Bijlage 2 - Samenvatting evaluatie Steunimpuls (energie) armoede

Samenvatting

Evaluatie Steunimpuls (energie) armoede Wat heeft het pakket aan maatregelen van de Gemeente Diemen bijgedragen aan de bestaanszekerheid van de inwoners? En wat kan de gemeente hiervan meenemen in toekomstig beleid?

Datum: Juli 2024 Auteur: Suzanne Hoogland Onderzoeker en Adviseur Aangesloten bij Van Vieren, www.vanvieren.nl

Totstandkoming Steunimpuls De zomer van 2022 was een periode met veel onrust. De Coronacrisis was net afgelopen, de oorlog tussen Rusland en Oekraïne begonnen, en als reactie daarop stegen de energieprijzen en de kosten voor levensonderhoud. Het college van de Gemeente Diemen maakte zich ernstig zorgen over de bestaanszekerheid van de inwoners van Diemen. Ze wilde actie ondernemen om inwoners in financiële moeilijkheden zo snel mogelijk – nog voor de koude maanden – te ondersteunen. Dit leidde tot de ontwikkeling van de Steunimpuls (energie)armoede; een ambitieus pakket aan maatregelen om kwetsbare inwoners van Diemen te ondersteunen. De Steunimpuls bestond uit een breed scala van veertien initiatieven; een mix van pilots, tijdelijke toeslagen, structurele aanpassingen, communicatiemaatregelen en verkennend onderzoek. Het resultaat van het pakket aan maatregelen moest zijn dat minder inwoners van Diemen in de (financiële) problemen zouden komen. Nu, ruim anderhalf jaar na de start van de Steunimpuls, wordt teruggekeken op de impact van de maatregelen. In hoeverre hebben de initiatieven het effect gehad dat werd beoogd? En hoe kan dit worden meegenomen in de doorontwikkeling en herijking van het armoedebeleid?

De initiatieven Alle veertien initiatieven uit de Steunimpuls zijn uitgebreid geëvalueerd. De initiatieven zijn grofweg op te delen in een vier categorieën: Incidentele maatregelen, nieuwe aanpakken, structurele aanpassingen en verkenningen. Per categorie worden onderstaand de belangrijkste conclusies en implicaties voor het armoedebeleid teruggekoppeld. Incidentele maatregelen De incidentele maatregelen waren initiatieven met afgebakend doel voor een afgebakende periode, Deze initiatieven worden niet voortgezet na afronding van de Steunimpuls. •

•

•

De Energietoeslag naar Draagkracht was een tijdelijke toeslag om inwoners van Diemen financiële ondersteuning te bieden in de periode dat de energieprijzen in korte tijd flink waren gestegen. Een beperkt aantal inwoners kwam hiervoor in aanmerking en heeft de toeslag ontvangen. Inmiddels zijn de energieprijzen wat gedaald en hebben overheden maatregelen genomen om de financiële lasten van mensen te verlichten. Om die reden is deze maatregel per 1 januari 2024 gestopt. Ook de verhoging van de reiskostenvergoeding voor medewerkers van Pantar was een tijdelijke maatregel. De verhoging van de reiskosten werd in de maanden november en december 2022 ingezet, als tijdelijke overbrugging tot de verhoging van het wettelijk minimumloon, op 1 januari 2023. Het Crisis Fix Team werd ingezet als tijdelijk team, totdat een structurele fix-brigade kon worden opgezet om huishoudens te helpen met energiebesparende maatregelen. Echter, vanwege de snelle en positieve resultaten van het Crisis Fix Team is het idee voor de structurele fix-brigade komen te vervallen. Medio 2024 wordt onderzocht of een aantal fix-

bezoeken nog verlengd kan worden (in een aangepaste vorm) tot alle woningen die tot de doelgroep behoren zijn ‘gefixt’. Nieuwe aanpakken De Steunimpuls bood een uitgelezen kans om nieuwe aanpakken, projecten en ideeën te testen en de effecten hiervan te evalueren. Wanneer deze ‘pilots’ de gewenste resultaten laten zien, overweegt de Gemeente Diemen ze op te nemen in hun reguliere beleid. •

