2023-06-19 Nota van bevindingen Cultuurbeleid- en aanbod (Rekenkamer Deventer)
Tekst van het document
Nota van bevindingen
Foto: Rob Voss
Cultuuraanbod en cultuurbeleid gemeente Deventer
www.ioresearch.nl
Colofon Uitgave I&O Research Zuiderval 70 7543 EZ Enschede
Rapportnummer 2023/concept
Datum maart 2023
Opdrachtgever Rekenkamer Deventer
Auteurs Peter Laskewitz Thijs Lenderink
Het overnemen uit deze publicatie is toegestaan, mits de bron duidelijk wordt vermeld.
Cultuuraanbod en cultuurbeleid gemeente Deventer
2 van 67
Inhoudsopgave 1.
Introductie rekenkameronderzoek ___________________________________________________ 4 1.1 1.2 1.3
2.
Cultureel aanbod ____________________________________________________________________ 6 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6
3.
Inleiding _______________________________________ 15 Ambities en visie___________________________________ 15 Beleidsdoelstellingen ________________________________ 18 Regionale positionering _____________________________ 24 Kaderstelling raad _________________________________ 25 Invloed van corona op cultuurbeleid ______________________ 28
Maatschappelijke opbrengsten _____________________________________________________ 32 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5
5.
Inleiding _______________________________________ 6 Cultuuraanbod Deventer en vergelijkbare gemeenten _____________ 6 Regionale culturele positie _____________________________ 8 Aanbod cultuur in relatie tot huidige bevolkingsomvang ___________ 10 Aanbod cultuur in relatie tot toekomstige bevolkingsomvang _________ 12 Conclusies met betrekking tot cultureel aanbod _________________ 13
Beleid en uitvoering ________________________________________________________________ 15 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6
4.
Inleiding _______________________________________ 4 Vraagstelling _____________________________________ 4 Onderdelen van het onderzoek___________________________ 5
Inleiding _______________________________________32 Vijf waarden van cultuur ______________________________32 Maatschappelijke opbrengsten voor inwoners _________________ 33 Maatschappelijke opbrengsten volgens de sector ________________37 Conclusies met betrekking tot maatschappelijke opbrengsten _______ 38
Afweging van lasten en opbrengsten ________________________________________________ 40 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6
Inleiding ______________________________________ 40 Cultuurlasten exclusief afschrijvingen van investeringen __________ 40 Cultuurlasten inclusief afschrijvingen van investeringen __________ 42 Maatschappelijke opbrengsten en actueel aanbod afgewogen tegen cultuurlasten ____________________________________ 45 Kennissessie met de raad _____________________________ 46 Conclusies met betrekking tot de afweging van lasten en opbrengsten __ 47
Bijlage 1 – Normenkader_____________________________________________________________________ 49 Bijlage 2 – Bronnen __________________________________________________________________________ 50 Bijlage 3 - Geïnterviewden ___________________________________________________________________ 52 Bijlage 4 – Interviewleidraad culturele organisaties __________________________________________ 53 Bijlage 5 – Leidraad Meerjarige Subsidieaanvragen __________________________________________ 55 Bijlage 6 – Resultaten peiling Digipanel Deventer _____________________________________________ 58
Cultuuraanbod en cultuurbeleid gemeente Deventer
3 van 67
1. Introductie rekenkameronderzoek 1.1
Inleiding
De laatste jaren is er discussie in de gemeente Deventer rond het cultuurbeleid, het vaststellen van een visie en een sluitende begroting die past bij deze visie. Omdat gerichte en gedragen informatie over die toegevoegde waarde lijkt te ontbreken doet de rekenkamer Deventer onderzoek naar het cultureel aanbod in de gemeente Deventer en de maatschappelijke opbrengsten en cultuurlasten die daarmee zijn gemoeid. De scope van het onderzoek betreft de periode van de aanloop naar -en het verschijnen van- de cultuurvisie ‘Boeien en bloeien’ in 2019, tot en met heden. Er is daarbij ook aandacht voor de effecten van corona voor de culturele sector.
1.2
Vraagstelling
De hoofdvraag die de rekenkamer met het onderzoek wil beantwoorden luidt als volgt: Past het culturele aanbod in de gemeente Deventer bij de huidige en toekomstige omvang van de gemeente en bij de geformuleerde beleidsambities op het gebied van cultuur? En hoe verhouden de maatschappelijke opbrengsten van cultuur zich tot de cultuurlasten? Naast deze hoofdvraag zijn er deelvragen (die in deze Nota van Bevindingen in vier inhoudelijke hoofdstukken aan bod komen): Hoofdstuk 2 • Hoe verhoudt zich het huidige culturele aanbod in Deventer tot vergelijkbare gemeenten in Nederland? • Wat is de culturele positie van gemeente Deventer in de regio? • Is het huidige aanbod passend voor de huidige en toekomstige bevolkingsomvang van de gemeente Deventer? Hoofdstuk 3 • Welke ambities heeft gemeente Deventer gesteld in haar cultuurbeleid en zijn deze SMART geformuleerd? • Hoe zijn deze ambities vertaald naar beleidsdoelstellingen (en zijn ze SMART)? • Hoe positioneert Deventer zich in regionaal cultuurbeleid? • Welke rol heeft de raad gespeeld bij de kaderstelling van het cultuurbeleid en de controle op de uitvoering? • Wat is de invloed van de coronacrisis geweest op de uitvoering van het cultuurbeleid? Hoofdstuk 4 • Wat zijn de maatschappelijke opbrengsten van het cultuurbeleid?
Cultuuraanbod en cultuurbeleid gemeente Deventer
4 van 67
Hoofdstuk 5 • Wat zijn de cultuurlasten voor de gemeente? • Hoe verhouden de uitgaven van de gemeente aan cultuur zich tot de opbrengsten? 1
Normenkader We beoordelen de bevindingen aan de hand van een normenkader (zie bijlage 1), een set aan normen die aansluiten bij de onderzoeksvragen. Elk hoofdstuk bevat constateringen en een beoordeling van de daar relevante normen. We hanteren daarbij de volgende kleurcodering:
⚫: er wordt geheel voldaan aan de norm, er is geen verbeterpotentieel. ⚫: er wordt voldaan aan de norm, maar er is verbeterpotentieel. ⚫: er wordt niet voldaan aan de norm, verbeteringen zijn noodzakelijk. ⚫: de prestatie is ondermaats en verbeteringen zijn dringend nodig. N.t.b : niet te beoordelen
1.3
Onderdelen van het onderzoek
Het onderzoek bestaat uit een bronnenstudie, interviews, een onderzoek onder de bevolking van Deventer (via het gemeentelijke Digipanel) en een kennissessie met raadsleden.
