen klaar voor diverse crisissituaties. De draaiboeken voor de brandweer zijn opgesteld vanuit de Veiligheidsregio. Gemeentelijke protocollen betreffen vooral beslisbomen en communicatie met andere instanties tijdens een crisis. De gemeente heeft recent een opleidingstraject opgezet en afgerond: hiermee zijn alle adviseurs uit het team Veiligheid opgeleid tot adviseur crisisbeheersing.

Naast voorbereiding middels afspraken en protocollen, vinden ook oefeningen plaats. De Veiligheidsregio organiseert oefeningen waar de gemeente aan deelneemt wanneer het haar beurt is. Aanvullend organiseert de gemeente sinds een paar jaar eigen oefeningen. De reden voor eigen oefeningen is om als gemeente voor te bereiden op de eigen verantwoordelijkheden, in onderscheid van de Veiligheidsregio. Een oefening gericht op het scenario overstroming (dijkdoorbraak bij Broekhorn) heeft de gemeente afgelopen voorjaar zelf opgezet. Hier hebben de eigen veiligheidsadviseurs en de burgemeester aan meegedaan. Het waterschap was uitgenodigd, maar kon wegens personeelsuitval niet deelnemen. Lessen uit de oefening Geïnterviewden gaven als belangrijkste les uit de oefening mee dat het voor de gemeente essentieel is om over voldoende eigen expertise en inzichten te beschikken om beslissingen op gemeentelijk niveau te nemen; in dit scenario de beslissing over evacuatie. Zonder die expertise vaart men al snel volledig op de expertise van het waterschap of de veiligheidsregio, terwijl deze beslissing bij de gemeente ligt. Een andere geleerde les is nagaan of de middelen en materialen op orde zijn. Het is volgens enkele geïnterviewden wenselijk om als gemeente over eigen zandzakken te beschikken – net als gemeenten die direct aan het IJsselmeer liggen.

En daarbij na te denken over de opslag: centraal of juist verspreid, om ze snel op de juiste plek te kunnen krijgen. Ook is het wenselijk het aantal boten (momenteel één) bij de lokale brandweer uit te breiden.

8.3 Samenwerking met partners in de uitvoering Deelvraag: Hoe verloopt de samenwerking met partners in de uitvoering? Verkort antwoord deelvraag De samenwerking met partners in de regio verloopt goed. Dit is door geïnterviewden van zowel de gemeente als de partners bevestigd. Hoogheemraadschap Holland Noorderkwartier

Volgens de geïnterviewden van zowel de gemeenten zelf als van het waterschap verloopt de onderlinge samenwerking goed, zowel op bestuurlijk als op ambtelijk niveau. De gemeente (afdeling Beheer Ruimte) en het waterschap hebben op regelmatige basis overleg en werken gezamenlijk aan projecten. Bijzonder goed verliep de samenwerking bij de herinrichting van het stationsgebied (§8.2).

Pagina 38 van 59

Rekenkameronderzoek Extreme regenval

Veiligheidsregio Noord-Holland Noord

Hetzelfde geldt voor de Veiligheidsregio: zowel ambtelijk als bestuurlijk verloopt de samenwerking goed, zoals bevestigd door geïnterviewden van zowel de gemeente als de Veiligheidsregio. Regio Noord-Kennemerland

Eveneens de samenwerking met andere gemeenten in de DPRA-regio Noord Kennemerland (zie Kader 4, §6.2) vinden geïnterviewden zowel op bestuurlijk als ambtelijk (erg) goed verlopen. Overleggen worden goed voorbereid, en de diverse betrokken volgen gemaakte afspraken goed op.

8.4 Monitoring van doelbereik Deelvraag: In hoeverre heeft de gemeente inzicht in het doelbereik? Verkort antwoord deelvraag De gemeente heeft nog geen monitoringssystematiek geïmplementeerd. Dit staat wel op de planning (actie uit de Klimaatadaptatiestrategie). Hierdoor heeft de gemeente nog beperkt inzicht in de mate van doelbereik. Herinrichtingen publieke en private ruimte

