Bijlage 2 - Rapport Ruimte voor binnensport in Dijk en Waard 2023
Tekst van het document
Anouk Mensen Karin Wezenberg-Hoenderkamp
Mulier Instituut | 2023
Mulier Instituut Anouk Mensen Karin Wezenberg-Hoenderkamp
Voor meer informatie kunt u contact opnemen met het Mulier Instituut. © Mulier Instituut Utrecht, 20 september 2023 www.mulierinstituut.nl info@mulierinstituut.nl Disclaimer U mag delen uit deze publicatie overnemen op voorwaarde van bronvermelding: Mulier Instituut, de titel van de publicatie en het jaar van uitgave. Er gelden gebruiksvoorwaarden voor de foto's in deze publicatie. Neem foto's daarom niet over zonder toestemming van het Mulier Instituut.
Het Mulier Instituut doet sportonderzoek voor
Ons doel is bijdragen aan goed onderbouwd beleid,
beleid en samenleving. Voor overheden,
gericht op de bevordering van sport, sportief
maatschappelijke organisaties,
bewegen en versterking van de sportsector. Dit doen
onderwijsinstellingen, sportorganisaties en
we op verschillende manieren:
bedrijven onderzoeken we allerlei thema’s op het gebied van sport en sportief bewegen: van de
We verzamelen data en monitoren de Nederlandse
sportdeelname van (groepen) Nederlanders tot de
sportsector en beleidsprogramma’s.
motorische vaardigheden van kinderen, en van diversiteit en inclusie in de sport tot de economische impact van sportevenementen.
We ontwikkelen kennis en onderzoeksmethoden via verkennende en verdiepende studies. We duiden onderzoeksuitkomsten en vertalen deze
Het Mulier Instituut is een onafhankelijke stichting zonder winstoogmerk.
naar de beleidspraktijk. We onderbouwen beleidsbeslissingen met expertise en advies. We bieden gevraagd en ongevraagd duiding en reflectie in de rol van ‘kritische vriend’ van de sportsector. We zetten ons in voor de bevordering van de sportwetenschap.
Samenvatting
Context Dijk en Waard is een groeigemeente. Terwijl op landelijk niveau het aantal leden van binnensportbonden afneemt, is een aantal zaalsporten (handbal, voetbal) in Dijk en Waard relatief populair. Diverse verenigingen sporten op hoog niveau en hebben bijbehorende ambities. Verenigingen ervaren een capaciteitstekort; drie werkgroepen hebben bij de gemeente een plan ingediend voor uitbreiding. Voor het onderwijs stelt de gemeente op dit moment een Integraal Huisvestingsplan op. Vraag versus aanbod Per saldo beschikt Dijk en Waard over minder binnensportruimte dan we op basis van de bevolkingsomvang zouden verwachten. Vrijwel alle inwoners van Dijk en Waard hebben een sporthal op acceptabele afstand. Op basis van nabijheid telt sporthal Heerhugowaard Zuid veruit het grootste aantal inwoners binnen haar verzorgingsbereik. Het huidige aantal sporthallen bevindt zich ongeveer in het midden van de behoeftebandbreedte. Huidig gebruik Het aantal gebruiksuren van de accommodaties op jaarbasis ligt in Dijk en Waard hoger dan gemiddeld in vergelijkbare gemeenten. Het aantal gebruiksuren is ten opzichte van 2019 iets toegenomen. De avondbezetting van een aantal sporthallen is met name in de wintermaanden hoog. Deze is het hoogst in de Oostwal (90 procent), gevolgd door Zuid en Waardergolf (beide rond de 80 procent).
Diverse verenigingen kunnen het gewenste aantal uren niet accommoderen. Een aantal verenigingen maakt gebruik van accommodaties buiten de eigen gemeente. Prognose 2040 Met de bevolkingsgroei (en uitgaande van een constante sportdeelname) zal de vraag naar zaalsportruimte in Dijk en Waard toenemen. Het huidige aantal sporthallen komt daarmee aan de onderkant van de behoeftebandbreedte te liggen. Uitbreiding van het aanbod is te verantwoorden. Met het opgestelde afwegingskader kan de gemeente investeringsbeslissingen (vanuit de marktsituatie) onderbouwen.
Hoofdstuk 1
De gemeente Dijk en Waard heeft het Mulier Instituut gevraagd onderzoek te doen naar de ruimte voor binnensport in de gemeente. In dit hoofdstuk beschrijven we de aanleiding, het doel en de werkwijze van dat onderzoek.
Verschillende zaalsportverenigingen in Dijk en Waard hebben behoefte aan extra ruimte voor zaalsport. In dit kader heeft een aantal verenigingen een gezamenlijke werkgroep opgericht (drie werkgroepen in totaal). Afgelopen jaar is de gemeente Dijk en Waard in gesprek gegaan met de drie werkgroepen. Alle drie hebben een plan ingediend waarbij ze de gemeente als (gedeeltelijke) financier vragen. Naar aanleiding van deze wensen en de resultaten van het onderzoek “Ruimte voor sport in Heerhugowaard” (Wezenberg-Hoenderkamp & Ruikes, 2020) heeft de gemeente het Mulier Instituut gevraagd een onafhankelijk rapport op te stellen waarin we een toekomstvisie op de zaalsport in de nieuwe gemeente Dijk en Waard1 bieden.
De doelstelling van het onderzoek is het schetsen van een toekomstvisie (2040) op de zaalsport in gemeente Dijk en Waard. Hiervoor beantwoorden we in het onderzoek de volgende deelvragen: Binnen welke context vindt het vraagstuk plaats? Wat is het huidige aanbod? Wat is de normatieve behoefte? Wat is het huidige gebruik? Hoe zien de verenigingen de toekomst? Hoe ontwikkelen de behoefte en het gebruik zich richting 2040?
Afbakening Binnensportaccommodaties zien we als de overdekte sportruimte die wordt benut voor de beoefening van meerdere zaalsporten (sporthallen, sportzalen en gymzalen). De behoefte aan andere typen overdekte sportaccommodaties, zoals denksportcentra of zwembaden, vallen buiten de scope van dit onderzoek. Referentiegebieden In dit rapport vergelijken we het aanbod van sportaccommodaties in de gemeente Dijk en Waard met de volgende referentiegebieden: o Nederland; 1
Deze gemeente is per 1 januari 2022 gevormd uit een fusie van de voormalige gemeenten Heerhugowaard en Langedijk.
o o
de VSG2-regio Hollands Noorden3; vergelijkbare gemeenten op basis van stedelijkheidsklasse (matig stedelijk) en aantal inwoners (50.000-100.000 inwoners)4.
Aanpak Allereerst hebben we op basis van landelijke databases en gemeentelijke bronnen de context van de binnensport in Dijk en Waard in beeld gebracht. Het gaat hierbij enerzijds over algemene informatie over binnensportaccommodaties en het gebruik daarvan. Anderzijds gaat het om meer lokale informatie over sportbeleid, demografische ontwikkelingen en zaalsportdeelname in de gemeente. Om het aanbod in beeld te brengen maakten we gebruiken van de Database SportAanbod (DSA). De lokale accommodatiegegevens heeft de gemeente Dijk en Waard aangevuld en gespecificeerd. In het onderzoek hebben we het aanbod (in kwantitatieve zin) afgezet tegen dat in referentiegebieden. Hiermee ontstaat een beeld van de over- of ondervertegenwoordiging van binnensportaccommodaties in Dijk en Waard. Op basis van locatiegegevens hebben we het aanbod in kaart gebracht en afstandsanalyses uitgevoerd. De behoefte aan sporthallen voor de (georganiseerde) zaalsport hebben we berekend aan de hand van herijkte draagvlakcijfers (zie tekstvak). Draagvlakcijfers vormen een planologische richtlijn. Bij een bepaalde bevolkingsomvang bestaat (in theorie) voldoende draagvlak voor een type voorziening. Om de normatieve behoefte (en een eventueel overschot of tekort aan zaalruimte) nader te specificeren hebben we verhuuroverzichten van de gemeentelijke accommodaties geanalyseerd.
De sportbedrijven in de gemeente hebben deze aangeleverd. De verhuuroverzichten laten zien wie op welk moment gebruik maakt van de accommodaties en wat dit betekent voor de bezettingsgraad. Aanvullend hebben we een enquête uitgezet onder de sportverenigingen en gesprekken gevoerd met stakeholders en de werkgroepen. Deze informatie hebben we gebruikt om de kwantitatieve onderzoeksresultaten te duiden en in perspectief te plaatsen. In het onderzoek hebben we geen specifieke data van het onderwijs geanalyseerd. Hiervoor loopt bij de gemeente Dijk en Waard een afzonderlijk traject rondom het te actualiseren Integraal Huisvestingsplan (IHP). Tijdens de uitvoering van het onderzoek hebben hierover twee digitale sessies plaatsgevonden, waarbij de gemeente Dijk en Waard, ICS (opsteller van het IHP) en het Mulier Instituut aanwezig waren. Tijdens deze sessies hebben we gereflecteerd op de inzichten die
2
Vereniging Sport en Gemeenten. Dijk en Waard, Drechterland, Enkhuizen, Heiloo, Den Helder, Hollands Kroon, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel. 4 Doetinchem, Heerenveen, Hoogeveen, Kampen, Lansingerland, Lelystad, Maashorst, Meierijstad, Oss, Smallingerland, Stichtse Vecht, Weert en Woerden. 3
beide trajecten hebben opgeleverd en de aanknopingspunten die deze kunnen bieden voor de invulling van de behoefte aan zaalruimte op de diverse locaties.