Bronnenstudie De bronnenstudie richtte zich op gemeentelijke beleidsdocumenten, correspondentie tussen gemeente en culturele instellingen, subsidiebeschikkingen, correspondentie binnen de gemeente van en naar de gemeenteraad en relevante externe bronnen (zie bijlage 2).
Interviews Er zijn 16 interviews gehouden met vertegenwoordigers van culturele instellingen, ambtenaren en de wethouder (zie bijlage 3). Daarbij gebruikten we een vaste gespreksleidraad (zie bijlage 4).
Peiling onder bevolking Deventer via het Digipanel 856 respondenten van het Digipanel Deventer hebben begin juli 2022 meegewerkt aan een peiling over de waarde van cultuur in Deventer (zie bijlage 6 voor alle resultaten). Er waren relatief weinig deelnemers onder de 35 jaar, dit houdt in dat de resultaten van deze groep voorzichtig geïnterpreteerd moeten worden.
Kennissessie MKBA voor fractiewoordvoerders cultuur Op 7 september 2022 was er een kennissessie met de woordvoerders cultuur van de fracties. Niels Hoefsloot van bureau Decisio gaf een presentatie over de voordelen en beperkingen van een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) in de culturele sector. De inbreng van de raadsleden tijdens de sessie staat beschreven in hoofdstuk 5.
1
Hoewel in dit onderzoek opbrengsten tegen kosten worden afgewogen, is er geen sprake van een methode die wordt gebruikt bij een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA). De maatschappelijke opbrengsten worden niet in geld uitgedrukt, wat bij een MKBA-onderzoek wel gebeurt (zie verder hoofdstuk 5).
Cultuuraanbod en cultuurbeleid gemeente Deventer
5 van 67
2. Cultureel aanbod 2.1
Inleiding
In dit hoofdstuk staan de antwoorden op drie vragen. De eerste vraag is hoe het culturele aanbod in Deventer zich verhoudt tot vergelijkbare gemeenten in Nederland. De tweede vraag is wat de culturele positie van gemeente Deventer in de regio is. De derde vraag is of het culturele aanbod past bij de huidige en toekomstige23 omvang van de gemeente Deventer. Later komen de aan deze drie vragen gerelateerde vragen naar de opbrengsten van cultuur (hoofdstuk 4) en de cultuurlasten (hoofdstuk 5) aan bod. In hoofdstuk 5 staat ook de weging van het cultuuraanbod en de culturele opbrengsten in Deventer in verhouding tot die cultuurlasten.
2.2
Cultuuraanbod Deventer en vergelijkbare gemeenten
De gemeente Deventer heeft zelf -op verzoek van de raad- in 2020 op basis van de Atlas voor Gemeenten 2018 een benchmark opgesteld over haar cultureel aanbod. De gemeente keek naar de score op een algemene cultuurindex en de scores op meerdere subindexen van Deventer en acht referentiegemeenten met een inwonertal van 80.000 tot 120.000. Citaat uit het uitvoeringsprogramma cultuur4: “In de algemene cultuurindex staat Deventer op plaats 14, gevolgd door de gemeenten Heerlen (16) en Oss (20). Vanaf plaats 23 van de top-30 vinden we Alkmaar, Hilversum, Venlo en Amstelveen. Boven Deventer op de algemene cultuurindex staan Dordrecht (10) en Delft (5). Voor deze twee historische steden geldt dat ze net als Deventer duidelijk hoger scoren op de omvang van het cultureel aanbod dan op de omvang naar inwonertal. Het cultureel aanbod in de algemene cultuurindex bestaat uit een gewogen combinatie van indicatoren, onderverdeeld naar discipline: letteren, podiumkunsten, film, beeldende kunst en erfgoed. Deventer heeft de relatief hoge score met name te danken aan de letteren: hier staat Deventer op plaats 1. Op het gebied van erfgoed inclusief musea heeft Deventer plaats 12 op de ranglijst. Op de andere onderdelen scoort Deventer juist (relatief) lager dan vergelijkbare steden, zoals het aanbod van podiumkunsten”.
Wat opvalt is dat de gemeente zich vergelijkt met referentiegemeenten uit de 30 hoogst scorende gemeenten op de algemene cultuurindex. Gemeenten met een inwonertal van 80.000 tot 120.000 inwoners buiten die top 30 zijn niet meegenomen. De 'opwaartse' vergelijking sluit aan bij de ambitie die de gemeente heeft (zie hoofdstuk 3). De relatief hoge eindscore op de algemene cultuurindex (14de als destijds 31ste gemeente qua omvang), komt inderdaad door de score op letteren (vestigingen van bibliotheken5, boekwinkels
2
https://www.rtvoost.nl/nieuws/1986093/deventer-heeft-de-komende-twintig-jaar-11000-woningen-nodig https://www.destentor.nl/deventer/bouw-van-liefst-1700-huizen-rond-binnenstad-kan-helpen-bij-deventerwoningnood~a38feff5/. 4 https://www.deventer.nl/b-amp-w/stukken-van-b-amp-w/b-amp-w-notas-openbaar/2020/02-2020-001389uitvoeringsprogramma-cultuur.pdf 5 Deventer ‘profiteert’ hier waarschijnlijk ook van het feit dat er meerdere filialen van de bibliotheek in de gemeente zijn. 3
Cultuuraanbod en cultuurbeleid gemeente Deventer
6 van 67
en antiquariaten) en de score op erfgoed (cultuur-historische musea, overige musea, Rijksmonumenten6 en hedendaagse architectuur). Overigens is ook de score van Deventer voor beeldende kunst hoger dan die van de bevolkingsomvang. Podiumkunsten (24) en film (25) doen het beter dan gemiddeld ten opzichte van de bevolkingsomvang en gemiddeld ten opzichte van de acht referentiegemeenten7. Meerjarige benchmark Om te kijken of de uitkomst van de benchmark op basis van de Atlas voor gemeenten uit 2018 geen ‘momentopname’ was, is er voor dit rekenkameronderzoek gekeken naar cijfers over een wat langere periode. Tabel 2.1. toont de ontwikkeling van de relatieve positie van Deventer binnen de 50 grootste gemeenten van 2010-2022. De cijfers over aantallen voorstellingen hebben steeds betrekking op het jaar daarvoor. Hoe lager het cijfer, hoe hoger de relatieve positie. Tabel 2.1 - Positie gemeente Deventer 2010-2022 binnen 50 grootse Nederlandse gemeenten: Omvang bevolking, aandeel banen in de culturele sector, voorstellingen per 1.000 inwoners totaal en toneel, klassiek en pop. Bron Atlas voor gemeenten 2010-2022. Aandeel banen Jaar van de Omvang culturele PodiumAtlas bevolking sector kunsten8 Toneel910 Klassiek9 Pop9 2010
26
2011
27
2012
28
2013
28
2014
28
30 28 11
27
35
38
27
28
37
37
38
35
34
38
41
23
30
32
25
24
35
42
29
22
34
2015
30
2016
31
22
17
36
21
2017
31
26
20
40
27
2018
31
2019
31
22
27 21
16
30
27
2020
31
26
27
33
26
2021
31
26
24
33
26
2022
31
27
26
33
26
Deventer zakt van 2010-2016 in de lijst qua omvang van de bevolking: er zijn gemeenten die destijds harder groeiden dan Deventer. Ondertussen stijgt Deventer door de jaren heen op het
6
Historische monumenten, archeologische monumenten en beschermde stads- en dorpsgezichten. In het uitvoeringsprogramma zelf wordt een andere vergelijking gemaakt. Namelijk tussen de score op podiumkunsten voor Deventer (23) en de gemiddelde score op cultuur voor Deventer (14). 8 Voorstellingen per 1.000 inwoners. 9 Subscore van de cultuurindex. Zie https://atlasresearch.nl/wp-content/uploads/Atlas-voor-gemeenten-2018.pdf. 10 2010, 2011 - theater. 7
11
Banen cultuur en erfgoed.
