2023-314 Transitievisie Warmte Deventer

Voorkeursrichting

Onderzoek verduurzamen huidige HT-warmtenet Onderzoek Slim Warmtenet gevoed door riothermie in Oranjekwartier Niet op warmtenet aangesloten woningen individueel: Na ’92, op termijn overstappen op all-electric Voor ’92 overstap op hybride of HR-ketel op hernieuwbaar gas

www.deventer.nl

Omschrijving Alternatieve richting

Onderzoek geothermie Onderzoek capaciteit riothermie

Koppelkansen

Vernieuwingsplan Oranjekwartier en Ludgeruskwartier Plannen klimaatadaptatie Ludgeruskwartier

Omschrijving

Planning Typering gebied

Colmschate Noord: typische jaren ’70 en ’80 bouw energielabel C en D Vijfhoek Nieuwbouw na ‘92 Energielabel A en B

Voorkeursrichting

Individuele oplossing, afhankelijk van het energielabel en de isolatiemogelijkheden: Label C en D > hybride of HR-ketel gevoed met duurzaam gas Label A en B > all-electric met lucht- of bodemwarmte Onderzoek warmte uit oppervlaktewater Douwelerkolk voor buurt

Alternatieve richting

Geen alternatieven

Koppelkansen

MJOP 2028 (Colmschate Noord) Mogelijk plannen corporatie Rentree 2028 (Colmschate Noord) Bewonersinitiatief Vogelslag Wielewaal Momentum vervanging CV in de Vijfhoek > bewonersinitiatief onderzoek collectieve WKO voor voeding warmtepomp i.p.v. lucht

5.2.8 Colmschate Noord en Colmschate Vijfhoek Colmschate Noord valt onder de typische stadsuitbreidingen van de jaren ’70 en ’80. Veel wijken zijn de zogenaamde ‘bloemkool-wijken’. Het zijn vaak relatief grote eengezinswoningen in ruim opgezette wijken, afgewisseld met lage gestapelde woningen. Woningen hebben veelal energielabel C of D.

Planning

Er zijn op de Douwelerkolk na geen alternatieve bronnen beschikbaar. Colmschate Vijfhoek is gebouwd tussen 1995 en 2020. Veel koopwoningen, veel eengezinswoningen. Vrijwel alle woningen in de Vijfhoek vallen in de categorie ‘nieuwbouw na ‘92’. Een grote aanleiding in de vorm van vernieuwing of herstructurering is hier niet. Voor individuele oplossingen zijn natuurlijke momenten van belang. In de Vijfhoek is er een belangrijk natuurlijk momentum gaande: de eerste lichting CV-ketels is daar aan vervanging toe. Dat is het moment om over te stappen op een ander alternatief: all-electric of een hybride ketel.

5.2.9 Bedrijventerreinen Voor de bedrijventerreinen geldt dat het zo veel mogelijk hergebruiken van lokale restwarmte de beste oplossing lijkt. Een eerste analyse op hoofdlijnen laat zien dat restwarmte in potentie net iets meer dan de helft van de vraag naar warmte kan bedienen. Voor de overige warmtevraag zal een warmtepomp of een locatie gebonden WKO waarschijnlijk de beste oplossing zijn. Het overschakelen naar een alternatief op aardgas is voor ondernemers -naast een grote investering- vaak ook een kwestie van timing.

30

Transitievisie Warmte Deventer

www.deventer.nl

6. Uitvoeringsstrategie

Uit de combinatie van de data- en wijkenanalyse en de vragen in het afwegingskader komt een routekaart voor de gemeente Deventer naar voren, wat moet waar, wanneer en waarom. Uit deze routekaart halen we 5 strategielijnen die er samen voor moeten zorgen dat we toewerken naar de doelstelling voor 2030. Gezien het gebrek aan lokale bronnen en de onzekerheden omtrent geothermie en TEO, stellen we voor de doelstelling in 2 delen te knippen. Voor de komende 5 jaar programmeren we 5.000 woningen. In de komende 5 jaar wordt tevens verkend wat volgende wijken kunnen zijn. Naast planmatige aantallen zijn er ook initiatieven van onderaf. Door deze initiatieven zo goed mogelijk te faciliteren dragen zij ook bij aan de doelstelling. Uit deze routekaart komen 5 belangrijke strategielijnen naar voren die verder worden uitgewerkt tot een uitvoeringstrategie: 1) Start (ga door) met de 3 WUP’s: Zandweerd, Bathmen, Oranjekwartier/Ludgeruskwartier. Hiermee kunnen we de helft van de doelstelling (10.000 woningen) realiseren. Wijk Zandweerd (potentie RWZI maximaal benut). Oranjekwartier en Ludgeruskwartier (projectgebieden, kleiner dan beide buurten) Bathmen (alleen het dorp, niet het buitengebied) Totaal