Herijkte draagvlakcijfers De normatieve behoefte aan sporthallen voor de georganiseerde binnensport berekenen we aan de hand van de draagvlakcijfers. De draagvlakcijfers houden rekening met de omvang van de bevolking om het aantal benodigde sporthallen en -zalen te bepalen. De normatieve behoefte geven we weer in een bandbreedte, met een minimale en maximale behoefte. Welke behoefte van toepassing is, is afhankelijk van (onder andere) de lokale sportdeelname en het aanbod aan overige (overdekte) sportaccommodaties. In 2020 heeft een herijking van de draakvlakcijfers plaatsgevonden. De herijking is uitgevoerd met ondersteuning van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en in samenspraak met het werkveld (NOC*NSF, VSG, KVLO en diverse sportbonden). De herijkte richtlijn voor sporthallen luidt als volgt:
stedelijk gebied: draagvlak van 10.000 tot 17.500 inwoners per sporthal; landelijk gebied: draagvlak van 6.250 tot 12.500 inwoners per sporthal. Met de herijking zijn de draagvlakcijfers voor sportzalen losgelaten.
In hoofdstuk 2 beschrijven we een aantal (lokale en landelijke) ontwikkelingen en trends die van belang zijn voor de behoefte aan sportaccommodaties. In hoofdstuk 3 behandelen we het aanbod en de (normatieve) behoefte aan en het gebruik (de bezetting) van de binnensportaccommodaties. In hoofdstuk 4 komen de ervaringen en behoeftes van de gebruikers en stakeholders aan bod. Tot slot beantwoorden we in hoofdstuk 5 de onderzoeksvragen.
Nota bene In voorliggende rapportage wordt diverse keren gesproken over de sportbedrijven Heerhugowaard Sport N.V. en Stichting Sociale Leisure. Dit zijn de voormalige exploitanten van de gemeentelijke sportaccommodaties in Dijk en Waard. Per 1-1-’24 exploiteert het nieuwe sportbedrijf Dijk en Waard Sport B.V. de sportaccommodaties namens de gemeente.
Hoofdstuk 2
In dit hoofdstuk beschrijven we de ontwikkelingen en trends die relevant zijn bij het bepalen van de toekomstige behoefte aan binnensportruimte in de gemeente Dijk en Waard. We kijken naar de landelijke en lokale ontwikkeling in sportdeelname en sportaccommodatiegebruik en brengen de bevolkingsopbouw en -ontwikkeling van de gemeente in beeld.
Sport is een autonome taak van de gemeente, waarbij ze alle vrijheid heeft om het beleid vorm te geven. Gemeenten faciliteren sportbeoefening (via verenigingen) met sportaccommodaties zonder dat een wettelijk kader dit verplicht. In beginsel doen ze dit vanuit de gedachte van marktfalen en het sociaal-maatschappelijke belang van sport (Hoekman, Sport policy, sport facilities and sport participation, 2018). Waar in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw een bouwgolf van gemeentelijke sportaccommodatie plaatsvond (Van der Poel, et al., 2016), richt het huidige gemeentelijke sportaccommodatiebeleid zich veelal op het beter benutten van de bestaande infrastructuur (Hoekman & Schadenberg, Onderbenutting van sportaccommodaties, 2023). De laatste twee decennia zit de vernieuwing van het landschap vooral in de hoek van de commerciële initiatieven (fitnesscentra, klimhallen) en meer recent in de ontwikkeling van padelbanen. Om de bestaande infrastructuur beter te laten renderen staat verhoging van de multifunctionaliteit en het meervoudig gebruik van sportaccommodaties hoog op de gemeentelijke agenda (Hoogendam, Hoekman, & Ruikes, 2020). Steeds meer sportparken worden opengesteld (open sportparken) of er worden vrij toegankelijke voorzieningen toegevoegd (calisthenics, survivalparcours).
In sporthallen zien we steeds vaker dat modules worden toegevoegd (urban sportselementen, gamification). Gemeenten introduceren flexibele exploitatiemodellen voor sportvelden, waardoor ze beter kunnen sturen op mede-/deelgebruik van de velden (Schots & Schadenberg, 2020). Sportbonden nemen hun verantwoordelijkheid in de landelijke ambitie om de benutting van de sportaccommodaties te verhogen door bijvoorbeeld flexibele speeldagen te introduceren, doordeweekse competitie te stimuleren of normen en planningsregels aan te passen (Hoekman & Schadenberg, Onderbenutting van sportaccommodaties, 2023). De gemeente is in de meeste gevallen niet langer de partij die financiert, beheert én coördineert. Steeds meer gemeenten besteden de uitvoering van het sportbeleid uit aan andere organisaties (Schadenberg, 2022). In het Nederlandse sportlandschap neemt de rol van externe uitvoeringsorganisaties toe, met name voor de uitvoering
van het sportaccommodatiebeleid. De exploitatie van sportaccommodaties wordt steeds vaker verzelfstandigd of uitbesteed (Hoogendam, Hoekman, & Ruikes, 2020). De rol van verenigingen bij het beheer en de exploitatie van sportaccommodaties is de laatste decennia toegenomen. Met name zijn meer onderhoudstaken bij veldsportverenigingen komen te liggen (Hoekman, Schots, & Ruikes, Jaarrapport duurzame sportinfrastructuur, 2022). Er wordt meer van verenigingen verwacht om de maatschappelijke waarde van de sportaccommodatie te verhogen, bijvoorbeeld door de accommodatie rookvrij te maken, gezonde alternatieven in de sportkantine aan te bieden of activiteiten open te stellen voor niet-leden (Lucassen, et al., 2018). Bij de totstandkoming van het sportbeleid wordt binnen de gemeente veelal samengewerkt tussen beleidsterreinen of gemeentelijke afdelingen. Sportbeleid wordt (daarmee) vaker integraal ingestoken (Hoogendam, Hoekman, & Ruikes, 2020). Andere gemeentelijke domeinen dragen vaker financieel bij aan het sportbudget. De financiële bijdrage is meestal voor activiteiten die ook voor de andere domeinen baten realiseren en komt niet zozeer direct ten goede van sportaccommodaties.
Coalitieakkoord In haar coalitieakkoord 2023-2027 geeft het college van Dijk en Waard aan het belangrijk te vinden talentvolle mensen in de sport te ondersteunen om hun ambities waar te maken (bijvoorbeeld via een talentontwikkelingsfonds). De gemeente kondigt aan hiervoor in overleg met de doelgroep en de gemeenteraad een voorstel te maken. Daarnaast wil de gemeente zich inzetten voor het herinrichten en verduurzamen van sportaccommodaties. Waar mogelijk en wenselijk wil de gemeente deze transformeren naar een open sportpark (zoals De Kabel en Vrone). Ook bij andere accommodaties zoekt de gemeente naar mogelijkheden om deze toegankelijk te maken voor niet-leden. Sportakkoord Het Nationaal Sportakkoord is er om sport toegankelijk te maken voor alle bewoners in iedere gemeente. Via het lokale sportakkoord spreken partijen uit de sport, maatschappelijke organisaties, bedrijven en de gemeente lokaal af hoe zij met elkaar de eigen sport- en beweegambities kunnen en willen bereiken. Het doel is om de toekomstbestendigheid van de sport te vergroten. In 2020 is er in zowel Langedijk als Heerhugowaard een lokaal sportakkoord gemaakt met sportverenigingen, commerciële sportaanbieders en sociale partners ter bevordering van een sterk netwerk dat gezamenlijk sportactiviteiten en projecten uitvoert. De sportbedrijven coördineren de uitvoering van de
sportakkoorden met thema’s als sportstimulering, vrijwilligersbeleid, verbreden van de doelgroepen en het sportloket.
Integraal huisvestigingsplan De gemeente Dijk en Waard is gestart met het opstellen van een nieuw Integraal Huisvestingsplan (IHP). In het kader van het nieuwe IHP heeft de gemeente bureau ICS opdracht gegeven de huidige staat van de gemeentelijke accommodaties (schoolgebouwen en sportaccommodaties) te inventariseren. De resultaten daarvan staan beschreven in individuele factsheets en een totaalrapportage (Clemens, 2023). ICS analyseerde de bezettingscijfers van de gemeentelijke accommodaties en constateerde daarbij onder andere het volgende: •
De druk op de accommodaties voor het bewegingsonderwijs is hoog.