Cultuuraanbod en cultuurbeleid gemeente Deventer
7 van 67
aandeel banen in de culturele sector 12 en bij podiumkunsten. De genoemde stijging duidt op groei van de culturele sector. Bij een uitsplitsing van de podiumkunsten valt op dat pop het meest stabiel is. Samen met toneel is de positie van Deventer bij pop wat hoger dan de omvang van de huidige bevolking. Bij klassiek is dat juist wat lager. Andere cultuurindicatoren komen minder frequent in de reeks van atlassen voor. Maar vooral de edities van 2011 (ook met het thema cultuur) en 2015 (thema erfgoed) bieden aanvullende inzichten. Beide edities zijn gedateerd. Voor erfgoed -dat er nu eenmaal wel of niet is- maakt dat natuurlijk niet uit. • • • •
Deventer had relatief weinig musea ten opzichte van de bevolkingsomvang (inmiddels is er aanvulling met EICAS); Deventer heeft meer culturele evenementen dan je voor een gemeente met die omvang zou verwachten; Deventer heeft relatief veel archeologische monumenten en vooral Rijksmonumenten; Deventer stond in 2015 op plek acht als het gaat om de monumentale binnenstad 13.
Over film ten slotte zeggen recente Atlassen weinig. Op basis van het jaarverslag over 2021 van de Nederlandse Vereniging van Bioscopen en Filmtheaters is een index te maken. Deventer kende in coronajaar 2021 131.000 filmbezoekers (bioscoop en filmhuis samen). Daarmee staat de gemeente op positie 29 van de 50 gemeenten met de meeste filmbezoekers. Ook wat het aantal stoelen betreft stond Deventer op plek 29 met 1.426 stoelen. In 2019 (voor corona) waren er 330.00 bezoekers (plek 31 van de 50) en was de stoelencapaciteit de 35ste in het rijtje.
2.3
Regionale culturele positie
Wat is de culturele positie van Deventer in de regio? In tabel 2.2. staan de cultuurscores uit de Atlas voor gemeenten voor de vijf grote gemeenten in Oost-Nederland14 (en voor de jaren waarin ze zijn gepubliceerd).
12
Andere gemeenten die stijgen zijn o.a. Amersfoort, Arnhem, Den Haag, Groningen, Tilburg, Utrecht. Absoluut gaat het in Deventer om een relatief kleine sector: in 2017 ongeveer om 1% van het aantal arbeidsplaatsen. 13 Aantal monumenten binnen 500 meter van het centrum. 14 Omdat cijfers voor de gemeente Zutphen ontbreken in de Atlas is er geen vergelijking voor alleen de Stedendriehoek gemaakt.
Cultuuraanbod en cultuurbeleid gemeente Deventer
8 van 67
Tabel 2.2 - Positie vijf grote gemeenten binnen Oost-Nederland op cultuurindicatoren 2011, 2015, 2018 en 2019. Bron Atlas voor gemeenten. 2011
Apeldoorn
Arnhem
Deventer
Enschede
Zwolle
Bevolking
12
14
27
11
20
Culturele evenementen
16
3
17
30
4
Rijksmonumenten
32
24
8
36
15
Archeologische
1
7
19
26
27
2015
Apeldoorn
Arnhem
Deventer
Enschede
Zwolle
Bevolking
12
15
30
11
20
Musea
30
11
45
35
21
Monumentale
40
24
8
45
11
2018
Apeldoorn
Arnhem
Deventer
Enschede
Zwolle
Bevolking
11
14
31
13
19
Aandeel banen in
14
8
15
29
35
34
5
22
24
29
Podiumkunsten
36
6
27
19
18
Cultuurindex (totaal)
32
10
13
21
19
Index podiumkunsten
38
3
24
15
16
Index erfgoed
16
14
11
40
27
Index beeldende kunst
36
27
18
15
20
Index letteren
15
20
1
26
22
Index film
31
20
25
22
27
2019
Apeldoorn
Arnhem
Deventer
Enschede
Zwolle
Bevolking
11
14
31
13
19
Podiumkunsten
37
11
21
15
19
Toneel
39
10
16
14
23
Klassiek
29
14
30
8
28
Pop
25
8
27
22
13
monumenten
binnenstad
creatieve bedrijfstakken Aandeel banen in de cultuursector
Wat valt op aan de rangschikkingen? • Deventer en Enschede zakken tussen 2011 en 2018 in de rangorde van bevolkingsomvang. Apeldoorn en Zwolle stijgen juist; • De erfgoed-positie van Deventer (monumenten en monumentale binnenstad) is in OostNederland sterk en logischerwijs stabiel; • Arnhem en Zwolle hebben meer culturele evenementen per 100.000 inwoners dan Apeldoorn, Deventer en zeker Enschede (cijfers zijn van 2011 en dus mogelijk deels verouderd). N.B. het gaat om het aantal evenementen niet om het aantal bezoekers; • Ook bij musea zijn de beide provinciehoofdsteden dominant en sloot Deventer in 2015 de rij (inmiddels is er EICAS). • Wat het aandeel banen in de cultuursector betreft moest Deventer in 2018 alleen Arnhem voor laten gaan. Er zijn (van oudsher) relatief veel banen in de cultuursector sector in
Cultuuraanbod en cultuurbeleid gemeente Deventer
9 van 67
•
Deventer in verhouding tot de omvang van de bevolking. Al is het absolute aandeel zoals we eerder zagen beperkt. De algemene cultuurindex (2018) valt voor Deventer het meest gunstig uit. Eerder zagen we dat letteren en erfgoed daar vooral debet aan zijn, maar ook beeldende kunst doet het t.o.v. van de andere grote gemeenten in Oost-Nederland -en gelet op de bevolkingsomvang- relatief goed.