Aantal woningen 2.000 Ca. 1.500 1.830 5.330

2) Verken de volgende buurten waarmee gestart kan worden met een WUP tussen 2025 en 2030. Daarbij rekening houdend met de koppelkansen die er zijn vanuit de investeringsplanning van de corporaties en de gemeentelijke MJOP en de mogelijke natuurlijke momenten die zich aandienen in bijvoorbeeld de Vijfhoek (vervanging CV-ketel). 3) Ondersteunen van individuele oplossingen en initiatieven zoals De Vijfhoek, de Worp, Ziekenhuisbuurt, Colmschate. 4) Onderzoek: a) Potentie en de (on)mogelijkheden van geothermie; b) In beeld brengen van daadwerkelijke potentie van de IJssel en de mogelijkheden om deze warmte beschikbaar te maken voor Deventer; c) Strategie verduurzamen bestaande warmtenetten.

31

Transitievisie Warmte Deventer

www.deventer.nl

6.1 WUP In de Wijkuitvoeringsplannen wordt, in nauwe samenwerking met bewoners, een definitieve keuze gemaakt voor het alternatief voor aardgas. Elke Wijkuitvoeringsplan kent een uitgebreide participatieve aanpak en doet uitspraken over de volgende zaken: Het beste alternatief op aardgas op woningniveau; Een doorrekening van het alternatief (business case); De ruimtelijke consequenties zijn in beeld, zowel boven- als ondergronds; De planning van het project op hoofdlijnen.

Samenwerking in Transform De gemeentes Apeldoorn, Deventer, Zutphen en Zwolle werken samen met de provincie Overijssel aan Transform. Deze partijen ontwikkelen een aanpak die de individuele woningbezitters stimuleert en ontzorgt in de overstap van aardgas naar een duurzaam alternatief. Belangrijke stappen in het proces om te komen tot de aanpak: Maak gebruik van early adaptors als vliegwiel; Leer van andere projecten elders in het land; Laat het initiatief bij inwoners zelf, en geef inzicht in het eerlijke verhaal. Waar zitten de onzekerheden in de transitie? Wat verdien je wel terug en wat niet? Welke mogelijkheden heb je en welke niet?

6.2 Verkenning volgende buurten WUP In de samenwerking met de woningcorporaties en de koppeling met de gemeentelijke MJOP is al een eerste verkenning gedaan naar mogelijke volgende buurten. Deze verkenning moet gecombineerd worden met de onderzoeken rond Geothermie en warmte uit oppervlaktewater. De eerste verkenning levert een aantal potentieel interessante gebieden op: Colmschate Noord: groot onderhoud van de corporatiewoningen (Rentree) en grote ingrepen vanuit de MJOP staan in 2027/2028 gepland; De Vijfhoek: een groot deel van de woningen is voor de eerste keer toe aan het vervangen van de CV-ketel. Dit is een natuurlijk moment om over te schakelen op een aardgasvrij alternatief; De Worp: er is een enthousiaste bewonersgroep die relatief veel voor elkaar krijgt en streeft naar een energieneutrale Worp in 2030.

6.3 Ondersteunen individuele oplossingen In veel gevallen komt in de routekaart de individuele oplossing als beste oplossing naar voren. Dat betekent een individuele aanpak en eigen regie van bewoners. Welke rol kunnen we als overheid nemen om de beweging (‘olievlekwerking’) naar alternatieven voor aardgas toch te stimuleren zonder directe sturingsmiddelen? Hoe maken we het zo makkelijk mogelijk voor mensen om zelf aan de slag te gaan op het moment dat het voor hen uit komt (denk aan een verbouwing, een verhuizing of de vervanging van de CV-ketel)?