•
Hoe functioneler de accommodaties, hoe hoger de bezetting vanuit
•
Op gemeenteniveau zijn er voldoende zaaldelen beschikbaar voor
verenigingen. bewegingsonderwijs. Maar dit zegt niets over de situatie op kern- en wijkniveau. Het totaalbeeld wordt beïnvloed door kleine kernen met een overcapaciteit aan zaaldelen. •
Een aantal urgente sportaccommodaties wordt aangepakt: o
vervanging van twee van de drie gymzalen in de Rivierenwijk (Geul, Granaat, Smaragd): het benodigde budget is door de raad beschikbaar gesteld;
o
realisatie van twee nieuwe gymzalen binnen het expertisecentrum Vaandel-Zuid (Clemens, 2023).
De gemeente Dijk en Waard is per 1 januari 2022 ontstaan uit een fusie tussen de voormalige gemeenten Heerhugowaard en Langedijk. De gemeente telt op dit moment ongeveer 89.000 inwoners. Dit aantal gaat de komende decennia fors toenemen (figuur 2.1). Tot 2040 gaat het naar verwachting om een bevolkingsgroei van bijna 20 procent (tegenover een landelijke ontwikkeling van + 12 procent). Alle leeftijdsklassen nemen in omvang toe. Zowel in absolute als in procentuele zin is de toename van het aantal 65-plussers het grootst (+ 44 procent). Met name door de woningbouwplannen neemt de groep van 20 tot 65 jaar (een belangrijke doelgroep voor sportaccommodaties) met ongeveer 6.300 inwoners toe.
Figuur 2.1 Bevolkingssamenstelling en -prognose gemeente Dijk en Waard (in aantallen, naar leeftijd, in 2023, 2030 en 2040) 120.000 100.000 80.000
17.529
20.954
60.000 40.000
25.266
55.936
57.253
20.588
22.236
23.795
2023
2030
2040
50.890
20.000 0 tot 20 jaar
20 tot 65 jaar
65 jaar en ouder
Bron: gemeente Dijk en Waard. Bewerking: Mulier Instituut.
De gemeente Dijk en Waard bestaat uit elf kerngebieden. Dit betreft de zes kernen in de voormalige gemeente Langedijk en vijf kerngebieden in de plaats Heerhugowaard (Centrum, Noord, Oud Centrum, Zuid en bedrijventerrein). De kerngebieden en hun inwoneraantallen staan weergegeven in figuur 2.2.
Figuur 2.2 Kerngebieden en aantal inwoners gemeente Dijk en Waard 2023
Bron: gemeente Dijk en Waard. Bewerking: Mulier Instituut.
Twee derde van de bevolking van de gemeente Dijk en Waard woont in Heerhugowaard dat circa 60.000 inwoners telt. Heerhugowaard wordt qua bevolkingsomvang gevolgd door Broek op Langedijk (6.100), Sint Pancras (5.940) en Noord-Scharwoude (5.850). Figuur 2.3 geeft de leeftijdsverdeling van de bevolking in de elf kerngebieden weer. Figuur 2.3 Bevolkingssamenstelling naar leeftijd per kerngebied (in aantallen, 2023) 25.000 20.000 15.000 10.000 5.000
Heerhugowaard 0 tot 20 jaar
Zuid-Scharwoude
Sint-Pancras
Oudkarspel
Noord-Scharwoude
Koedijk
Broek op Langedijk
Zuid
Oud Centrum
Noord
Centrum
Bedrijventerrein
-
Kernen 20 tot 65 jaar
65 jaar en ouder
Bron: gemeente Dijk en Waard. Bewerking: Mulier Instituut.
Figuur 2.4 laat zien hoe de bevolking van de elf kerngebieden zich tot 2040 naar verwachting ontwikkelt. De bevolking van alle kerngebieden (m.u.v. Koedijk en Heerhugowaard Zuid, waar vergrijzing én ontgroening plaatsvindt) neemt toe. In absolute zin vindt de sterkste bevolkingsgroei plaats in Heerhugowaard Centrum, gevolgd door Oud Centrum. In de kernen neemt de bevolking in Noord-Scharwoude (zowel in absolute als in relatieve zin) het sterkst toe (+ 19 procent) gevolgd door Sint-Pancras (+13 procent) en Broek op Langedijk (+ 10 procent).
Figuur 2.4 Bevolkingsprognose naar leeftijd per woonplaats en kerngebied (procentuele ontwikkeling 2023-2040)
Heerhugowaard 0 tot 20 jaar
20 tot 65 jaar
Kernen 65 jaar en ouder
Bron: gemeente Dijk en Waard. Bewerking: Mulier Instituut.
Totaal
Zuid-Scharwoude
Sint-Pancras
Oudkarspel
Noord-Scharwoude
Koedijk
Broek op Langedijk
Zuid
Oud Centrum
Noord
Centrum
Bedrijventerrein
100% 80% 60% 40% 20% 0% -20%
Woningbouwprogramma In haar collegeprogramma 2022-2026 spreekt de gemeente Dijk en Waard de ambitie uit om voor 2030 10.000 woningen (voor 16.000 extra inwoners) te bouwen (Collegeprogramma Dijk en Waard 2023-2026). De Monitor Plancapaciteit geeft een overzicht van woningbouwplannen in de provincie Noord-Holland en de Metropoolregio Amsterdam. De Monitor biedt ook inzicht in fasering en planstatus. Voor Dijk en Waard staan in de Monitor plannen voor ruim 9.100 woningen opgenomen (tot 2050). Hiervan wordt het grootste deel (ruim 8.000 woningen) voor 2030 gerealiseerd. De grootste openbare bouwplannen (en het aantal woningen) staan in onderstaande tabel weergegeven. De kaart onder de tabel geeft een indruk van de situering en status van alle woningbouwlocaties in Dijk en Waard. Bouwplan
Aantal woningen
De Draai
1.344
De Frans
857
Oostrand
600
Westpoort
467
Stadshart
362
De Scheg
345
Zandhorst
335
Feenstra
270
Urban Connection
173
Stad van de Zon plandeel 3 - Tuinen van Luna
173
Stationshaven (Brolan Vastgoed/De Geus)
170
Stationsmeester
150
Landelijk Landelijk gezien hebben de bonden van de traditionele zaalsporten het moeilijk: al jarenlang dalen hun ledencijfers. Sinds 2010 is bij vrijwel alle binnensportbonden het aantal leden teruggelopen (figuur 2.5). Een opvallende uitzondering is de basketbalbond: deze heeft haar ledenaantal sinds 2010 met 32 procent zien toenemen. De grootste sportbond waarvan de activiteiten (grotendeels) in een binnensportruimte plaatsvinden is de Koninklijke Nederlandse Gymnastiek Unie (ruim 260.000 leden). Het aantal leden bij deze bond loopt sinds 2017 terug. Een van de kleinste binnensportbonden is de Nederlandse Tafeltennisbond (circa 26.000 leden). De maatregelen tegen de verspreiding van het coronavirus (COVID-19) in de periode 2020-2021 hebben een negatieve impact gehad op de ledenontwikkeling van de zaalsportverenigingen. Uit landelijk onderzoek blijkt dat kleine zaalsportverenigingen meer nadelige effecten hebben ondervonden dan andere sportverenigingen (Pulles, Van Eldert, & Van der Poel, 2021). Traditionele veldsporten, zoals hockey en voetbal, zijn steeds vaker een deel van het seizoen actief in de hal. Buitensportverenigingen willen hun (jonge) leden gedurende het hele seizoen trainingen kunnen aanbieden en bovendien winnen de zaalcompetities van de veldsporten veel aan populariteit.
Dit leidt in de winterperiode, als ook sporten met een zaalseizoen (zoals korfbal en handbal) van de sporthallen gebruikmaken, vaak tot topdrukte in de sporthallen. Figuur 2.5 Landelijke ontwikkeling ledenaantallen binnensportbonden (in indexcijfers: 2010 = 100) 140 120 100 80 60 40
2018
2021
2022
Bron: Ledentalrapportages NOC*NSF. Bewerking: Mulier Instituut.
Dijk en Waard NOC*NSF rapporteert jaarlijks over de ledenontwikkeling van de tien grootste sportbonden.5 Hierbij zien we (tot 2020) ook in Dijk en Waard de dalende ledenaantallen bij de binnensportbonden terug. Bij zowel gymnastiek als volleybal is de daling sterker dan landelijk (figuur 2.6). Het aantal leden van de handbalbond heeft zich sinds de coronacrisis relatief gunstig ontwikkeld in Dijk en Waard. In 2022 telde die ruim 1.050 leden in Heerhugowaard.6 Figuur 2.6 Ledenontwikkeling sportbonden volleybal, gymnastiek en handbal in Dijk en Waard en Nederland (in indexcijfers: basisjaar volleybal en gymnastiek = 2017; handbal en zaalhockey = 2018)
Volleybal
Gymnastiek 2018
2019
2020
Zaalhockey 2021
Nederland
Dijk en Waard
Nederland
Dijk en Waard
Nederland
Dijk en Waard
Nederland
Dijk en Waard
150 140 130 120 110 100 90 80 70 60
Handbal
2022
Bron: Ledentalrapportages NOC*NSF (volleybal en gymnastiek); Nederlands Handbal Verbond (NHV); Koninklijke Nederlandse Hockey Bond (KNHB). Bewerking: Mulier Instituut.