Aantrekkingskracht van Deventer Deze culturele positie zegt nog niet direct iets over de trekkracht van Deventer op inwoners van de regio Oost-Nederland (en daarbuiten). De beleidsdoelstelling (zie hoofdstuk 3) om de instellingen, de achtergronden en behoeften van het bezoekende publiek te laten monitoren kan dat inzicht wel leveren. Op dit moment is alleen voor de grote evenementen openbaar welk deel van de bezoekers van buiten Deventer komt. Voor de podiumkunsten en film zijn dergelijke inzichten ook interessant. Bezoekers grote drie In 2019 trokken de drie grote evenementen elk naar schatting 125.000 bezoekers. Bij het Dickens Festijn en de Boekenmarkt komt het grootste deel van de bezoekers van buiten de gemeente. Bij Deventer op Stelten is het aandeel bezoekers uit de gemeente Deventer in de meerderheid. 15
2.4
Aanbod cultuur in relatie tot huidige bevolkingsomvang
Past het culturele aanbod bij de huidige en toekomstige omvang van de gemeente Deventer? In deze paragraaf staat wat de Raad van Cultuur een passend aanbod vindt voor (grotere) gemeenten en hoe het Deventer aanbod daartegen afsteekt. Vervolgens komen de vertegenwoordigers van de culturele sector en Deventenaren uit het Digipanel aan het woord over het huidige aanbod. In de volgende paragraaf 2.5 staat wat de verwachte bevolkingsgroei en de focus daarbij op het aantrekken van bepaalde doelgroepen betekent voor het cultuuraanbod. Cultureel aanbod De Raad voor Cultuur gaf voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 een advies aan gemeenten: “De Culturele Basis op orde”16. Zowel amateurkunst als professionele organisaties komen aan bod. Het gaat over de aanwezigheid in (grotere)17 gemeenten van bibliotheken, erfgoed, archeologie, media, musea, presentatie-instellingen, theaters, concertzalen, festivals, een of meer podiumkunstproducenten, broedplaatsen en cultuureducatie, zowel binnen scholen als voor de vrije tijd. Deze culturele functies zijn inderdaad aanwezig in de gemeente Deventer. Er is een breed aanbod met in het oog springende evenementen met een landelijke uitstraling. Er is veel erfgoed en er zijn relatief veel productiehuizen en individuele makers in Deventer.
Organisaties als Kunstenlab (beeldende kunst) en Theaterschip (theater) en Brut, deels gericht op ‘makers’, zijn opvallend
15
Bron: Kennis en Verkenning gemeente Deventer. https://www.raadvoorcultuur.nl/documenten/adviezen/2022/03/10/de-culturele-basis-op-orde. 17 De raad specificeert dat verder niet in het advies. 16
Cultuuraanbod en cultuurbeleid gemeente Deventer
10 van 67
voor een middelgrote stad als Deventer. Er is een nieuwe bibliotheek en een nieuw filmhuis. Er was geen museum voor moderne kunst, inmiddels is er wel EICAS, een particulier initiatief. Bij drie onderdelen van het aanbod is een kanttekening te plaatsen: • Er is een schouwburg en een (pop)concertzaal. De schouwburg vraagt om modernisering, de popzaal moet verhuizen. Het aanbod kan dus -al dan niet tijdelijk- onder druk komen te staan; • Het aantal laagdrempelige broedplaatsen (waar nieuwe cultuur in rust kan ontstaan) is afgenomen. Vooral doordat de ontwikkeling van het Havenkwartier -dat die functie vervulde- inmiddels vergevorderd is. Ook het aantal ateliers komt onder druk te staan vanwege herbestemming van een deel van de bestaande huisvesting; • Voor cultuureducatie geldt dat de zelfstandige instelling voor cultuureducatie in de vrije tijd (Kunstencentrum Leeuwenkuil) is verdwenen (net als in meerdere grote gemeenten). Er worden nu via zelfstandige docenten, muziek, dans, beeldende kunstlessen et cetera gegeven via het Kunstencircuit. Culturele sector Uit interviews met vertegenwoordigers van de culturele sector uit de gemeente Deventer blijkt dat zij over het algemeen tevreden zijn met het brede cultuuraanbod in de gemeente. Ook in relatie tot de omvang van Deventer en in vergelijking met andere grote gemeenten.
De drie grote evenementen worden vaak genoemd als kenmerkend voor Deventer. Ook wordt genoemd dat Deventer over een aantal opvallende organisaties beschikt als Kunstenlab, Theaterschip en Brut, met sterke focus op makers van cultuur. Een museum voor moderne kunst, een grote toonzaal voor het ‘verhaal van Deventer’ zijn nog de meest genoemde aanvullingen op het cultuuraanbod in Deventer. Er zijn ook vertegenwoordigers die aangeven dat “je misschien ook niet alles hoeft te hebben”, als je daar bijvoorbeeld minder goed in bent of als het onder handbereik in de regio is. Er zijn zorgen over de twee dossiers Burgerweeshuis en De Nieuwe Keizer (doorlooptijd en financiën) en over het volume van ateliers en broedplaatsen. Los hiervan noemt men ook de zorg dat het voor makers van cultuur/kunst financieel mogelijk moet blijven om te wonen in (of rond) Deventer. Deventer moet volgens de sector wel makerstad blijven. 18 Deelnemers Digipanel Een grote meerderheid van de deelnemers aan de peiling over cultuur oordeelt positief over het cultuuraanbod in de gemeente Deventer. Uit een aanvullende kwalitatieve analyse van de antwoorden op een open vraag naar de mening over kunst en cultuur in Deventer komt een aantal wensen naar voren.
De meest genoemde betreffen: een museum (groter of met hedendaagse kunst), meer aandacht voor de kleinere evenementen en initiatieven, evenwicht in commercieel belang grote evenementen en toegankelijkheid voor eigen bevolking, (financieel) laagdrempelige / inclusieve / toegankelijke cultuur, aanbod voor jongeren en een muziekschool. Zie voor een verdere bespreking van de resultaten paragraaf 4.3 en bijlage 6. Hier komt o.a. aan bod dat niet iedereen gelijkmatig lijkt te profiteren van het culturele aanbod en dat behoeften ook uiteenlopen.