Er wordt bekendheid gegeven aan mooie voorbeelden van uitgevoerde klimaatadaptieve herinrichtingen, maar ze worden niet consequent geregistreerd. In de huidige systemen is het gedeeltelijk mogelijk om uitgevoerde klimaatmaatregelen te registreren. Volgens geïnterviewden worden enkel aangelegde wadi’s consequent geregistreerd; andere maatregelen niet. De effecten van die maatregelen worden niet bijgehouden of doorberekend in de watermodellen. Aangezien er sinds 2009 geen (grootschalige) wateroverlast heeft plaatsgevonden in de gemeente Dijk en Waard, zijn er ook geen actuele gegevens om de watermodellen aan te toetsen. Waterbewustzijn

Evenmin is er een manier waarop het doelbereik van waterbewustzijn gemonitord wordt. De gemeente beschikt wel over een aantal gegevens die hiervoor relevant zijn, zoals de deelname aan de subsidieregeling voor klimaatadaptieve maatregelen of het bereik van communicatie hierover op de website.

8.5 Betrokkenheid van de gemeenteraad Deelvraag: In hoeverre is de gemeenteraad geïnformeerd over en betrokken bij de uitvoering? Verkort antwoord deelvraag De gemeenteraad wordt met name op projectbasis geïnformeerd over klimaatadaptatie. Als losstaand onderwerp staan maatregelen voor de omgang met risico’s op wateroverlast en overstroming niet (vaak) op de agenda. Raadsleden dienen zelf slechts beperkt schriftelijke vragen in over dit onderwerp. Aangezien het doelbereik nog niet wordt gemonitord, is de Raad hierover niet geïnformeerd.

Pagina 39 van 59

Rekenkameronderzoek Extreme regenval

Het college van B&W informeert de gemeenteraad over de klimaatadaptieve aspecten van uitgevoerde projecten, en deelt hierbij de successen en belemmeringen. Een algemeen beeld van de voortgang van maatregelen is nog niet gerapporteerd aan de gemeenteraad. Een evaluatie van het beleid en de rapportage hierover staan wel op de planning. Risico’s op wateroverlast en overstroming lijken als onderwerp niet sterk te leven in de gemeenteraad. Raadsleden hebben hierover geen schriftelijke vragen gesteld. In de regionale klimaatadaptatiestrategie staan voorbereidingsacties opgenomen om de politiek een besluit te laten nemen over het veiligheidsniveau. Hierin ligt volgens geïnterviewden een rol voor de gemeenteraad. Dit besluit heeft de raad nog niet genomen.

8.6 Toetsing aan normen De bevindingen uit voorgaande paragrafen leiden tot de volgende scores op normen die passen bij dit hoofdstuk (Uitvoering en praktijk van het beleid door de gemeente). Norm

Score

Toelichting

3A. De maatregelen en acties uit de uitvoeringsstrategie zijn uitgevoerd.

Matig tot sterk

Het laten landen van klimaatadaptatie in de processen van de organisatie is gevorderd, maar er zijn evengoed veel acties die nog moeten gebeuren (zie §8.2). Ook worden er belemmeringen in de uitvoering ervaren (zie §8.2).

3B. Als maatregelen uit de uitvoeringsstrategie niet zijn uitgevoerd, is dit duidelijk en navolgbaar gemotiveerd.

Matig tot sterk

Voor dit onderzoek hebben we een overzicht van de voortgang laten opstellen, waarin een verklaring staat van maatregelen die nog niet zijn uitgevoerd. Maar dit is niet iets dat vanuit de organisatie al bestond. Maatregelen die nog niet zijn uitgevoerd, staan over het algemeen nog op de planning.

3C. De gemeente heeft het effect van maatregelen en de mate van doelbereik in beeld.

Zwak

Het doelbereik wordt nog niet expliciet gemonitord. Het staat wel op de planning een monitoringssystematiek te implementeren.

Het college van B&W heeft de Zwak gemeenteraad geïnformeerd 3D. over de voortgang en het resultaat van beleid en maatregelen.

De gemeenteraad wordt op projectbasis geïnformeerd. Aangezien er geen overzicht is van de voortgang en het doelbereik, kan dit niet gedeeld worden met de gemeenteraad.

Pagina 40 van 59

Rekenkameronderzoek Extreme regenval

Hier volgen de conclusies en aanbevelingen naar aanleiding van de bevindingen. De conclusies en aanbevelingen zijn gericht aan de gemeenteraad en aan het college van B&W.