Met het oog op de beoogde turnhal in Dijk en Waard (zie paragraaf 4.3) is het relevant specifiek naar het aantal bondsleden bij de KNGU te kijken. In 2022 lag het aandeel KNGU-leden in Dijk en Waard (1,2%) net iets onder het landelijke gemiddelde (1,3%). Uit cijfers over 2021 (toen de gemeente Dijk en Waard nog uit twee gemeenten bestond) blijkt dat dit aandeel in Heerhugowaard destijds op 1,4 procent lag en in Langedijk op 0,7 procent. Hierbij is wel relevant dat niet alle leden van turnverenigingen bij de KNGU als bondslid geregistreerd staan. Daarnaast kunnen verenigingen ook bondsleden uit andere gemeenten als verenigingslid hebben en vice versa.
5 6
Tot 2020 in absolute aantallen bondsleden, sinds 2021 als percentage van de totale bevolking. Bron: Nederlands Handbal Verbond, 2023.
Hoofdstuk 3
In dit hoofdstuk zetten we het huidige aanbod en de (normatieve) behoefte aan binnensportaccommodaties in de gemeente Dijk en Waard uiteen. Binnensportruimte zien we als de overdekte sportruimte die wordt benut voor de beoefening van meerdere zaalsporten en het geven van bewegingsonderwijs. De accommodaties zijn bijzonder, enerzijds doordat ze voor zowel sport als bewegingsonderwijs worden gebruikt en anderzijds doordat meerdere sporten gebruik kunnen maken van dezelfde sportvloer door verschillende belijningen. Dat onderscheidt deze binnensportaccommodaties van andere overdekte sportaccommodaties, zoals danszalen, dojo’s 7 en turnhallen. Deze overdekte sportaccommodaties kunnen alleen voor één tak van sport gebruikt worden. Kijkend naar de multifunctionele overdekte sportaccommodaties kunnen we onderscheid maken tussen drie typen. Deze indeling is gebaseerd op de oppervlakte van de sportvloer. Van groot naar klein onderscheiden we sporthallen, sportzalen en gymzalen.
Sporthallen Sporthallen hebben een sportvloer van minimaal 40 bij 20 meter. Sporthallen bieden ruimte om zowel trainings- als competitievormen af te werken voor onder andere badminton, basketbal, volleybal, zaalhandbal, zaalhockey, zaalkorfbal, zaalvoetbal en sporten zonder belijning (bijvoorbeeld diverse vecht- en verdedigingssporten, gymnastiek, tafeltennis en turnen). In Dijk en Waard staan acht sporthallen. Hiervan staan er zes in Heerhugowaard, één in Sint Pancras en één in Noord-Scharwoude. Zes sporthallen zijn eigendom van de gemeente. De exploitatie van de vier gemeentelijke sporthallen in Heerhugowaard zijn ondergebracht bij Heerhugowaard Sport N.V. In de voormalige gemeente Langedijk worden de twee gemeentelijke sporthallen beheerd door Stichting Social Leisure (SSL). De andere twee sporthallen zijn eigendom van respectievelijk onderwijsstichting Pontis Onderwijsgroep en Stichting Dorpshuis De Noord. Vijf sporthallen in Heerhugowaard beschikken over twee scheidingswanden. De twee sporthallen in de voormalige gemeente Langedijk beschikken over één scheidingswand (tabel 3.1). Door de scheidingswanden kunnen de sporthallen opgedeeld worden in twee of drie zaaldelen. Dit biedt de mogelijkheid om meerdere groepen bewegingsonderwijs te geven of meerdere sporten tegelijk in de hal te beoefenen.
7
Een ruimte waar vechtsporten beoefend kunnen worden.
Tabel 3.1 Sporthallen in de gemeente Dijk en Waard Accommodatie
Lengte
Breedte
Hoogte
Scheidingswanden
Eigendom
Exploitant
Heerhugowaard Deimos De Draai Waardergolf Zuid Hectorlaan
46 48 48 44 44
34 28 28 24 24
9 7 7 7 7
2 2 2 2 2
Noorderend
55
36
5-9
-
Gemeente Gemeente Gemeente Gemeente Pontis Onderwijsgroep St. Dorpshuis De Noord
Heerhugowaard Sport N.V. Heerhugowaard Sport N.V. Heerhugowaard Sport N.V. Heerhugowaard Sport N.V. Pontis/Heerhugowaard Sport N.V. Stichting Dorpshuis De Noord
42
29
1
Gemeente
SSL
44
24
1
Gemeente
SSL
Noord-Scharwoude Geestmerambacht A Sint Pancras De Oostwal
Bron: gemeente Dijk en Waard.
Sportzalen De standaardafmeting van een sportvloer van een sportzaal is 28 bij 22 meter, waarop ruimte wordt geboden voor badminton, basketbal, volleybal en sporten zonder belijning, met mogelijkheden voor competitie en training. Sportzalen kunnen voor andere zaalsporten als trainingsaccommodatie fungeren. In de gemeente Dijk en Waard staan drie sportzalen (tabel 3.2). De sportzaal in Heerhugowaard (Focus) is in eigendom van onderwijsstichting SOVON. De avondverhuur ligt bij Heerhugowaard Sport N.V. De sportzaal beschikt over een scheidingswand, waardoor meerdere groepen tegelijk bewegingsonderwijs kunnen volgen of meerdere sporten tegelijk in de zaal beoefend kunnen worden. De sportzaal in Broek op Langedijk (Mayersloot) is eigendom van de gemeente en wordt beheerd door Stichting Social Leisure. Van de sportzaal in Oudkarspel (eigendom van de tafeltennisvereniging die er gebruik van maakt) zijn de specificaties onbekend . Tabel 3.2 Sportzalen in de gemeente Dijk en Waard in 2023 (afmetingen in meters) Accommodatie
Lengte
Breedte
Hoogte
Focus - Heerhugowaard
29
21
7
Mayersloot – Broek op Langedijk Oeverzegge 4 - Oudkarspel
28
22
Bron: gemeente Dijk en Waard.
Scheidingswanden 1
Eigendom
Exploitant
SOVON
1
Gemeente
SOVON/ Heerhugowaard Sport N.V. SSL
TTV Spirit
TTV Spirit
Gymzalen Gymzalen worden primair gebouwd om het bewegingsonderwijs van (basis)scholen te faciliteren. De afmetingen van gymzalen zijn vaak afgeleid uit de afmetingen die zijn opgenomen in de Modelverordening Huisvesting Onderwijs (21 bij 12 meter). Deze afmetingen bieden in principe mogelijkheden voor training en competitie voor badminton, diverse gevechts- en verdedigingsporten en tafeltennis. Gymzalen kunnen in sommige gevallen ook als trainingsmogelijkheden voor andere sporten fungeren. In de gemeente Dijk en Waard staan negentien8 gymzalen (tabel 3.3). Op een uitzondering na zijn alle gymzalen eigendom van de gemeente. De exploitatie van de gemeentelijke gymzalen in Heerhugowaard ligt bij Heerhugowaard Sport N.V., die van de gymzalen in de voormalige gemeentelijke Langedijk bij Stichting Social Leisure. De twee gymzalen bij het Huygens College (locatie Middenweg) zijn eigendom van onderwijsstichting SOVON. De stichting heeft afspraken met Heerhugowaard Sport N.V. over avond- en weekendverhuur. Tabel 3.3 Gymzalen in de gemeente Dijk en Waard in 2023 (afmetingen in meters) Accommodatie
Lengte
Breedte
Hoogte
Eigendom
Exploitant
21
12
5,5
SOVON
21 21 21 21 21 21 21 21 21 22 22
12 12 12 12 12 12 12 12 12 14 14
5,5 5,5 5,5 5,5 5,5 5,5 5,5 5,5 5,5 5,5 5,5
Gemeente Gemeente Gemeente Gemeente Gemeente Gemeente Gemeente Gemeente Gemeente Gemeente Stichting Maatschappelijk Vastgoed
SOVON/Heerhugowaard Sport N.V. Heerhugowaard Sport N.V. Heerhugowaard Sport N.V. Heerhugowaard Sport N.V. Heerhugowaard Sport N.V. Heerhugowaard Sport N.V. Heerhugowaard Sport N.V. Heerhugowaard Sport N.V. Heerhugowaard Sport N.V. Heerhugowaard Sport N.V. Heerhugowaard Sport N.V. Expertisecentrum
Noord-Scharwoude Gymzaal Platte Ven
21
12
Gemeente
SSL
Gymzaal Schoolstraat
21
12
Gemeente
SSL
Gymzaal Geestmerambacht
21
12
Gemeente
SSL
Oudkarspel Gymzaal Bogtmanstraat
21
12
Gemeente
SSL
Sint Pancras Gymzaal De Sperwer
21
12
Gemeente
SSL
Heerhugowaard Huygens College (locatie Middenweg, 2 gymzalen) Rozenhoutstraat Eikenlaan Plutolaan Rembrandtstraat De Geul De Granaat Jan Glijnisweg Smaragd Weegbree Gymzaal Dreef Experticecentrum Vaandel-Zuid (2 gymzalen)*
* Gerealiseerd in 2023. Bron: gemeente Dijk en Waard
Tennishallen Naast de sporthallen, sportzalen en gymzalen bevindt zich in de gemeente een aantal tennishallen. Twee van deze tennishallen zijn in het kader van dit onderzoek 8
Waarvan zich er twee op één locatie bevinden (Huygens College, locatie Middenweg).
relevant, omdat ze genoemd worden als mogelijke locatie om te verbouwen naar een hal met de functionaliteit van een sporthal: Tennishal Geestmerambacht B is eigendom van de gemeente Dijk en Waard en wordt beheerd door Social Leisure. De hal heeft met een afmeting van circa 51 x 32 meter de grootte van een sporthal. Tennishal de Oostwal is (net als het naastgelegen tennispark) eigendom van de Stichting Tennisbanen Sint Pancras en wordt ook door deze stichting beheerd. In 2016 is de tennishal geheel vernieuwd en gerenoveerd. De hal telt drie tennisbanen.