18
https://www.destentor.nl/deventer/noodkreet-van-deventer-cultuursector-dreigend-tekort-aan-werkruimte-voorkunstenaars~a948aeca/
Cultuuraanbod en cultuurbeleid gemeente Deventer
11 van 67
2.5
Aanbod cultuur in relatie tot toekomstige bevolkingsomvang
De voorziene groei in de komende jaren van zo’n 100.000 naar zo’n 120.000 inwoners roept geen hele grote uitdagingen op qua nieuw cultureel aanbod. Bestaand aanbod (schouwburg, Burgerweeshuis) verdient ook nu al aandacht (zie hiervoor) en dat zal bij een groeiende bevolking eerder meer dan minder worden. Ook qua capaciteit is er ruimte om bevolkingsgroei op te vangen. Voor het Burgerweeshuis geldt dat de plannen uitgaan van een grotere zaal. Overigens vanuit de ambitie ten aanzien van de programmering en niet expliciet met het oog op de bevolkingsgroei. De theatercapaciteit is door de komst van MIMIK recentelijk uitgebreid. Deventer komt goed uit de benchmark cultuur van gemeenten met 80.000-120.000 inwoners en de benchmark cultuur van grote steden in Oost-Nederland . In het hypothetische geval dat Deventer als enige grote gemeente nog zou groeien, zouden 120.000 inwoners een 23ste of 24ste plek betekenen in de bevolkingsomvang van de 50 grootste gemeenten in Nederland. De meeste scores op de (sub-) indexen cultuur zijn dan nog in de buurt van de verwachting als het om inwoneraantal gaat. Dit even los van de ambitie die in Deventer duidelijk hoger ligt dan een gemiddelde positie (zie hoofdstuk 3). Het aanbod van aantallen uitvoeringen klassieke muziek en in mindere mate popmuziek- loopt in dit scenario wel achter op de bevolkingsomvang.
Passend aanbod voor doelgroepen bevolkingsgroei? In de Omgevingsvisie van de gemeente Deventer19 staat dat men vooral de creatieve stedeling en vitale ouderen aan Deventer wil binden. De visie stelt o.a. dat er weinig voor creatieve stedelingen is gebouwd in Deventer. De ambitie is om dit (veel) meer te gaan doen. Het woningaanbod (betaalbaar) voor jong-talent en gekwalificeerd personeel moet verbreed worden, in de omgevingsvisie noemt men daarbij als voorbeeld het gebied tussen Saxion en station. Naast fiets en autoverbindingen geeft de gemeente ook aan dat station Deventer als vervoersknooppunt mogelijk in de toekomst verbeterde spoorwegverbindingen krijgt. Inmiddels heeft Deventer een subsidie gekregen van het Rijk uit de eerste tranche van de regeling woningbouwimpuls. 20 Het plan is om woningen kort op het centrum te bouwen. Meerdere andere steden zetten ook in op ‘spoorzones’ en jonge stedelingen. Een voorbeeld is het project Hart voor Zuid in Hengelo 21 en de ontwikkeling van de spoorzone in Zwolle. Passend aanbod voor de jonge creatieve stedeling reikt verder dan enkel cultureel aanbod. Het gaat om betaalbaar wonen, het gaat om goede verbindingen (OV, fiets, auto), het gaat om een aantrekkelijk vormgegeven stadsdeel met mogelijkheden tot ontmoetingen. Daarnaast is een goede horeca van belang.
Vanuit cultuur gezien zijn belangrijke elementen zoals een poppodium (Burgerweeshuis), film (o.a. MIMIK) en evenementen (zoals Deventer op Stelten) al voorzien in het huidige aanbod. Zij leveren een belangrijke bijdrage, al dan niet via aangepaste programmering, aan toekomstig cultureel aanbod. Ook een schouwburg kan met haar programmering inspelen op jonge creatieve stedelingen. Bij de drie grote evenementen van Deventer, Dickens Festijn, Deventer Boekenmarkt en Deventer op Stelten vinden al aanpassingen
19
Omgevingsvisie gemeente Deventer, december 2019, p.23.
20
https://www.volkshuisvestingnederland.nl/onderwerpen/woningbouwimpuls.
21
https://www.volkshuisvestingnederland.nl/documenten/praktijkverhalen/2021/07/07/hart-van-zuid-in-hengelo-gekniptvoor-jonge-stedelingen.
Cultuuraanbod en cultuurbeleid gemeente Deventer
12 van 67
en vernieuwingen plaats: festivals/onderdelen die jongere doelgroepen aanspreken worden bijvoorbeeld aan de bekende formule toegevoegd. Er is verder in Deventer sprake van jonge makers (theater, popmuziek) die ook voor jonge stedelingen aansprekende programmering kunnen verzorgen. Atelierruimte, werkruimte voor kunstenaars die ook deels toegankelijk is voor publiek zou een aanvulling kunnen vormen, om een cultureel aantrekkelijk aanbod tot stand te brengen voor deze groep. Verder ontwikkelen culturele wensen en activiteiten zich snel, zeker bij jongeren. Het is dus blijvend een relevante vraag of het (toekomstig) culturele profiel van Deventer aansluit bij de culturele wensen en activiteiten van jongeren en jonge stedelingen. Het in kaart brengen en monitoren van behoeften van doelgroepen, is onderdeel van beleidsontwikkeling, maar heeft mede door de coronaperiode een inhaalslag nodig. Tot slot: gelet op de andere doelgroep (vitale ouderen) is ook het aanbod van klassieke muziek iets om in de gaten te houden en te monitoren. Banen in de creatieve sector In Deventer ging het bij de creatieve sector22 in 2017 om ongeveer 4% van de banen. De positie van Deventer in de ranglijst van de 50 grootste gemeenten is daarmee een 15de plek. Deventer heeft dus een bovengemiddeld aandeel creatieve banen en daarmee voor die werkenden dus in ieder geval een (aantrekkelijke) werkstad.
Van de referentiegemeenten en groet gemeenten in Oost-Nederland is dat aandeel alleen in Apeldoorn (14de) Arnhem (8ste) en Hilversum (1ste) hoger. De kanttekening -zeker bij Hilversum- is dat het om banen gaat die ook door forenzen kunnen zijn ingevuld. En het is niet zeker dat het vooral over jonge mensen gaat.