•

•

Met de Vliegende Brigade wilde Gemeente Diemen proactief informatie verspreiden over de gemeentelijke regelingen op plaatsen waar veel inwoners samenkomen. Daarbij wilde de gemeente in gesprek met inwoners om meer te leren over de behoeften van de doelgroep om een plan van aanpak te ontwikkelen om niet-gebruik van regelingen te verminderen. Dit was een proces van continue aanpassingen en ontwikkeling. In de praktijk bleek dat de aanvankelijke aanpak niet goed aansloot. Echter, de gesprekken met Diemenaren en netwerkpartners gaven een nieuwe richting. Zodoende is het plan van aanpak voor de Vliegende Brigade aangepast naar een bredere aanpak om inwoners met geldzorgen te bereiken en niet-gebruik te verminderen. Deze aanpak, bestaande uit deelprojecten die aansluiten bij de Diemense situatie, is inmiddels uitgewerkt en wordt deels al toegepast. Een veel beknoptere en meer afgebakende pilot was de Brief individuele inkomenstoeslag. Mensen die recht hadden op deze toeslag ontvingen een brief met aanvraagformulier. Uit de cijfers bleek dat deze kleine interventie groot effect had: na de brief was er een grote stijging in het aantal mensen dat de toeslag aanvroeg en ontving. De gemeente heeft hierop besloten de brief het komende jaar opnieuw te sturen. Daarbij wordt onderzocht of deze aanpak ook voor andere regelingen kan worden toegepast.

De Menstruatie-uitgiftepunten werden met de Steunimpuls voor het eerst in Diemen geïntroduceerd. De afname-cijfers van de uitgiftepunten laten zien dat inwoners van Diemen dankbaar gebruik maken van de MUP's. Bij het aflopen van het jaarcontract begin 2024 is besloten om de MUP's vanuit het budget van de Steunimpuls nog een jaar te verlengen om de continuïteit en bekendheid van de uitgiftepunten te behouden.

Aanpassing bestaande voorzieningen Van de bestaande voorzieningen zijn een aantal uitgebreid of is er op een andere manier aandacht aan gegeven. Vooral om de voorzieningen beter te laten aansluiten bij de behoeften van de gebruikers. De vraag is in hoeverre dit effectief is gebleken en of de aanpassingen moeten worden gecontinueerd. •

•

De uitbreiding van het Stadspasaanbod voor kinderen wordt grondig geëvalueerd voordat de looptijd van de Pilot – half 2025 – afloopt. De cijfers die nu bekend zijn laten zien dat er met name veel gebruik wordt gemaakt van het Kindtegoed. Voor wat betreft de andere voordelen die de Stadspas biedt is een lichte stijging in gebruik te zien, al lijkt het nog vroeg om conclusies te trekken. Een risico is dat de beslissing over verlenging van de uitbreiding pas kan worden genomen na de start van het Stadspasjaar 2025-2026, waardoor de continuïteit voor bewoners in het geding komt. Met de uitbreiding van uren voor Vroeg eropaf zouden meer mensen vroegtijdig hulp kunnen ontvangen bij beginnende betalingsachterstanden. Voor dit initiatief volgt in het najaar van 2024 een verantwoording. Op basis daarvan kan worden besloten of de uitbreiding wordt

•

•

•

doorgezet. Los van deze beslissing is het advies om na te denken over de invulling van VEOA en hoe dit meer preventief kan worden ingezet. Wat betreft de Budgetgesprekken was het plan om meer aandacht voor dit aanbod te genereren. In de drukte van alle initiatieven is hier beperkt opvolging aan gegeven. De wens om de budgetgesprekken meer in te zetten en onder de aandacht te brengen blijft wel bestaan. Een gesprek met de betrokken partners zou een eerste stap kunnen zijn. De Verruiming van de normen van de Voedselbank was een landelijke maatregel, waarin Diemen mee is gegaan. De Voedselbank ziet dat er – mede door de bredere normen – meer mensen voor hulp komen. Maar de Voedselbank ziet daar ook een duidelijke keerzijde van. Zij zouden graag met de gemeente verder denken over hoe ze kunnen omgaan met de ruimere normen, de schaarste aan producten en waar ze grenzen kunnen trekken. Het Communicatieoffensief werd opgezet om het aanbod en de regelingen van de gemeente beter onder de aandacht te brengen. Er is al veel gedaan om het communicatiemateriaal en de informatie op de website aan te passen aan de doelgroep. En het team van communicatie blijft werken om de kennis over het bereiken van moeilijk bereikbare doelgroepen te vergroten, ook met behulp van de Armoedemonitor.