De binnensportaccommodaties in Dijk en Waard liggen verspreid over de gemeente (figuur 3.1) met het zwaartepunt in Heerhugowaard. Figuur 3.1 Binnensportaccommodaties gemeente Dijk en Waard in 2023 (in indexcijfers: basisjaar volleybal en gymnastiek = 2017; handbal = 2018)
Bron: Gemeente Dijk en Waard. Bewerking: Mulier Instituut.
Verzorgingsbereik Sporthal Heerhugowaard Zuid heeft veruit het grootste verzorgingsbereik binnen de gemeente. Voor 28.000 inwoners van Dijk en Waard is dit de dichtstbijzijnde sporthal. Dit betreft een groot deel van de inwoners van Centrum en Zuid. Daarna volgt sporthal Geestmerambacht A, die voor 17.530 inwoners de dichtstbijzijnde sporthal is. Dit betreft een groot deel van de inwoners van de kernen in de voormalige gemeente Langedijk. Voor de meeste inwoners van Sint-Pancras is de Oostwal de dichtstbijzijnde sporthal. Figuur 3.2 Verzorgingsbereik per sporthal 2023 O.b.v. aantal inwoners en dichtstbijzijnde sporthal 30.000 25.000 20.000 15.000
Zuid-Scharwoude Sint-Pancras Oudkarspel Noord-Scharwoude
10.000
Koedijk
5.000
Broek op Langedijk
-
Noord Zuid Oud Centrum Centrum
Bron: Mulier Instituut.
Afstand De inwoners van de gemeente Dijk en Waard hoeven gemiddeld niet meer dan een kilometer af te leggen naar de dichtstbijzijnde sporthal (tabel 3.4). Dit is een stuk minder dan het landelijke gemiddelde van 1,6 kilometer. In matig stedelijke gemeenten ligt de gemiddelde afstand tot een sporthal op 1,4 kilometer. Voor een sportzaal (waar er drie van zijn in de gemeente) moeten de inwoners logischerwijs een stuk verder reizen. Een gymzaal is voor de inwoners van Dijk en Waard gemiddeld binnen 700 meter te vinden.
Tabel 3.4 Gemiddelde reisafstand naar dichtstbijzijnde binnensportaccommodatie 2023 (in meters, gemeten over de weg) Kern(gebied) Heerhugowaard Centrum Oud Centrum Zuid Noord Bedrijventerrein Zuid-Scharwoude Broek op Langedijk Sint-Pancras Noord-Scharwoude Oudkarspel Koedijk
Sporthal
Sportzaal
Gymzaal
1.141 600 658 821 557 1.171 1.964 558 713 1.756 3.077
1.720 1.520 2.830 3.170 1.320 1.160 600 2.610 890 690 4.200
510 460 750 710 690 830 1.750 880 430 570 4.470
Gemiddeld gemeente
950
1.730
690
Matig stedelijke gemeenten (2020)* Nederland (2020)*
1.400 1.800
n.b. n.b.
n.b. n.b.
Bron: Mulier Instituut.
Drie kilometer wordt algemeen beschouwd als de afstand die men bereid is af te leggen voor zijn of haar sportbeoefening (Hoekman, Wezenberg-Hoenderkamp, & Van der Poel, Sportaccommodaties in beeld, 2013). Vrijwel alle inwoners van Dijk en Waard wonen binnen drie kilometer van de dichtstbijzijnde sporthal (landelijk: 90%). Alleen de inwoners van Koedijk moeten een grotere afstand afleggen. Zoals kaart 3.1 laat zien, ligt er in de directe nabijheid van deze kern geen sporthal.
Benchmark De Database SportAanbod (DSA) omvat alle geregistreerde sportaccommodaties in Nederland (ruim 22.000). Nederland telt volgens de DSA 4.681 gymzalen, 750 sportzalen en 1.606 sporthallen. Dit komt neer op een gemiddelde van 15,6 zaalsporteenheden per 25.000 inwoners.9 De sporthallen, sportzalen en gymzalen in Dijk en Waard zijn samen goed voor 49 zaalsporteenheden (inclusief de twee nieuwe gymzalen bij Vaandel-Zuid), wat neerkomt op 13,8 eenheden per 25.000 inwoners. Het aanbod van binnensportruimte per 25.000 inwoners in Dijk en Waard is daarmee kleiner dan gemiddeld in Nederland (15,6), in de regio (18,7) en in de referentiegemeenten (16,5). Met de geprognosticeerde bevolkingsgroei en een gelijkblijvend aanbod zal het aantal zaaldelen per 25.000 inwoners in 2040 11,8 bedragen. Figuur 3.3 toont een specificatie van het aanbod naar de verschillende typen binnensportaccommodaties. Hierbij vergelijken we het aanbod in Dijk en Waard 9
Hierbij is een gymzaal één zaalsporteenheid, een sportzaal telt voor twee zaalsporteenheden en een sporthal telt voor drie zaalsporteenheden.
met de VSG-regio Hollands Noorden, een groep referentiegemeenten (op basis van stedelijkheid en aantal inwoners) en Nederland. Hieruit blijkt dat alle accommodatievormen in Dijk en Waard relatief beperkt vertegenwoordigd zijn. Het aantal gymzalen blijft het sterkst achter bij de verwachting op basis van het aantal inwoners. Figuur 3.3 Benchmark aanbod binnensportruimte gemeente Dijk en Waard in 2023 8 7 6 5 4 3 2 1 0
Sporthallen/25.000 inw.
Sportzalen/25.000 inw.
Gymzalen/25.000 inw.
Bron: Databestand Sportaanbod (DSA) en gemeentelijke accommodatielijst, 2023. Bewerking: Mulier Instituut.
Tussen het aanbod in Dijk en Waard en het gemiddelde in de referentiegemeenten zit een verschil van negen zaaldelen. Dit zijn bijvoorbeeld twee sporthallen en drie gymzalen. Met de bevolkingsgroei zou het verschil, zonder extra binnensportaccommodaties, oplopen tot twintig zaaldelen. Hierna kijken we in hoeverre de behoeftebepaling op basis van draagvlakcijfers deze constatering ondersteunt. Draagvlak sporthallen Op basis van draagvlakcijfers (zie paragraaf 1.3) bestaat in de gemeente Dijk en Waard op dit moment een behoefte aan zes tot elf sporthallen voor de (georganiseerde) binnensport (tabel 3.5). Hierbij zijn wij voor de kernen uitgegaan van een draagvlak van 6.250 (maximale behoefte) tot 12.500 (minimale behoefte) inwoners voor een sporthal en voor Heerhugowaard van een draagvlak van 10.000 (maximale behoefte) tot 17.500 (minimale behoefte) inwoners voor een sporthal. Voor de kernen is dit conform de bandbreedte voor minder stedelijke gebieden en voor Heerhugowaard conform de bandbreedte voor stedelijker gebieden. Voor Heerhugowaard als geheel hebben we het totaalaantal inwoners van Heerhugowaard samengenomen.
Het huidige aanbod bevindt zich in het midden van de bandbreedte. Met de verwachte bevolkingsgroei komt het aanbod aan de onderkant van de behoeftebandbreedte te liggen. Of de werkelijke behoefte aan de boven- of onderkant van de bandbreedte valt, hangt onder andere af van de bevolkingsdichtheid (hoe groter, hoe efficiënter de ruimtes gebruikt kunnen worden), de aanwezigheid van andere accommodatievormen (zoals een turnhal of een blaashal), de populariteit van binnensporten en de ambities op dit gebied. Tabel 3.5 Vraag-aanbodanalyse sporthallen Dijk en Waard in 2023, 2030 en 2040 Behoefte Overschot (+)/tekort (-) Jaar Aanbod Min. Max. Min. Max. 2023
8
6
11
2
-3
2030
8
6
12
2
-4
2040
8
7
12
1
-4
Bron: Mulier Instituut.