32

Transitievisie Warmte Deventer

Communicatie Goede, eerlijke, en uitdagende communicatie is een belangrijk middel in de transitie. Een aantal belangrijke aandachtspunten zijn: Sluit in de boodschap aan bij wat mensen triggert. Dat kunnen verschillende invalshoeken zijn. Onderzoek altijd eerst met wie je te maken hebt in de buurt, en wat deze buurt typeert. Sluit daar de boodschap op aan; Richt je aanpak zo in dat je kunt aansluiten bij natuurlijke momenten (verhuizen, klussen, CV-ketel vervangen); Geef in communicatie een helder handelingsperspectief op isolatie, verwarmingstechnieken en koelen. Maar zorg altijd ook voor keuzevrijheid].

6.4 Onderzoek Een aantal bronnen vraagt nader onderzoek. Voor elke potentiele bron die in beeld is (of zich nog aan dient) moet de technische, de financiële en de politieke haalbaarheid onderzocht worden. Dat geldt in ieder geval voor de twee belangrijkste bronnen die we nu in beeld hebben: Geothermie; Warmte uit oppervlaktewater: - de IJssel; - Singel; - Douwelerkolk; Riothermie (n.a.v. onderzoek Oranjekwartier).

www.deventer.nl

7. Financiën

De oplossingen om de gemeente Deventer duurzaam te verwarmen vragen om een aanzienlijke investering. Investeringen in gebouw, infrastructuur en bronnen moeten door stakeholders worden gedragen. Hoe die kosten (en baten) worden verdeeld en gefinancierd en hoe de transitie naar aardgasvrij voor iedereen betaalbaar blijft, zijn vraagstukken die voor een deel nog niet zijn te beantwoorden en die ook afhankelijk zijn van technische ontwikkelingen en beleid op landelijk niveau. In dit hoofdstuk zoomen we in op de maatschappelijke voor de verschillende betrokken stakeholders met een aantal rekenvoorbeelden; daarbij gaan we ook kort in op mogelijke vormen van financiering (dekking) van deze kosten.

7.1 Maatschappelijke kosten Maatschappelijke (of nationale) kosten zijn de totale kosten in Nederland van alle maatregelen die nodig zijn om ergens een strategie uit te voeren, ongeacht wie die kosten betaalt, inclusief de baten van energiebesparing, maar exclusief belastingen, heffingen en subsidies. Deze kosten zijn in kaart gebracht door het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) in het Vesta MAIS model (Multi Actor Impact Simulatie). Uit de startanalyse in dit model komt een voorkeursstrategie per wijk naar voren. Dat is de voorkeursstrategie met de laagste maatschappelijke kosten. Deze kosten zijn weergegeven in euro per ton CO2. Niet direct een grootheid waar u mee uit de voeten kunt. De voorkeursvariant uit de startanalyse is gebruikt als validatie voor de keuzes die wij zelf hebben gemaakt. Er zitten veel overeenkomsten in en een paar verschillen, die goed te verklaren zijn door interpretatie van data. Daarmee kan gesteld worden dat de voorgestelde scenario’s in lijn zijn met de door Vest MAIS ingeschatte laagst maatschappelijke kosten.

7.2 Individuele kosten Om meer zicht te krijgen op wat de warmtetransitie betekent voor individuele woningeigenaren hebben we een eenvoudig rekenmodel ontwikkeld. Dit is vertaald in een app (zie bijlage). Met deze app kunnen de kosten per type woning per strategie in beeld gebracht worden. Deze kosten zijn nadrukkelijk een indicatie en geven een orde van grootte aan. Een daadwerkelijk inschatting kan alleen op woningniveau gemaakt worden. Twee uitgangspunten zijn hierbij van belang, iedereen moet mee kunnen doen en oplossingen moeten betaalbaar blijven voor alle inwoners van de gemeente. Hoe we dat zo goed mogelijk kunnen organiseren is in ontwikkeling. Daar werken we in de regio aan via Transform, maar ook op landelijk niveau wordt naar dit vraagstuk gekeken.