2.6
Conclusies met betrekking tot cultureel aanbod
In de benchmark van cultureel aanbod komt Deventer goed uit de verf. Deventer scoort heel goed bij letteren en erfgoed en goed bij beeldende kunst. Andere cultuuronderdelen scoren gemiddeld ten opzichte van de benchmark maar veelal bovengemiddeld ten opzichte van omvang van de gemeente. Uit de benchmark over een wat langere periode komt naar voren dat de relatieve culturele score van Deventer de afgelopen jaren stijgt. Ook bij een vergelijking met grote gemeenten in Oost-Nederland komt Deventer (als kleinste gemeente) er bovengemiddeld uit. Deventer heeft de culturele basis op orde. De culturele sector en de inwoners waarderen het culturele aanbod, al agenderen beide groepen ook een aantal wensen en zorgen. De algemene conclusie is dat het huidige culturele aanbod bevolkingsgroei kan accommoderen mits een aantal vastgoed dossiers goed wordt opgelost. Mocht de groei vooral zitten in de doelgroepen jonge creatieve stedelingen en vitale ouderen dan is het zaak om het aanbod popmuziek en klassieke muziek en de meer integrale randvoorwaarden (huizen, bereikbaarheid, horeca etc.) te monitoren.
22
Het aantal banen in creatieve bedrijfstakken als percentage van het totaal aantal banen (bron: LISA). Creatieve bedrijfstakken (creative industries) zijn bedrijfstakken die een esthetische en symbolische waarde toevoegen en/of de gebruiker of consument van producten ‘betekenis’ verschaffen en appelleren aan een bepaalde lifestyle’. Tot die creatieve bedrijfstakken behoren niet alleen de kunsten, maar ook de media en de creatieve zakelijke dienstverlening. Bron: Atlas voor gemeenten, 2018.
Cultuuraanbod en cultuurbeleid gemeente Deventer
13 van 67
Norm De gemeente Deventer heeft een passend aanbod van culturele voorzieningen in relatie tot de samenstelling en (toekomstige) omvang van haar bevolking.
Cultuuraanbod en cultuurbeleid gemeente Deventer
Score
⚫
14 van 67
3. Beleid en uitvoering 3.1
Inleiding
In dit hoofdstuk staan de antwoorden op de onderzoeksvragen met betrekking tot beleid en de uitvoering van dat beleid. Het betreft vragen over de beleidsambities, de beleidsdoelstellingen, regionale positionering, de kaderstelling door de raad en de invloed van corona op cultuurbeleid. Bij de beantwoording van deze onderzoeksvragen spelen drie belangrijke beleidsdocumenten een grote rol: het bestuursakkoord uit 2018, de cultuurvisie van 2019 en het uitvoeringsprogramma cultuur uit 2020. Bij de onderzoeksvragen in dit hoofdstuk staat aan het eind van elke paragraaf een conclusie en de score van het normenkader.
3.2
Ambities en visie
De eerste onderzoeksvraag heeft betrekking op welke ambities de gemeente formuleert en of deze SMART geformuleerd zijn. SMART is in dit geval een omschrijving van beleid dat zowel specifiek (concreet), meetbaar, acceptabel, realistisch als tijdgebonden is. In juli 2018 kwam het bestuursakkoord 2018-2022 “Met Lef & Liefde voor Deventer” tot stand, een akkoord van de fracties van Gemeentebelang, PvdA, GroenLinks, CDA en D66. Het gedeelte dat over cultureel beleid gaat, begint met te wijzen op het bloeiende culturele leven in Deventer met makers uit alle disciplines. Daarbij verwijst men ook meteen naar de vele podia in Deventer (voor evenementen, concerten, voorstellingen, exposities), waarbij ook de stad zelf en de dorpen als decor dienen. De gemeente wil, samen met culturele instellingen en kleine of individuele makers van kunst en cultuur, een nieuwe cultuurvisie ontwikkelen. Hierbij is sprake van een herijking van de subsidieverlening, door een verschuiving van financiering van instellingen naar financiering van functies en programma’s. Daarnaast noemt het akkoord huisvesting van culturele organisaties en onderzoek naar de mogelijkheden tot meer samenwerking tussen organisaties.
Als achterliggend doel bij het bestuursakkoord geeft de gemeente aan dat ze ruimte wil scheppen voor innovatie en vernieuwend aanbod, om kunst en cultuur aantrekkelijk te maken voor bestaande en nieuwe doelgroepen. Er is sprake van vestigingsklimaat gericht op het aantrekken van nieuw talent, pas afgestudeerden en jongeren en inwoners met een midden- of hoger inkomen. Ook mogelijkheden tot regionale en Europese samenwerking, noemt de gemeente in het bestuursakkoord. De cultuurvisie 2019-2024 “Boeien en bloeien” is samen met het culturele veld tot stand gekomen, zoals toegezegd in het bestuursakkoord. Dat blijkt duidelijk uit de verwoording van de cultuurvisie. Opvallend is dat het woord “ambities” in de cultuurvisie alleen staat bij “ambities vanuit het veld”. Het gaat om opsommingen van aandachtspunten vanuit het veld voor bestedingen, net zoals de gemeente zelf in de cultuurvisie ook aandachtspunten noemt. De gemeente noemt wel uitgangspunten in de cultuurvisie. Deze uitgangspunten en daarmee samenhangende beleidsdoelstellingen worden in de volgende paragraaf besproken. Maar van stippen op de horizon, van overkoepelende visie(s) voor cultuurbeleid of brede richtinggevende perspectieven is weinig sprake.
Cultuuraanbod en cultuurbeleid gemeente Deventer
15 van 67
Het is in de cultuurvisie overigens niet duidelijk of de gemeente de ambities vanuit het veld overneemt en daarmee tot haar eigen ambities van beleid maakt. Het is wel duidelijk dat de ambities vanuit het veld door budgettaire beperkingen (nog) niet uitvoerbaar zijn. Budgettair gezien is verder van belang dat in de cultuurvisie een keuze tot bezuiniging op het Speelgoedmuseum financiële ruimte mogelijk maakt voor nieuw beleid. Dit is in aansluiting op datgene wat het bestuursakkoord hierover meldde23. In het uitvoeringsprogramma cultuur 2021-2024 formuleert de gemeente de ambities veel duidelijker dan in het bestuursakkoord of de cultuurvisie. Daar had de raad bij de bespreking van de cultuurvisie ook op aangedrongen24 Dit geeft het uitvoeringsprogramma natuurlijk een bijzonder karakter: het is immers veel meer dan een uitvoering van in de cultuurvisie vastgestelde beleidsambities: het gaat over ambities, doelstellingen en uitvoering. Belangrijk is verder dat in het uitvoeringsprogramma de bezuiniging op het Speelgoedmuseum ongedaan wordt gemaakt. Een belangrijke ambitie in het uitvoeringsprogramma staat vermeld in het eerste hoofdstuk, het Cultureel perspectief 2020-2030. De gemeente verwijst hierbij t kader van de ambitie uit de Omgevingsvisie en het Deventer Bidbook25.