Conclusies en aanbevelingen Inhoudsopgave Conclusies en aanbevelingen Conclusies

………………………………………………………………………………………………………………………………42

Aanbevelingen .......................................................................................................... 45

Pagina 41 van 59

Rekenkameronderzoek Extreme regenval

Conclusies Uit de bevindingen die uit het onderzoek naar voren komen, volgen de volgende conclusies: A. De gemeente heeft duidelijke ambities en beleid vastgesteld gericht op de voorbereiding op extreme regenval. In het water- en rioleringsprogramma is aandacht voor extreme regenval en een klimaatadaptieve inrichting. Daarnaast heeft de gemeente een eigen Beleidsplan Klimaatadaptatie en een gezamenlijke strategie klimaatadaptatie in de regio, waarin de het voorbereiden op en het aanpassen aan de gevolgen van extreme regenval aan bod komt. B. De gemeente werkt aan vier van de vijf aspecten van meerlaagsveiligheid, met wisselende mate van inzet. 

De gemeente werkt structureel aan het vergroten van het waterbewustzijn (en bewustzijn van het belang van klimaatadaptatie in het algemeen) in de organisatie. De medewerkers die al veel aandacht hebben voor klimaatadaptatie vormen nu nog een minderheid. Ook aan het waterbewustzijn van inwoners werkt de gemeente, via online voorlichting, een subsidieregeling en een publiekscampagne). Het bereik en de effectiviteit van inspanningen is niet bekend.



De meeste ambities en inzet toont de gemeente in preventie: het voorkómen van wateroverlast. De meeste programma’s en maatregelen zijn hierop gericht.



Op gevolgbeperking (aangepast bouwen en inrichten om de eventuele gevolgen van wateroverlast te beperken) is de inzet geringer. Hier zijn geen specifieke doelen op geformuleerd.



Op crisisbeheersing toont de gemeente een grote inzet, hoewel dit over het algemeen niet specifiek gericht is op crises door wateroverlast. Veelal maakt het scenario van extreme regenval onderdeel uit van een brede crisisvoorbereiding (o.a. crisis met langdurige stroomuitval)



Aan duurzaam en waterrobuust herstel (na schade door extreme regenval) werkt de gemeente nog niet.

C. De gemeente is goed op weg om de ambities te borgen in programma’s, regelgeving en werkinstructies. Het is een uitdaging om ambities (met name op preventie, zie conclusie B) volledig te laten doorwerken in de uitvoering van concrete projecten. De gemeente is hierin goed op weg, maar nog niet klaar. Voor de openbare ruimte: 

Klimaatadaptieve herinrichting van de openbare ruimte wordt gekoppeld aan reeds geplande ontwikkel- en onderhoudswerkzaamheden in het water- en rioleringsprogramma. Het voornemen is dat op basis van de reguliere onderhoudscyclus van wegen en riolering tot aan 2050 een aanzienlijk deel van de openbare ruimte in de gemeente aan te passen. Speciaal kwetsbare gebieden kunnen hierbij in de onderhoudscyclus naar voren gehaald worden (versnelde aanpak). Deze strategie is realistisch en haalbaar. Wel is onduidelijk hoe behoud van de klimaatadaptieve inrichting op lange termijn is geborgd, bijvoorbeeld als zich andere (herstel)werkzaamheden aandienen.



De normen voor inrichting van de openbare ruimte zijn opgenomen in het HIOR, die medewerkers van de afdeling Ruimte als werkinstructies gebruiken. In de praktijk ontstaan soms dilemma’s rondom deze normen. De normen worden niet in elk project volledig toegepast. Pagina 42 van 59

Rekenkameronderzoek Extreme regenval

Voor de private ruimte: Ambities voor beïnvloeding van de private ruimte zijn vertaald naar voorlichtingscampagnes, subsidieregelingen en voorwaarden in contracten met projectontwikkelaars bij nieuwbouw en herinrichting. Aan regelgeving in het omgevingsplan wordt momenteel gewerkt. D. De gemeente heeft (vooralsnog) beperkte sturing op de private ruimte. Het grootste deel van het gemeentelijk grondgebied is in privaat bezit. Gesproken medewerkers en bestuurders realiseren zich dat het belangrijk is om ook particuliere perceels- en woningeigenaren mee te krijgen in de voorbereiding op extreme regenval. Alleen de openbare ruimte aanpassen is niet voldoende. Om particulieren en hun privaat terrein te bereiken, kan de gemeente inzetten op stimuleren en/ of verplichten (zowel in bestaande wijken als nieuwbouwprojecten). Hoewel de gemeente zich op beide wijzen inzet (zie conclusie C), is de sturing hierop vooralsnog beperkt. Verplichtende maatregelen: 

Niet alle projectleiders sturen in de praktijk sterk op klimaatadaptatie in de voorwaarden van nieuwe contracten met projectontwikkelaars.