Verkenningen Tot slot heeft Gemeente Diemen met verschillende initiatieven geprobeerd informatie te verzamelen om daarmee betere beslissingen te kunnen maken. Het resultaat van deze verkenningen heeft nog niet direct invloed op de Diemenaren, maar wel op het armoedebeleid. •

•

•

Met het Draagvlakonderzoek Noodhulpbureau is onderzoek gedaan om duidelijk te krijgen of een SUN-noodhulpbureau een goede aanvulling zou zijn op de voorzieningen in Diemen. Het onderzoek was positief over het nut, de noodzaak, wenselijkheid en haalbaarheid. Op basis van het advies uit het onderzoek overweegt de gemeente om een SUN-noodhulpbureau op te richten of aan te sluiten bij het noodfonds in Amsterdam (Fonds Bijzondere Noden). De Armoede-brainstorm was een verkenning met netwerkpartners om op te halen wat er speelde onder de doelgroep. De brainstorm heeft een impuls gegeven aan het Kindtegoed van de Stadspas en het gesprek met scholen geopend. De gemeente zou dergelijke gesprekken vaker willen voeren om dichter bij de beleving van inwoners te komen en beter aan te sluiten bij wat zij echt nodig hebben. Tot slot zijn er een Armoedemonitor en de inkomenseffectenrapportage over het jaar 2022 uitgevoerd. De resultaten hiervan dienen als vertrekpunt voor het nieuwe armoedebeleid. Ook is het interessant om op termijn opnieuw een meting te doen op dezelfde indicatoren als in deze onderzoeken. Dit geeft een beeld van de effecten van het beleid op de situatie van minimahuishoudens.

Conclusies en aanbevelingen Uit de evaluatie blijkt dat de initiatieven uit de Steunimpuls elk op hun eigen manieren positieve effecten hebben gehad. Een aantal van de initiatieven heeft – door middel van financiële ondersteuning of praktische hulp – directe invloed gehad op de bestaanszekerheid van de inwoners van Diemen. Andere initiatieven hebben op een meer indirecte wijze effect. Bijvoorbeeld door

inzichten te bieden die kunnen worden gebruikt in de beleidsontwikkeling van de armoedeaanpak of door inwoners op de hoogte te brengen van de minimaregelingen van de Gemeente Diemen. Om recht te doen aan de succesvolle initiatieven uit de Steunimpuls, is het belangrijk om zorgvuldig te overwegen hoe deze projecten gecontinueerd kunnen worden en een structurele plek binnen het beleid kunnen krijgen. Door te zorgen voor financiële dekking en voldoende capaciteit, kan de duurzaamheid van deze initiatieven worden gewaarborgd. Voorbeelden hiervan zijn het Communicatieoffensief, het Noodhulpbureau, de Brede Aanpak Geldzorgen (voorheen Vliegende Brigade) en op termijn de Stadspas. Het proces rondom de Steunimpuls kende verschillende obstakels, zoals gevoelde tijdsdruk en de uitdaging om alle stappen zorgvuldig te doorlopen, ondanks de urgentie. Belangrijke lessen voor de toekomst zijn onder andere het belang van planmatig en strategisch werken, het betrekken van alle relevante stemmen en het leren van de (neven)effecten van de maatregelen. Al met al heeft de Steunimpuls bijgedragen aan de verbetering van de bestaanszekerheid van de inwoners van Diemen. Het programma heeft niet alleen directe financiële steun geboden, maar ook belangrijke inzichten geleverd voor toekomstig beleid.

Het blijft echter een uitdaging om de effectiviteit van het bundelen van maatregelen onder één noemer te meten, aangezien sommige initiatieven al in ontwikkeling waren voordat de Steunimpuls van start ging.