De gemeente noemt daar de volgende ambitie: “Onze ambitie is om in 2030 de meest aantrekkelijke woonstad te zijn voor de creatieve stedeling. En dat betekent meer dan alleen geschikte woningen bouwen voor young professionals. Wij maken onze eigenzinnige stad pasklaar voor een nieuw type Nederlander. Iemand die de rust en veiligheid van de kleine stad wil combineren met bereikbaarheid. Die wil wonen op een prettige, stedelijke locatie op korte afstand van het stadscentrum, met veel culturele voorzieningen en een netwerk van werkgelegenheid. Alleen de creatieve stedeling? Nee natuurlijk niet. Deventer biedt ruimte voor een brede doelgroep. We bieden rustige woonwijken voor gezinnen en bereikbare hoogbouw voor senioren. Door een focus te hebben voor de creatieve stedeling zetten we in de schijnwerpers waar we ons het meest mee kunnen onderscheiden”. Bij de bespreking van deze ambitie staat dat de verwachte groei voor de Deventer bevolking geldt voor de doelgroep ouderen. Daarmee schetst de gemeente de opgave die er is ten opzichte van de ambitie. Ook het aantal jongeren en de potentiële beroepsbevolking neemt bij ongewijzigd beleid de komende jaren af, schetst de gemeente26 In het uitvoeringsprogramma staat verder: “Om onze stedelijke ambitie te realiseren is cultuur onmisbaar.
Een levendig cultureel klimaat draagt bij aan de aantrekkingskracht van een stad als woon- en werkomgeving. Steden met een groot cultureel aanbod weten een groot aantal creatieve stedelingen aan te trekken.27 Culturele voorzieningen zijn hiermee indirect van belang voor het vestigingsklimaat voor bedrijven, voor de
23
Paragraaf 3.3 gaat in op de concrete doelstellingen van de cultuurvisie. Zie voor verdere toelichting paragraaf 3.4. 25 https://www.deventer.nl/documenten-wonen/deventer-bidbook-versie2. 24
26
Trendprognose bevolking Deventer, mei 2020. Gerard Marlet e.a., De waarde van cultuur. Een maatschappelijke kosten-batenanalyse van de cultuuruitgaven voor de stad Utrecht (Atlas voor Gemeenten, 2018) pag. 14-15. 27
Cultuuraanbod en cultuurbeleid gemeente Deventer
16 van 67
lokale economie en de economische vitaliteit van een stad. In deze steden zijn over het algemeen ook meer banen voor (jonge) lager opgeleiden.” De gemeente formuleert een forse ambitie in het uitvoeringsprogramma met betrekking tot het realiseren van bevolkingsgroei gericht op creatieve stedelingen. Het wordt niet duidelijk gemaakt, hoewel er een verwijzing is naar de omgevingsvisie, waarom deze ambitie voor het cultuurbeleid zo sterk en exclusief gericht is op deze doelgroep. Het is een ambitie die afstemming met andere domeinen vergt binnen de gemeente, zoals wonen en economie. Een (aanzet tot een) integrale visie/aanpak om met bijdragen vanuit het culturele beleid jonge creatieve stedelingen daadwerkelijk naar Deventer te halen wordt niet genoemd. Er wordt niet verwezen naar wat dit betekent voor wonen, bereikbaarheid van Deventer (OV-verbindingen)28. De ambitie is ook fors omdat de gemeente zelf aangeeft dat de verwachte bevolkingsgroei ouderen betreft, met andere woorden een aanzienlijke inspanning om deze ambitie te realiseren lijkt noodzakelijk. Belangrijk is verder dat in het uitvoeringsprogramma het verband tussen deze ambitie over de creatieve stedeling en de culturele beleidsdoelstellingen/uitwerkingen niet veel aandacht krijgt.
Dit houdt ook in dat de gemeente tot nu toe geen samenhangend beleid heeft om samen met de culturele instellingen gericht in te spelen op de gewenste groei van specifieke gewenste doelgroepen en veranderende demografische kenmerken (meer ouderen bijvoorbeeld). In de raadstafel van 21 oktober 2020 is van gedachten gewisseld over de (overkoepelende) ambitie tot het aantrekken van creatieve stedelingen. Er wordt die avond door raadsleden genoemd dat deze ambitie mogelijk beter past bij de omgevingsvisie of wonen dan bij cultuur. Er wordt verder ingebracht dat Deventer meer is dan de stad Deventer, en dat dus ook het woord “stedeling” mogelijk geen goede keuze is 29. Ook wordt aangegeven door raadsleden dat het een denkrichting is, naast andere mogelijke denkrichtingen. Op een gegeven moment komt de vraag op tafel te liggen hoe belangrijk de ambitie eigenlijk is voor de concrete plannen van het uitvoeringsprogramma. De conclusie bij raadsleden lijkt te zijn dat deze ambitie op de plannen van het geldende uitvoeringsprogramma weinig of geen materieel effect heeft voor dat uitvoeringsprogramma. En dat roept de vraag op welke betekenis aan deze ambitie beleidsmatig moet worden toegekend, voor de jaren waarin het uitvoeringsprogramma is vastgesteld maar ook voor de periode daarna, tot 2030.
In interviews komt regelmatig naar voren dat het toekomstperspectief voor het cultureel beleid, de ambities in andere woorden, niet heel scherp is. Een vraag die regelmatig gesteld wordt is: welke keuzes maakt de gemeente nu op de langere termijn? Conclusies over ambities en visie De eerste onderzoeksvraag was de vraag welke ambities de gemeente Deventer heeft gesteld in haar cultuurbeleid en of deze SMART zijn geformuleerd. Wat vooral opvalt is dat de cultuurvisie niet of nauwelijks ambities bevat. Er is wel sprake van, min of meer realistische, uitgangspunten, als basis voor de verdeling van het beschikbare budget, maar een uitgewerkt toekomstperspectief
28
Dat gebeurt wel in de omgevingsvisie. Bij amendement (18 november 2020) wordt de tekst gewijzigd: "De overkoepelende ambitie is in 2030 de meest aantrekkelijke woonstad voor de creatieve mens te zijn: investeren in het niveau van de culturele voorzieningen is een van de pijlers in het realiseren van deze ambitie. N.B. vanaf hier staat in het rapport creatieve mens in plaats van creatieve stedeling. 29
Cultuuraanbod en cultuurbeleid gemeente Deventer
17 van 67
ontbreekt in de cultuurvisie, het beleidsdocument waar je dit verwacht. Ambities, vooral de ambitie tot het realiseren van bevolkingsgroei door het aantrekken van de creatieve mensen, komen wel in het uitvoeringsprogramma naar voren. Maar het is niet helder wat de directe gevolgen van deze ambitie voor het uitvoeringsprogramma inhouden. Er lijkt verder onzekerheid te zijn, in ieder geval bij raadsleden, over het belang van deze ambitie voor de praktische beleidsdoelstellingen en beleidsuitvoering. Dit terwijl je vanuit de beleidstheorie zou verwachten dat beleidsambities duidelijk doorwerken in beleidsdoelstellingen. De conclusie is dat ambities, of een samenhangende visie die praktische uitgangspunten overstijgt, niet een duidelijk en bepalende rol spelen bij het vaststellen en uitvoeren van beleid, en verder ontbreken de ambities in het document waar je dit verwacht, de cultuurvisie. De beleidstheoretisch gewenste chronologische volgorde van vaststelling van ambities/richtinggevend perspectief (cultuurvisie) naar vaststelling concrete beleidsdoelstellingen (uitwerkingsprogramma) heeft dus niet zo plaatsgevonden. Ook vanuit het culturele veld komt regelmatig de vraag naar het lange termijn perspectief van het culturele beleid naar voren. Vanuit het normenkader bezien zijn er verbeteringen noodzakelijk.