Voor bestaande (soms nog langlopende) contracten kunnen de voorwaarden niet altijd worden herzien. Dan komt het aan op de goede wil en bereidheid van de uitvoerende partij.



Hoe normen en eisen in het omgevingsplan worden opgenomen, is nog niet te beoordelen. Daarnaast is toezicht en handhaving op die regels een aandachtspunt, omdat de personele capaciteit voor toezicht en handhaving bij de gemeente beperkt is. Het opstellen van een VTH-strategie is gepland , maar is nog niet uitgevoerd.

Stimulerende maatregelen: 

Het is onduidelijk hoe groot het bereik en effect is van de publiekscampagnes (expositie, online voorlichting en subsidieregeling). Hier is onvoldoende zicht op (zie ook conclusie F).

E. De gemeente heeft een goede samenwerking met het waterschap, de Veiligheidsregio en de werkregio van het Deltaprogramma Ruimtelijke adaptatie. Uit het onderzoek komt naar voren dat de samenwerking volgens de betrokken medewerkers goed verloopt: 

De gemeente en het waterschap hebben regelmatig contact op projectniveau en bijvoorbeeld recent gezamenlijke een nieuw gemaal gerealiseerd.



Het team Veiligheid van de gemeente werkt nauw samen met de Veiligheidsregio.



Binnen de werkregio van het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie wordt veel kennis uitgewisseld over klimaatadaptieve maatregelen in de gebouwde omgeving en er is een gezamenlijke strategie en programma.

F.

De gemeente monitort de voortgang van de plannen, maar brengt de mate van doelbereik niet in beeld. De gemeente monitort niet hoever de vorderingen zijn in relatie tot de doelstellingen. Dat maakt dat het doelbereik van de volgende doelstellingen niet duidelijk is: 

Alle openbare ruimte in de gemeente is klimaatadaptief ingericht in 2050. Het is niet duidelijk welk deel van de openbare ruimte inmiddels is aangepast en welke opgave resteert. Klimaatadaptieve inrichtingen worden niet bijgehouden en geregistreerd, en

Pagina 43 van 59

Rekenkameronderzoek Extreme regenval

daarmee ook niet doorvertaald naar hydrologische modellen (om wijzigingen in de kans op wateroverlast te kunnen inschatten). 

Bewoners waterbewust maken. Het is niet duidelijk welk deel van de bewoners bereikt is en in hoeverre zij maatregelen op eigen terrein hebben genomen . De doelstelling hierin is ook niet concreet genoeg, om dit te kunnen monitoren.

G. De gemeente heeft de mogelijke maatschappelijke gevolgen van extreme regenval geanalyseerd. De gemeente heeft in 2019 conform het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie de eigen kwetsbaarheden voor diverse klimaataspecten (waaronder extreme regenval) in beeld gebracht. Hierbij is destijds vooral gekeken naar waar de kans van water op straat het hoogst is, en welke panden of wegen vanwege hun functie (scholen, ziekenhuizen, hoofdwegen) extra kwetsbaar zijn. De mate van kwetsbaarheid hierin is niet gedifferentieerd naar mogelijke schade of aantal getroffenen (zaken zoals bevolkingsdichtheid, staat van de gebouwen of stroomnet zijn niet meegenomen). Deze worden wel door een ander team (team Veiligheid, gericht op crisisbeheersing) geanalyseerd. Maar één integrale analyse in relatie tot het schaalniveau waarop de extreme regenval plaatsvindt (lokaal, regionaal of bovenregionaal) is niet gemaakt. Een nieuwe analyse uit 2025 door de werkregio (“Actualisatie Klimaatstresstest NoordKennemerland”) geeft wel een integrale analyse van de mogelijke gevolgen van wateroverlast en overstroming voor de regio, met aandacht voor verschillende schaalniveaus. Niettemin is het mogelijk deze van meer detail te voorzien specifiek de gemeente Dijk en Waard en de kennis van de medewerkers van de gemeentelijke afdeling Veiligheid hierin te integreren. H.