33

Transitievisie Warmte Deventer

www.deventer.nl

7.3 Financiering Hoe gaan we deze warmtetransitie financieren? Dat is een van de hoofdbrekers van deze opgave. In beginsel werd er vanuit gegaan dat de besparing op de energierekening de kosten zou kunnen dekken. Dat blijkt slechts deels te kloppen. De overige kosten kunnen voor een deel gedekt worden door duurzaamheidsleningen die nu al beschikbaar zijn bij bijvoorbeeld de provincie en banken en een aantal subsidieregelingen. Het Rijk werkt aan de opzet van een warmtefonds waar mensen een lening kunnen afsluiten voor energetische maatregelen. En dan nog zal er in veel gevallen een klein ‘vraagteken’ overblijven. Er zijn mensen die dat kunnen dekken met spaargeld. Maar lang niet iedereen kan dat of wil dat. Datzelfde geldt voor de duurzaamheidsleningen die beschikbaar zijn. Er is een woningeigenaren die geen lening kan afsluiten om allerlei redenen. (Denk hierbij aan ZZP’ers, huis onder water, BKR registratie).

egio aan via Transform, maar ook op landelijk

Er zijn dus twee groepen die baat hebben bij een andere oplossing: De Niet Kunners (die wel willen) - Ontwikkeling Transform en warmtefonds (ontwikkeld door Rijk, in eerste instantie gericht op de kunners, daarna mogelijk beschikbaar voor de niet-kunners);  De Wel Kunners (die niet willen) - Subsidies, voorbeeldverhalen, ‘marketing energietransitie’.

een d er de

ekt

n e

an

spaargeld. Maar lang niet iedereen kan dat of 34 Transitievisie Warmte Deventer n die beschikbaar zijn. Er is een

www.deventer.nl

8. Verantwoording en governance

Verschillende rollen gemeente In de warmtetransitie moet de gemeente verschillende rollen vervullen. We beschrijven ze kort. Gemeente als regievoerder De gemeenten hebben vanuit het Klimaatakkoord de opdracht gekregen om regie te voeren over de warmtetransitie en de doelstelling om in 2050 aardgasvrij te zijn in Nederland. Die regie geven we vorm door: Het opstellen van deze Transitievisie Warmte. Hierin geven we aan wat in welke wijk het beste alternatief is en op welke plekken in de stad we beginnen met de transitie. Het opstellen van de Wijkuitvoeringsplannen samen met de bewoners. In deze plannen wordt het voorkeursalternatief uitgewerkt en wordt op wijk- en woningniveau bekeken wat de beste oplossing is, wat de ruimtelijke consequenties van deze oplossing zijn en wat de financiële consequenties zijn. Het afstemmen van de Transitievisie Warmte en de Wijk Uitvoeringsplan met de omgevingsvisie. Het uitvoeren van onderzoeken naar potentiële warmtebronnen en het organiseren van de ontsluiting van deze bronnen bij voldoende potentie. De landelijke, regionale en lokale ontwikkelingen nauwgezet te volgen en op basis daarvan de Transitievisie Warmte elke 5 jaar te herijken. Gemeente als facilitator Een groot deel van de uitvoering van de transitie ligt niet in handen van de gemeente maar van woningcorporaties en particuliere woningeigenaren.

Deze woningeigenaren zo goed mogelijk faciliteren is een belangrijke gemeentelijke rol. Een aantal onderwerpen die in ieder geval van belang zijn: Zorgen voor beschikbare data en richting op hoofdlijnen, zodat inwoners en corporaties de zelf goed afgewogen keuzes kunnen maken. Begeleiden en ondersteunen van initiatieven van onderaf. Er zijn diverse initiatieven van groepen bewoners die zelf aan de slag willen. Deze ‘energie van de stad’ is hard nodig om de doelstelling te kunnen halen. Zij vragen de gemeente om verschillende vormen van begeleiding en ondersteuning. Organiseren van uitvoeringsmogelijkheden. Een grote uitdaging in dit vraagstuk betreft de ‘handen’ die het werk gaan uitvoeren. Met name bij particuliere woningeigenaren. Daar zijn de signalen nu al bekend dat uitvoerders niet eens komen of dat er lang gewacht moet worden. Het organiseren en bundelen van de vraag van particulieren op wijk- of buurtniveau zou daarin kunnen helpen, zowel in de uitvoering als in collectieve inkoop. In het project Transform wordt hier aan gewerkt (zie ook betaalbaarheid).

