2025-09-17 Bijlage Raadsessie ethische casus boa en bodycams

Bijlage Raadsessie: Algoritmen, AI en Ethiek 17 september 2025 Stap 1 - Ethische casus opstellen: BOA’s en bodycams - Wat is de probleemstelling? Wat wordt als probleem of meerdere problemen ervaren? Moeten BOA’s een bodycam (lichaamscamera) dragen op hun uniform? Een probleem is dat BOA’s te maken krijgen met onveilige situaties zoals schelden, bedreiging of fysiek geweld. BOA’s kunnen deze camera’s zelf aanzetten in een situatie waarbij zij zich onveilig voelen. De beelden worden normaal gesproken na 72 uur verwijderd, tenzij er juridisch redenen zijn om deze langer te bewaren. Als de situatie tot een incident leidt, dan kunnen de beelden gebruikt worden voor aangifte bij politie en bij eventuele rechterlijke vervolging. Wat wordt als probleem of meerdere problemen ervaren? Een ervaren probleem is dat er een groeiende “surveillance” (toezicht) cultuur in openbare ruimte ontstaat: de laatste decennia zijn de technologische mogelijkheden door de digitale transformatie om toezicht te houden op mensen (‘burgers’, ‘inwoners’) toegenomen en verfijnd. Er is groeiende acceptatie van digitaal toezicht: zo zetten ook burgers zelf digitaal toezicht in rondom hun huis of lichaam.

Maar er zijn ook zorgen over digitaal toezicht door zowel burgers, wetenschappers als politici: digitale surveillance brengt vrijheid van meningsuiting en vrijheid van vereniging in het gedrang wat individuele ontwikkeling en het democratisch functioneren aantast.1 Daarnaast heeft de toename van digitale surveillance implicaties op de (publieke) mentale gesteldheid en menselijke cognitie.2 Een ander ervaren probleem is het ontbreken van wetenschappelijke onderbouwing in deze casus. Het ontbreekt onder andere aan wetenschappelijk onderzoek rondom deze stelling, alsmede aan voorstellen voor alternatieven voor bodycams of bredere analyses/perspectieven over veiligheid. - Wat is de tijdslijn van deze situatie? Waar en waarmee is de situatie begonnen? In 2023 is de pilot voor het dragen van bodycams door BOA’s begonnen.3 De aanleiding voor de inzet van bodycams is te vinden in Deventerse voortgangsrapportage Veiligheid 2021: “De prominente inzet van de Boa’s in het kader van de coronamaatregelen en een aantal stevige geweldsincidenten in den lande zorgden er ook voor dat de landelijke discussie over de uitrusting van de Boa’s actueel bleef. Het gaat dan over het uitrusten van de Boa’s met bodycams, wapenstok en pepperspray.”4 In deze voortgangsrapportage worden verder geen bronnen vermeld of correlaties bewezen (‘meer toezicht is meer veiligheid’).

- Welke personen spelen een rol in deze situatie? Inwoners, ambtenaren (zowel handhavers, juristen, privacy officers, et cetera), politie, werknemers van de bedrijven die de hardware en software voor de camera’s leveren. - Welke technologie of materiele zaken spelen een rol in deze situatie? 1

Chilling Effects of Surveillance and Human Rights: Insights from Qualitative Research in Uganda and Zimbabwe | Journal of Human Rights Practice | Oxford Academic 2 Big brother: the effects of surveillance on fundamental aspects of social vision | Neuroscience of Consciousness | Oxford Academic 3 4

Eind 2023 is besloten deze beslissing permanent te maken.

https://deventer.notubiz.nl/document/10059973/1/2021-04-22_907_Voortgangsrapportage_Veiligheid_2021

Digitale camera’s; computers en videoverwerkingssoftware; digitale verbindingen (cloud opslag en uitwisseling data zowel bij leverancier als eventueel gemeente en politie); geld (€50.000 voor aanschaf en implementatie); menselijke lichamen. - Spelen er conflicten in deze situatie? Tussen bijvoorbeeld belangen, organisaties, bedrijven of personen? Er speelt een conflict tussen de verantwoordelijkheden van de gemeente als werkgever, als hoeder van de openbare orde en vertegenwoordiging van de inwoners van Deventer. Het is onduidelijk wat de consequenties van het inzetten van bodycams zijn. Er speelt ook een conflict tussen belangen van veiligheid, privacy, macht en democratie. Er kunnen mogelijk conflicten ontstaan tussen gemeente, NGO’s (bijvoorbeeld privacy waakhonden), justitiële apparaat en inwoners. - Welke consequenties zijn te verwachten als er niets wordt gedaan, er niet ingegrepen wordt? In de Data Protection Impact Assessment (DPIA) van 24 november 2022 wordt een primair en secundair doel van de inzet van bodycams beschreven: een primair doel van een de-escalerend of preventief effect door zichtbaarheid van de bodycams op een BOA; en een secundair doel het maken van opnames van bedreiging, belediging of mishandeling waarbij de opnames dien ter onderbouwing bij aangifte.

Tevens wordt in de DPIA vermeld dat het doel van “verwerking van opnames” ook is “om van te leren” voor “de veiligheid van werknemers”. Hiermee wordt veronderstelt dat het beslissen voor bodycams betekent dat veiligheid voor werknemers toeneemt en eventuele aangiftes tegen inwoners een grotere kans tot vervolging geven. Dit argument wat niet onderbouwd en bewezen is, kan tevens niet omgedraaid worden: het niet inzetten van bodycams leidt niet per definitie tot minder veiligheid van werknemers en minder succesvolle aangiftes. De consequenties die zijn te verwachten als er niet wordt gegaan kunnen zowel het toenemen, gelijk blijven of afnemen van veiligheid zijn. - Welke feitelijkheden of kennis ontbreekt over de situatie? Wat weten we niet? •

•

•

5

Is er een directe aanleiding voor hiertoe te besluiten? Zijn er onderzoeken gedaan naar een toename van geweld tegen BOA’s in Deventer? Of heeft het besluit voornamelijk te maken met de toegenomen digitale mogelijkheden? Waarom gaat de keuze over de inzet van bodycams in tegen stelling tot de inzet van wapenstokken en/of pepperspray? Men zou kunnen argumenteren dat zowel een wapenstok als pepperspray een directere effect op een gewelddadige inwoner heeft dan een bodycam. Ook wapenstokken en pepperspray zouden de-escalerend en preventief kunnen werken. Dragen bodycam’s bij aan meer veiligheid of juist meer geweld? Wetenschappelijk onderzoek wijst verschillende en inconsistente uitkomsten uit.5 Aangezien in Deventer er nog niet eerder bodycams gedragen werden door handhavers hebben we ook geen ervaringsberichten van zowel handhavers als inwoners tot beschikking.

Body‐worn cameras’ effects on police officers and citizen behavior: A systematic review - PMC

•

Hoe gaat de pilot geëvalueerd worden? Wordt er kleinschalig of grootschalig onderzocht? Worden alle betrokken bevraagd: inwoners die in aanraking met BOA’s met bodycam zijn geweest, BOA’s zelf, juristen en privacyofficers bij de gemeente, eventuele betrokken politieagenten, advocaten en rechters? Op basis van welke criteria wordt besloten door te gaan of te stoppen? Oftewel, hoe gaat beredeneerd en in overeenstemming besloten en gehandeld worden?