De gemeenteraad wordt vooral op projectniveau geïnformeerd over klimaatadaptatie, en geeft geen kaders mee die individuele projecten en gebiedsplannen overstijgen. De gemeenteraad wordt niet vaak op algemeen niveau geïnformeerd over klimaatkwetsbaarheden en klimaatadaptatie. De laatste keren waren gericht op informeren over de kwetsbaarheden (rapport Basisinventarisatie Kwetsbaarheden) in 2019 en over de algehele strategie voor klimaatadaptatie (Beleidsplan klimaatadaptatie Dijk en Waard) in 2023. De recente kwetsbaarheidsanalyse uit 2025 is nog niet gedeeld met de gemeenteraad. Ook neemt de raad zelf weinig initiatieven (agendering, schriftelijke vragen en moties). Op de strategie klimaatadaptatie heeft de raad geen input geleverd, maar deze heeft ze wel formeel vastgesteld. Bij specifieke projectplannen wordt de gemeenteraad wel regelmatig geïnformeerd over aspecten van klimaatadaptatie en stelt ze hier tevens vragen over.

Pagina 44 van 59

Rekenkameronderzoek Extreme regenval

Aanbevelingen Op basis van de conclusies volgt een reeks aanbevelingen: 1. Betrek de gemeenteraad meer bij de voorbereiding op extreme regenval. De gemeenteraad is momenteel vooral op projectniveau betrokken bij klimaatadaptatie (zie conclusie H). Gezien de mogelijke consequenties van extreme regenval op inwoners en bedrijven in de gemeente is een actievere kaderstellende en controlerende rol voor de gemeenteraad wenselijk. Met name het inzicht en de zorgen van raadleden op de kwetsbaarheden van de gemeente zijn belangrijk: bij welke bevolkingsgroepen of locaties zijn de gevolgen voor extreme regen mogelijk hoog, en waar verdient het voorkomen van schade of gedupeerden extra aandacht. Dit is namelijk niet enkel te bepalen aan de hand van hydrologische modellen, maar vraagt ook om “maatschappelijke voelsprieten”. Daarom adviseren wij om raadsleden in het vervolg van de DPRA-cyclus te betrekken bij de risicodialoog. En om een informatie avond te organiseren en expliciet input op te halen bij raadsleden. Ook kunnen raadsleden zelf dit onderwerp vaker agenderen of verdiepen met schriftelijke vragen. 2. Breng het doelbereik in beeld. Het doelbereik is momenteel onvoldoende in beeld (zie conclusie F). Om het doelbereik in beeld te brengen moeten: 

bepaalde doelen concreter worden geformuleerd (meetbaar). Dit geldt bijvoorbeeld voor het doel “waterbewustzijn onder burgers”. Welke doelgroepen wil je bereiken? En welk doelgedrag of handelen wil je bereiken? Als dat duidelijker is, kan pas gemonitord worden wat op dit vlak is bereikt.



de resultaten en effecten na uitvoering consequent geregistreerd worden. Bijvoorbeeld de resultaten van klimaatadaptieve herinrichting van de openbare ruimte. Er zijn al plannen om deze te gaan registreren in een dashboard. Wij bevelen aan deze plannen op te volgen, en uiteindelijk ook de vertaling naar het hydrologisch model te maken. Belangrijk is wel dat de bestaande modellen van voormalige gemeenten Heerhugowaard en Langedijk worden geïntegreerd tot één model. Dit is gepland, maar nog niet uitgevoerd. Wij raden de gemeente aan hier uitvoering aan te geven.

3. Zet in op alle vijf lagen van meerlaagsveiligheid. De gemeente heeft wisselende inzet op de diverse onderdelen van meerlaagsveiligheid (zie conclusie B). Wij raden aan op alle onderdelen te (blijven) inzetten, met de volgende

Water bewustzijn

aandachtspunten per onderdeel. Maak de doelen voor waterbewustzijn explicieter, en ga na of deze worden gehaald. Dit sluit aan bij de voorgaande aanbeveling (2). Voor het bewustzijn van medewerkers hebben we een aparte aanbeveling (4).