Kerngebieden Inwoners die in een bepaalde wijk wonen, maken niet per definitie gebruik van een sportaccommodatie die zich in dezelfde wijk (of gemeente) bevindt. Sporthallen en sportzalen hebben immers een verzorgingsgebied dat groter is dan de wijk of gemeente waarin ze staan. Om toch een beeld te krijgen van waar de behoefte aan sporthallen (op basis van de bevolkingsomvang) zich binnen de gemeente bevindt, geeft tabel 3.6 daarvan een specificatie per kerngebied. Het normatieve overschot/tekort betreft het huidige aanbod minus de behoefte. Uit tabel 3.6 blijkt dat binnen de gemeente Dijk en Waard het normatieve tekort aan sporthallen het grootst is in de kernen. Dit tekort loopt tot 2040 verder op. Binnen Heerhugowaard is Centrum het kerngebied met de meeste inwoners, terwijl hier geen sporthal aanwezig is. Hiermee lijkt er sprake te zijn van een tekort. In Noord daarentegen bevinden zich drie sporthallen, terwijl de bevolkingsomvang er relatief klein is. In de praktijk zullen veel inwoners van Centrum georiënteerd zijn op de sporthallen in Noord.
Tabel 3.6 Vraag-aanbodanalyse sporthallen kerngebieden in 2023, 2030 en 2040 Kerngebied
Inw.
Aanbod
2023
2023
Behoefte* 2023
2030
Normatief overschot (+) /tekort (-) 2040
2040
Min.
Max.
Min.
Max.
Min.
Max.
Min.
Max.
Centrum Noord Oud Centrum Zuid Heerhugowaard
22.157 3.020 20.151 14.044 59.372
0 3 2 1 6
1 0 1 1 3
2 0 2 1 6
2 0 1 1 4
3 0 2 1 7
2 0 1 1 4
3 0 2 1 7
-2 3 1 0 2
-3 3 0 0 -1
Broek op Langedijk Koedijk Noord-Scharwoude Oudkarspel Sint-Pancras Zuid-Scharwoude Kernen
6.083 276 5.852 3.883 5.942 6.684 28.720
0 0 1 0 1 0 2
0 0 0 0 0 1 2
1 0 1 1 1 1 5
1 0 1 0 1 1 2
1 0 1 1 1 1 5
1 0 1 0 1 1 3
1 0 1 1 1 1 5
-1 0 0 -0 0 -1 -1
-1 0 0 -1 0 -1 -3
* Per kerngebied geeft de tabel de afgeronde behoefte. Het subtotaal voor Heerhugowaard en de kernen betreft de optelling van de onafgeronde behoefte. De optelling van de afgeronde behoeftes van de kerngebieden (zoals weergegeven in de tabel) hoeft daardoor niet overeen te komen met de subtotalen voor Heerhugowaard en de kernen. Hetzelfde geldt voor de optelling van Heerhugowaard en de kernen versus het gemeentetotaal (tabel 3.5). Kerngebied ‘bedrijventerrein’ is niet in de tabel opgenomen.
Behalve de behoefte op basis van de kengetallen hebben we ook het daadwerkelijke gebruik van de gemeentelijke accommodaties geanalyseerd. Van zes sporthallen, twee sportzalen en zestien gymzalen heeft de gemeente hiervoor verhuuroverzichten over het jaar 2022-2023 aangeleverd. In deze paragraaf brengen we op basis van deze overzichten het gebruik van de binnensportaccommodaties in beeld. De behoefte aan binnensportaccommodaties verschilt gedurende het jaar. Door onder andere de zaalcompetities van ‘veldsporten’ die niet gedurende het hele jaar plaatsvinden (zoals hockey), sporten die naast een zaalseizoen ook een veldseizoen hebben (korfbal en handbal) en het bewegingsonderwijs dat in zomermaanden (deels) op sportvelden plaatsvindt, is de behoefte aan ruimte in de binnensportaccommodaties in de wintermaanden beduidend hoger dan daarbuiten. Ook verschilt het gebruik van binnensportaccommodaties gedurende de dag. Doordeweeks vindt tussen 09:00 uur en 15:00 uur vooral bewegingsonderwijs plaats. Doordeweeks zijn de uren tussen 18:00 uur en 22:00 uur vooral in gebruik door sportverenigingen. In het weekend worden sportzalen en gymzalen beduidend minder gebruikt dan sporthallen. Sportzalen en gymzalen voldoen niet aan de afmetingseisen voor competities van alle zaalsporten (en veldsporten die een zaalcompetitie hebben) (Wezenberg-Hoenderkamp, Hoekman, & Schadenberg, 2020).
Om te bepalen of het gebruik van de gemeentelijke binnensportaccommodaties in Dijk en Waard hoog of laag is, vergelijken we de resultaten met die van een benchmark. Hierin hebben we een groep gemeenten opgenomen die op basis van stedelijkheid vergelijkbaar is met Dijk en Waard (matig stedelijk).10 Jaargebruik Tabel 3.7 toont het gemiddelde jaargebruik van de gemeentelijke binnensportaccommodaties in gewogen uren11 in seizoen 2022-2023 (maandag t/m zondag; van 08:00 tot 23:00 uur; inclusief vakantie- en feestdagen). De sporthallen in Dijk en Waard werden dit seizoen gemiddeld bijna 2.400 uur gebruikt (in 2019 was dit 2.330 uur). Voor de gymzalen was dit bijna 1.400 uur (in 2019 was dit 1.250). De sporthallen worden ongeveer evenveel voor sportdoeleinden gebruikt als voor bewegingsonderwijs. Uitzondering vormt sporthal Oostwal. Die wordt vrijwel volledig gebruikt voor sportdoeleinden en nauwelijks voor bewegingsonderwijs of andere activiteiten. Omdat sportzaal Focus alleen in de avonduren wordt beheerd door Heerhugowaard Sport N.V. en overdag door scholengemeenschap SOVON, is van deze zaal het exacte aantal uren bewegingsonderwijs onbekend. Voor de berekening hebben we dit aantal gelijkgesteld aan dat van Mayersloot. 12 In de gymzalen zijn de scholen de grootste gebruiker. Uitzondering is gymzaal Geestmerambacht, die juist primair voor sportdoeleinden wordt benut.
Het sportgebruik varieert sterk tussen de verschillende gymzalen. Ten slotte hebben we tennishal Geestmerambacht B in de tabel opgenomen. Hiervan wordt op jaarbasis circa 500 uur gebruik gemaakt, waarvan 60 procent voor sportdoeleinden.
10
Borne, Haaksbergen, Oldenzaal, Teylingen, Rheden, Kampen en Hoogeveen. Het gewogen aantal bezette uren is het aantal bezette uren gecorrigeerd met een deelfactor. Dit betekent dat als de helft van een sporthal bezet is, we deze uren voor de helft meenemen in het totale aantal bezette uren. 12 Conform de opgave van de gemeente Dijk en Waard wordt deze zaal overdag grotendeels gebruikt voor bewegingsonderwijs. 11
Tabel 3.7 Jaargebruik gemeentelijke binnensportaccommodaties naar type (seizoen 2022-2023) Voorziening Waardergolf Deimos Zuid Draai Geestmerambacht A Sporthal de Oostwal Sporthallen gemiddeld (N=6)
Sport Uren 1.270 1.150 1.180 880 910 1.610 1.170
% 44% 44% 47% 39% 42% 90% 49%
Bewegingsonderwijs Uren % 1.540 54% 1.380 52% 1.150 46% 1.080 48% 1.240 57% 180 10% 1.090 46%
Overig Uren % 60 2% 110 4% 170 7% 290 13% 20 1% 10 0% 110 5%
Totaal Uren 2.860 2.640 2.490 2.250 2.160 1.800 2.370
Granaat Weegbree De Sperwer Rembrandtstraat Plutolaan Geul Eikenlaan Smaragd Platte Ven Jan Glijnisweg Dreef Lourens Bogtman Geestmerambacht Schoolstraat Rozenhoutstraat Gymzalen gemiddeld (N=15)
90 570 340 260 420 400 10 70 230 140 30 440 1.050 80 180 270
4% 28% 17% 16% 26% 25% 1% 5% 16% 10% 2% 39% 96% 9% 28% 20%
1.380 1.150 1.520 1.060 1.100 1.150 1.070 950 1.190 1.080 1.080 700 20* 630 440 910
66% 56% 79% 65% 69% 73% 69% 62% 82% 79% 80% 61% 2% 66% 68% 66%
610 320 80 310 70 30 460 510 30 150 250 20 240 30 190
29% 16% 4% 19% 4% 2% 30% 33% 2% 11% 18% 0% 2% 25% 4% 14%
2.080 2.040 1.940 1.620 1.590 1.570 1.540 1.530 1.450 1.370 1.360 1.150 1.100 950 640 1.370
Mayersloot Focus** Sportzaal gemiddeld (N=2)
630 630 630
36% 36% 36%
1.120 1.120 1.120
64% 63% 64%
10 20 15
0% 1% 1%
1.760 1.770 1.765
Tennishal Geestmerambacht B
300
60%
25
5%
175
35%
500
* In gymzaal Geestmerambacht wordt geen bewegingsonderwijs meer gegeven. De basisschool die er voorheen gebruik van maakte is gefuseerd (IKC Waterrijk) en maakt nu gebruik van gymzaal Lourens Bogtman. ** Van Focus zijn geen exacte uren bewegingsonderwijs bekend. Aangezien de zaal overdag goed bezet is met bewegingsonderwijs, hebben wij in deze tabel het aantal uren bewegingsonderwijs gelijk met dat van Mayersloot verondersteld.