35

Transitievisie Warmte Deventer

www.deventer.nl

Het organiseren van collectieve oplossingen, zoals ook bij de regierol benoemd. Voor sommige wijken geldt dat een collectieve oplossing (een warmtenet) de meest voor de hand liggende is. Met het zorg dragen voor de ontwikkeling van een betaalbaar warmtenet faciliteren we een belangrijke oplossing. Deze oplossing is altijd onderdeel van een Wijkuitvoeringsplan. De betaalbaarheid van oplossingen is een groot vraagstuk. De gemeente heeft in ieder geval een rol in het scheppen van overzicht en daardoor het vergroten van de toegankelijkheid in de bestaande regelingen en mogelijkheden (bestaande subsidies en leningen), waaronder het warmtefonds dat door het Rijk is ingericht. Daarnaast werkt de gemeente Deventer samen met de gemeentes Apeldoorn, Zutphen en Zwolle en de provincie Overijssel aan Transform. Een concept waarin vraagbundeling en financiering met elkaar worden gecombineerd zodat inwoners op een transparante manier uit slimme pakketten kunnen kiezen en financieringen kunnen kiezen. Verstrekken van heldere en uitnodigende informatie en communicatie, aansprekend voor de diversiteit aan doelgroepen die Deventer rijk is. De rol van het college in de warmtetransitie In samenwerking met gemeentelijke organisatie opstellen van de Transitievisie Warmte.

In samenwerking met de gemeentelijke organisatie zorgdragen voor opstellen van de Wijkuitvoeringsplannen binnen kaders van de vastgestelde Transitievisie Warmte. In samenwerking met de gemeentelijke organisatie zorgdragen voor de uitvoering van het Wijkuitvoeringsplan binnen de kaders die vastgesteld zijn in het plan.

Werkzaamheden Opstellen 3 Wijkuitvoeringsplannen Projectleiding diverse onderzoeken Volgen ontwikkelingen, lobby Begeleiding particulier initiatief Inzet in Transform Communicatie en informatie transitiebreed

Capaciteit gemeentelijke organisatie De warmtetransitie is een grote en complexe opgave waar we de komende 30 jaar nog mee bezig zullen zijn. Zeker in de eerstkomende 10 jaar, waarin veel ontwikkelt en onderzocht moet worden, zal dit een stevig beslag leggen op de gemeentelijke capaciteit. Het goed kunnen vervullen van bovenstaande rollen vraagt een inzet die is vertaald in onderstaand overzicht.

36

Transitievisie Warmte Deventer

2,4 FTE per WUP*

* Onderbouwing inzet per WUP Procesleider WUP Diverse projectmedewerkers - projectondersteuning - participatie - projectcommunicatie - wijkmanager/welzijn/arbeid i.v.m. koppelkansen - financiën/subsidies Technisch projectleider TOTAAL

De rol van de raad in de warmtetransitie Het vaststellen van de Transitievisie Warmte en het 5-jaarlijks herhalen hiervan. Het vaststellen van het Wijkuitvoeringsplan en daarmee de kaders vaststellen voor de daadwerkelijke uitvoering van het plan.

Benodigde capaciteit/jaar 7,2 FTE 0,4 FTE 0,2 FTE 0,2/0,4 FTE 0,2 FTE 0,4 FTE

0,4 FTE

1,8 FTE 0,2 FTE

2,4 FTE

Voor de uitvoering van de WUP’s hangt de inzet sterk af van de gekozen oplossingsrichting per wijk. Het is verstandig om in ieder geval rekening te houden met 0,4 FTE aan procesbegeleiding. In de begroting voor 2021 is aanvullend budget gereserveerd om in 2021 de regierol van de gemeente goed te kunnen vervullen. Daarnaast houden we subsidiestromen vanuit het Rijk en de provincie nauwlettend in de gaten.

www.deventer.nl

Colofon

De visie is opgesteld door de Gemeente Deventer, in samenwerking met de woningcorporaties Woonbedrijf Ieder1, Rentree Wonen, Eigenbouw en de Marken, de netbeheerder Enexis, en een groep betrokken inwoners Vormgeving Jan Machiela, VIA Design Datum November 2021

37

Transitievisie Aanpassen aan Warmte klimaatverandering Deventer

www.deventer.nl