Preventie

Blijf uitvoering geven aan de ambities en maatregelen. Houd oog voor het private domein, en hoe je die als gemeenten kunt beïnvloeden. Overweeg voor bestaande (al langlopende) contracten met projectontwikkelaars per geval of het mogelijk is deze opnieuw vast te stellen, met meer klimaatadaptieve voorwaarden.

Pagina 45 van 59

Rekenkameronderzoek Extreme regenval

Onderscheid gevolgbeperking duidelijker van preventie en formuleer hier maatregelen op. In het beleid van Dijk en Waard is gevolgbeperking vaak impliciet inbegrepen bij maatregelen gericht op preventie. Dit komt omdat beide lagen met dezelfde instrumenten werken (aanpassingen in watersysteem en in de ruimtelijke inrichting). Toch kan het zinvol zijn beide scherper te onderscheiden. Zo kan

Gevolg beperking

beter gezien worden wat gevolgbeperking nog bovenóp preventie kan toevoegen. Gevolgbeperking is belangrijk op het moment dat wateroverlast bij extreme regen moeilijk te voorkómen/ beperken is, maar waar je met een aangepaste inrichting (verhoogd aanleggen of aangepast bouwen) wel de schade en gevolgen kan beperken. Er liggen kansen om hier concrete doelen en maatregelen op te formuleren. Maak het beleid op crisisbeheersing beter navolgbaar en verhoog de samenhang hiervan met gevolgbeperking De gemeente Dijk en Waard werkt aan crisisbeheersing. De inzet is echter niet specifiek voor extreme neerslag uitgewerkt in een aanpak of programma met doelen en maatregelen. Wij raden aan dit wel te doen. Ook raden we aan de samenhang met de andere onderdelen van meerlaagsveiligheid te vergroten. Crisisbeheersing komt niet terug in het Beleidsplan Klimaatadaptatie van de gemeente. Binnen de gemeente is het team Beleid, afdeling Ruimte verantwoordelijk voor dit beleidsplan. Het team Veiligheid, afdeling Bedrijfsvoering houdt zich bezig met crisisbeheersing. Ook Crisis beheersing

binnen het college van B&W zijn het verschillende portefeuilles. Kennis van crisisbeheersing is echter relevant voor de maatregelen in de fysieke ruimte: hoe is de toegang voor hulpdiensten, hoe werkt de distributie van noodmiddelen e.d. Meer kennisuitwisseling en nauwere samenwerking tussen beide teams kan beide strategieën (gevolgbeperking en crisisbeheersing) verbeteren. Verken de opties om te anticiperen op duurzaam en waterrobuust herstel.

Duurzaam herstel

Uit het onderzoek blijkt dat Dijk en Waard nog niet anticipeert op duurzaam en waterrobuust herstel van eventuele schade na hevige regenval. Dit komt omdat de gemeente nog geen grote wateroverlast en schade heeft meegemaakt. Toch is het waardevol om te verkennen wat hierin mogelijk is. Verken dit vanuit het samenwerkingsverband werkregio Noord-Kennemerland, en zoek hierbij ook ervaringen van gemeenten buiten de werkregio.

4. Blijf het bewustzijn en de handvatten van medewerkers in de voorbereiding van projecten voor nieuwbouw en herinrichten vergroten. De gemeente is goed op weg om de ambities voor klimaatadaptatie te vertalen naar de uitvoering in projecten (zie conclusie C). Wat naar voren komt als knelpunt is “het landen” van het beleid in de hele organisatie. Alle schakels (van ontwerp, tot onderhoud, tot VTH) zijn hierin cruciaal. Om dit te bevorderen/versnellen bevelen wij aan: 

Koplopers in de organisatie actiever in te zetten. In elke schakel zijn medewerkers die een scherp oog hebben voor klimaatadaptatie (de koplopers) en medewerkers die dat minder hebben. Koploper kunnen hun collega’s sneller naar hun niveau krijgen door zich te profileren als “expert klimaatadaptatie" en daarmee te fungeren als vraagbaak en voorlichter (delen van successen en geven van trainingen).



De aandacht voor VTH te vergroten. Pagina 46 van 59

Rekenkameronderzoek Extreme regenval

VTH is een cruciale schakel, zeker waar het gaat om verplichtingen gericht op privaat terrein en plangebieden voor nieuwbouw. Wij bevelen aan de geplande actie van het opstellen van een VTH-strategie uit te voeren, en de personele capaciteit voor VTH (indien nodig) te vergroten.