In figuur 3.4 vergelijken we het gemiddelde jaargebruik van de accommodaties per doeleinde met een benchmark bestaande uit gemeenten in dezelfde stedelijkheidsklasse als Dijk en Waard. Hieruit blijkt dat het gemiddelde jaargebruik van de sporthallen in Dijk en Waard hoger ligt dan gemiddeld. De gemiddelde jaarbezetting van de gymzalen ligt rond hetzelfde niveau als de benchmark. Het gemiddelde jaargebruik van de sportzalen ligt rond het gemiddelde. Het aantal uren bewegingsonderwijs ligt in de sportzalen relatief hoog, terwijl het aantal uren voor sport en overige doeleinden er wat lager ligt.
Figuur 3.4 Gemiddeld jaargebruik per type accommodatie (seizoen 2022-2023) (in aantal uren) 2.500 2.000 1.500 1.000 500
Dijk en Waard
Benchmark
Onderwijs
Dijk en Waard
Benchmark
Dijk en Waard
Sport en overig Sporthal
Sportzaal
Benchmark
Totaal
Gymzaal
Bron: Heerhugowaard Sport N.V. en Social Leisure. Bewerking: Mulier Instituut.
Sportgebruik De meest beoefenende sport in de sporthallen in de gemeente Dijk en Waard is handbal (16% van de sporturen), gevolgd door zaalvoetbal (15% van de sporturen). De sporthallen die het meest voor deze sporten worden gebruikt zijn de Oostwal, Waardergolf en sporthal Zuid. Figuur 3.5 Aandeel sporten (met de meeste uren) binnen het totale aantal sporturen (in procenten) 50% 40% 30% 20% 10% 0%
Handbal
Zaalvoetbal
Volleybal
Zaalvoetbal
Badminton
Bron: Heerhugowaard Sport N.V. en Social Leisure. Bewerking: Mulier Instituut.
Basketball
In de bezetting van binnensportaccommodaties zijn twee seizoenen te onderscheiden: het reguliere seizoen (van maart t/m oktober) en het winterseizoen (van november t/m februari). In figuur 3.6 staat voor beide periodes de gemiddelde doordeweekse bezetting overdag en ’s avonds weergegeven. In de figuur hebben we het aantal uren dat de voorziening in gebruik is gedeeld door het totale aantal beschikbare uren in de betreffende periode. Voor de berekening van de bezettingspercentages gaan we uit van het aantal uren exclusief feest- en vakantiedagen. Sporthallen In het reguliere seizoen zijn de sporthallen overdag (op doordeweekse dagen) 62 procent van de tijd in gebruik. In de avond is de gemiddelde bezetting met 50 procent een stuk lager. Dit zien we ook in het landelijke beeld. In de wintermaanden zijn de sporthallen beduidend drukker bezet dan in het reguliere seizoen. Vooral ‘s avonds neemt de bezetting in de wintermaanden fors toe. Gemiddeld bedraagt deze 78 procent. Opvallend is dat sporthal de Oostwal ‘s avonds de hoogste bezettingsgraad van alle sporthallen heeft en overdag juist de laagste. Sporthallen Geestmerambacht A en Draai hebben ogenschijnlijk nog ruimte in de avonduren (zowel in het reguliere seizoen als in de wintermaanden).
08:00-18:00
18:00-23:00
Figuur 3.6 Gemiddelde doordeweekse bezetting sporthallen naar tijdsblok (in procenten) Gemiddeld Sporthal Zuid Sporthal Waardergolf Sporthal Geestmerambacht A Sporthal Draai Sporthal Deimos Sporthal de Oostwal Gemiddeld Sporthal Zuid Sporthal Waardergolf Sporthal Geestmerambacht A Sporthal Draai Sporthal Deimos Sporthal de Oostwal 0 Regulier seizoen
20
40
60
80 100
Winterseizoen
Bron: Heerhugowaard Sport N.V. en Social Leisure. Bewerking: Mulier Instituut.
Op zaterdagen zijn de sporthallen in het reguliere seizoen gemiddeld 18 procent van de tijd bezet. In de wintermaanden ligt de bezetting met 49 procent een stuk hoger. Op zondagen is de gemiddelde bezettingsgraad nog iets lager dan op zaterdag (14% in het reguliere seizoen en 44% tijdens de wintermaanden).
Zaterdag
Zondag
Figuur 3.7 Gemiddelde bezetting sporthallen op weekenddagen tussen 09:00 en 19:00 uur (in procenten) Gemiddeld Sporthal Zuid Sporthal Waardergolf Sporthal Geestmerambacht A Sporthal Draai Sporthal Deimos Sporthal de Oostwal Gemiddeld Sporthal Zuid Sporthal Waardergolf Sporthal Geestmerambacht A Sporthal Draai Sporthal Deimos Sporthal de Oostwal 0 Regulier seizoen
20
40
60
80 100
Winterseizoen
Bron: Heerhugowaard Sport N.V. en Social Leisure. Bewerking: Mulier Instituut.
Sporthallen Noorderend en Hectorlaan zijn niet in eigendom van de gemeente. Hiervan zijn dus geen getailleerde reserveringsoverzichten beschikbaar. Wel hebben de exploitanten een globaal beeld geschetst van de verhuur. Hectorlaan wordt na 17:00 uur door Heerhugowaard Sport N.V. verhuurd. De hal wordt dan (gedurende een deel van het seizoen) gebruikt door handbalvereniging Tornado, hockeyvereniging MHC en korfbalvereniging Apollo. Overdag is de sporthal volledig in gebruik voor bewegingsonderwijs, aldus de gemeente Dijk en Waard. Deze sporthal heeft geen horeca of andere voorzieningen, waardoor er alleen getraind kan worden. In het weekend wordt geen gebruik gemaakt van de sporthal. Sporthal Noorderend is in eigendom van Stichting Dorpshuis. De stichting geeft aan dat ook in deze sporthal de populaire uren een hoge bezettingsgraad kennen. De hal biedt met name overdag nog ruimte; in de avonduren is er nog beperkte ruimte beschikbaar. Stichting Dorpshuis geeft aan dat niet alleen de sporthal, maar ook het dorpshuis zelf en de naastgelegen sportvelden nog vele mogelijkheden bieden voor diverse vormen van gebruik.
Sportzalen Sportzaal Mayersloot wordt voornamelijk doordeweeks overdag gebruikt. In de avonduren wordt er beperkt gebruik van gemaakt. Het weekendgebruik beperkt zich tot de zaterdag. Aangezien van sportzaal Focus geen gebruiksuren overdag bekend zijn, laten we deze zaal in onderstaande grafiek buiten beschouwing. Volgens gemeente Dijk en Waard is (ook) deze sportzaal overdag volledig in gebruik voor bewegingsonderwijs.
Zaterdag
Zondag
Doordeweeks
Figuur 3.8 Gemiddelde bezetting sportzaal Mayersloot naar periode en tijdsblok (in procenten) 18:00-23:00 08:00-18:00 18:00-23:00 08:00-18:00 18:00-23:00 08:00-18:00 0
20
Regulier seizoen
40
60
80
100
Winterseizoen
Bron: Heerhugowaard Sport N.V. en Social Leisure. Bewerking: Mulier Instituut.
Gymzalen In figuur 3.9 is de gemiddelde bezetting van de gymzalen in Dijk en Waard te zien voor verschillende perioden en tijdsblokken. De gymzalen worden voornamelijk doordeweeks en overdag gebruikt voor bewegingsonderwijs. De bezettingsgraad in de zomer- en winterperiode is hierdoor ongeveer gelijk (circa 54%). ’s Avonds varieert de bezetting van gemiddeld 29 procent in het reguliere seizoen tot 24 procent in winterseizoen. De verschillen tussen de individuele gymzalen zijn wel groot (zie bijlage 1). In het weekend wordt er slechts beperkt gebruik gemaakt van de gymzalen.
Zaterdag
Zondag
Doordeweeks
Figuur 3.9 Gemiddelde bezetting gymzalen naar periode en tijdsblok (in procenten) 18:00-23:00 08:00-18:00 18:00-23:00 08:00-18:00 18:00-23:00 08:00-18:00 0
20
Regulier seizoen
40
60
80
100
Winterseizoen
Bron: Heerhugowaard Sport N.V. en Social Leisure. Bewerking: Mulier Instituut.
Hoofdstuk 4
In het onderzoek hebben we op diverse manieren input verzameld van de verschillende stakeholders bij binnensportaccommodaties in de gemeente Dijk en Waard. In dit hoofdstuk beschrijven we de ervaringen, wensen en voorstellen die de stakeholders hebben geuit. In de eerste plaats hebben we een enquête uitgezet onder de binnensportverenigingen. Daarnaast hebben we interviews gehouden met de sportbedrijven en de exploitanten van niet-gemeentelijke accommodaties. Ten slotte hebben we de drie werkgroepen geraadpleegd die bij de gemeente een plan hebben ingediend voor de toekomstige ontwikkeling van het aanbod van binnensportaccommodaties in Dijk en Waard.
In april van dit jaar hebben we onder dertig binnensportverenigingen in de gemeente Dijk en Waard een enquête uitgezet. In totaal hebben dertien verenigingen hieraan deze ingevuld: Gymvereniging De Noord Turn Totaal Langedijk (TTL) Sport In Uitvoering (SIU) D.V.V. Langedijk (gymnastiek, volleybal) Handbalvereniging KSV Handbalvereniging Lacom'91 Handbalvereniging Tornado Zaalvoetbalvereniging Vrone iStichting Recreatie Zaalvoetbal Zaalvoetbalvereniging FC Marlène Volleybalvereniging Relay Badmintonvereniging RBS Basketbalvereniging HBC Bij negen verenigingen is het aantal leden de afgelopen vijf jaar toegenomen. Vijf daarvan verwachten dat het aantal leden de komende jaren blijft toenemen. Bij TTL is de afgelopen vijf jaar het aantal leden gedaald. Hierbij hebben, volgens de vereniging, in ieder geval de coronamaatregelen een rol gespeeld. Volgens de vereniging heeft ook het ontbreken van een kwalitatief goede ruimte meegespeeld. De vereniging geeft aan dat ze met een turnhal efficiënter les kunnen geven en de uren volledig kunnen benutten (geen op- en afbouw). Daarnaast zorgt een eigen ‘honk’ voor een groter clubgevoel en biedt het de mogelijkheid om flexibeler met het rooster om te gaan.
Hoewel de beschikbaarheid van binnensportaccommodaties op dit moment voor geen enkele vereniging een bedreiging vormt voor het voortbestaan, geven vrijwel alle verenigingen aan dat de beschikbaarheid van geschikte accommodatie van belang is voor de toekomstige ontwikkeling van het aantal leden. Ze zouden dan ook graag meer gebruik maken van de binnensportaccommodaties in de eigen gemeente. Belangrijke argumenten zijn om het sportaanbod (meer) op één locatie te clusteren (o.a. voor het clubgevoel), om meer trainingen/wedstrijden aan te bieden voor de huidige leden en om nieuwe leden/teams te kunnen accommoderen (bijvoorbeeld omdat er nu een wachtlijst is). Daarnaast speelt de ambitie van sommige verenigingen om op een hoger niveau te spelen of een topsportklimaat te realiseren een rol in deze behoefte. Van de verenigingen die de enquête hebben ingevuld geven er vier aan ook gebruik te maken van een accommodatie buiten de gemeente. Dit zijn Turn Totaal Langedijk (TTL), handbalvereniging KSV, zaalvoetbalvereniging Vrone 13 en zaalvoetbalvereniging FC Marlène. TTL noemt als reden voor het uitwijken dat de accommodaties in Dijk en Waard onvoldoende geschikt zijn voor turnen en trampolinespringen op het niveau dat zij beoefent.
Voor handbalvereniging KSV is de reden dat ze in de eigen gemeentelijke accommodaties niet met hars mogen trainen.14 Zaalvoetbalvereniging Vrone geeft aan dat in de eigen gemeente geen of onvoldoende ruimte beschikbaar is op de gewenste tijden en/of dagen en dat de beschikbare accommodaties te klein zijn voor zaalvoetbal. Ook FC Marlène geeft aan dat er in de gemeente zelf geen of onvoldoende ruimte beschikbaar is op de gewenste tijden en/of dagen. Daarnaast benoemt de vereniging een lagere huurprijs als argument om te sporten in een accommodatie buiten Dijk en Waard.
Heerhugowaard Sport N.V. Het sportbedrijf geeft aan dat het een uitdaging vormt om voldoende ruimte te bieden voor bewegingsonderwijs binnen de gemeente. Daarnaast ervaren scholen in het zuidelijke deel van de gemeente moeilijkheden vanwege de grote afstand tot gymnastieklokalen. Hoewel de ‘Verordening voorzieningen huisvesting onderwijs gemeente Dijk en Waard’ uitgaat van een normafstand van twee kilometer. wijst het 13
Ook handbalvereniging Vrone (die de enquête niet heeft ingevuld) maakt volgens de gemeente Dijk en Waard gebruik van een accommodatie buiten de eigen gemeente. 14 De gemeente Dijk en Waard heeft te kennen gegeven dat hier inmiddels afspraken over zijn gemaakt die het gebruik van hars nu wel mogelijk maken.
sportbedrijf op de norm van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). Hierin staat dat er voor basisonderwijs in ieder geval binnen een maximale afstand van één kilometer (gemeten langs de kortste begaanbare en veilige route voor leerlingen) een gymnastieklokaal beschikbaar moet zijn. Het sportbedrijf is van mening dat de verspreiding van gymnastieklokalen in dit deel van de gemeente beter kan. Over het algemeen merkt het sportbedrijf op dat de staat van de gymzalen in de gemeente redelijk is, maar sommige vertonen tekenen van veroudering, zoals problemen met akoestiek, ventilatie en energie-efficiëntie. Het sportbedrijf vraagt zich af of investeringen in deze gymzalen een duurzame oplossing bieden en benadrukt daarbij het belang van gemeentelijk beleid. Het sportbedrijf brengt als optie naar voren om nieuwbouw te overwegen in het zuidelijke deel van de gemeente. Heerhugowaard Sport N.V. geeft aan dat van de verschillende typen binnensportaccommodaties de sporthallen het beste te verhuren zijn. Overdag kunnen scholen er gebruik van maken en ’s avonds de sportverenigingen. Gymzalen worden ’s avonds vaak niet gebruikt, omdat ze te klein zijn voor de meeste sporten. Heerhugowaard Sport N.V. ziet vooral de nabijheid van een gymzaal als voordeel. Doordat het aantal sporthallen kleiner is, moeten er wel meerdere scholen gebruik van maken.
Voor de verenigingen is het aanbod aan sporthallen op dit moment te klein. Zo traint de vrouwentak van zaalvoetbalvereniging FC Marlène in Obdam. En gymvereniging SiU huurt twee binnenbanen van Tennisvereniging Heerhugowaard. Daarnaast vinden handbal en hockey ook steeds meer binnen plaats. Hierdoor wordt het vooral in de winter steeds moeilijker om de puzzel van vraag en aanbod te leggen. Ten slotte benoemt het sportbedrijf de extra druk op sporthallen als gevolg van demografische ontwikkelingen. Als voorbeeld noemt het nieuwbouwlocatie De Draai in Heerhugowaard, waar de komende jaren een groot aantal woningen wordt gerealiseerd (met een toenemende vraag naar sportvoorzieningen en ruimte voor bewegingsonderwijs tot gevolg). Daarnaast benoemt Heerhugowaard Sport N.V. Stad van de Zon als locatie waar zich geen goede binnensportaccommodatie bevindt.15 Gymzalen Geul, Granaat en Smaragd bevinden zich juist dicht bij elkaar op oude groeilocaties en zijn niet maximaal bezet. Het sportbedrijf oppert de suggestie om deze voorzieningen te vervangen door een nieuw duurzaam alternatief.
15
Sporthal Zuid ligt wel in de directe nabijheid.
Social Leisure Social Leisure geeft aan dat de accommodaties die het beheert onvoldoende rendabel zijn en dat de bezetting niet optimaal is. Een belangrijk aandachtspunt is de tennishal (Geestmerambacht B). Hier wordt slechts beperkt gebruik van gemaakt. De vloer is anders dan in een gewone sporthal, waardoor de hal niet voor alle sporten geschikt is. Voetbalvereniging Vrone (die sporthal de Oostwal als thuisbasis heeft) heeft gebruik van de hal overwogen, maar hiervan afgezien vanwege de vloer. De hal is ook niet geschikt voor volleybal, aldus Social Leisure. Daarnaast benoemt Social Leisure Mayersloot als aandachtspunt. Het sportbedrijf geeft aan dat ook deze zaal niet geschikt is voor handbal of voetbal. Op dit moment wordt er in Mayersloot vooral geturnd (door de talenten in de avonduren en op zaterdagochtend). Maar ook voor turnen is Mayersloot niet ideaal, omdat hier de turnmaterialen steeds opnieuw moeten worden klaargezet. Men heeft gekeken of de tennishal (Geestmerambacht B) naar turnhal getransformeerd kan worden, maar dit vraagt een flinke investering. Een volledig nieuwe turnhal zou consequenties hebben voor de bezetting van de bestaande accommodaties. Voor toekomstige investeringen benadrukt het sportbedrijf het belang van nabijheid voor met name de jeugd in de kernen van de gemeente Dijk en Waard.