Norm De gemeente Deventer heeft haar culturele ambities goed uitgewerkt en duidelijk geformuleerd.
3.3
Score
⚫
Beleidsdoelstellingen
De tweede onderzoeksvraag betreft hoe de gemeente cultuurbeleid en de uitvoering daarvan vorm geeft via beleidsdoelstellingen. Ook bij de beantwoording van deze onderzoeksvraag gaat het om de twee beleidsdocumenten: de cultuurvisie uit 2019 en het uitvoeringsprogramma cultuur uit 2020. Cultuurvisie 2019-2024 Boeien en Bloeien Kort samengevat bestaat de cultuurvisie wat beleid betreft uit drie onderdelen: uitgangspunten, programmalijnen en cultureel vastgoed. Die drie onderdelen worden hierna toegelicht. 1. Uitgangspunten: De cultuurvisie heeft vijf uitgangspunten: 1. Denken in programmalijnen; 2. Ruimte voor vernieuwing; 3. Bestaande faciliteiten optimaal benutten; 4. Deventer kenmerkt zich door een breed cultureel palet; 5. Toewerken naar meerjarige afspraken. 2. Programmalijnen: Er zijn 5 programmalijnen: Podiumkunsten en evenementen, Beeldende Kunst, Erfgoed, Taal, literatuur & media en als vijfde Educatie en participatie. De gemeente werkt in de cultuurvisie de verschillende programmalijnen uit in concrete aandachtspunten voor de gemeente en noemt tegelijkertijd ook aandachtspunten vanuit het culturele veld. Het bij de cultuurvisie gevoegde financiële kader geeft aan dat er voor ruim 13 miljoen euro dekking is in de begroting. Voor ruim 2.2 miljoen euro is (nog) geen dekking.
De verschillende aandachtspunten van de gemeente en de aandachtspunten vanuit het culturele veld noemt men als achtergrond bij de bedragen waarvoor geen dekking is. Het betreft dus bedragen die vanuit gemeente/het
Cultuuraanbod en cultuurbeleid gemeente Deventer
18 van 67
culturele veld samen naar voren gebracht worden. Bij de programmalijn podiumkunsten en evenementen betreft dit relatief de grootste bedragen. Bij Burgerweeshuis gaat het bijvoorbeeld om € 500.000, bij MIMIK om € 300.000 en bij de Stadsschouwburg om € 463.000. Deze kostenposten zijn gekoppeld aan vastgoed, naast exploitatietekorten. 3. Cultureel vastgoed: De gemeente noemt verder in de cultuurvisie vier aandachtspunten voor cultureel vastgoed: inzicht in kosten van de huur; aanpassing eigenaarschap cultureel vastgoed, optimaler gebruik maken van panden en benodigde investeringen. Het gaat bij de benodigde investeringen vooral om het Burgerweeshuis, de Schouwburg en de Waag (verduurzaming en geschikt museale klimaat). Beoordeling van de cultuurvisie De vijf genoemde uitgangspunten van beleid zijn deels vrij specifiek, maar dit geldt niet voor alle vijf uitgangspunten en ze zijn niet volledig SMART verwoord. Wat houdt “optimaal benutten van bestaande gebouwen” bijvoorbeeld precies in en hoe meet je dat? Hetzelfde geldt voor “ruimte voor vernieuwing”. De andere uitgangspunten zijn wel concreet. Het uitgangspunt om een breed cultureel palet aan te blijven bieden in Deventer maakt duidelijk, dat los van de keuze m.b.t. het Speelgoedmuseum, deze cultuurvisie geen andere verstrekkende keuzes bevat.
De uitwerking in programmalijnen geeft een duidelijk overzicht van het culturele veld, inclusief allerlei benoemde aandachtspunten. Het toewerken naar meerjarige afspraken, een belangrijke wijziging vergeleken met de eerdere praktijk van het toekennen van subsidies over een kortere periode, geeft beleidsmatig meer houvast, zowel voor de gemeente als voor de ontvanger van subsidies. Verder komt vooral vastgoedproblematiek als onderwerp van de cultuurvisie naar voren, via de vier beleidspunten van cultureel vastgoed en via het uitgangspunt om bestaande faciliteiten optimaal te benutten. Een financiële oplossing voor de genoemde grootste vastgoedknelpunten wordt echter niet gegeven. Dit ondanks de duidelijke keuze voor sluiting van het Speelgoedmuseum dat tot vrijval van middelen moet leiden30. In de interviews geven vertegenwoordigers van culturele instellingen aan dat zowel bij de totstandkoming van de cultuurvisie als bij het uitvoeringsprogramma er samenwerking plaatsvond tussen de gemeente en culturele instellingen. Ze zijn daar van beide kanten tevreden over. Uitvoeringsprogramma cultuur 2021-2024 Het tweede beleidsdocument met beleidsdoelstellingen is het uitvoeringsprogramma cultuur, dit bevat naast uitwerking van doelstellingen uit de cultuurvisie ook nieuwe doelstellingen en nieuwe ambities. De achtergrond hiervan ligt in afspraken die gemaakt zijn met de raad in 2019.
In paragraaf 3.5. komen ambities en de rol van de raad bij de totstandkoming van het uitvoeringsprogramma aan de orde.
30
Deze keuze in de cultuurvisie neemt de raad niet over (zie paragraaf 3.5. over kaderstelling).
Cultuuraanbod en cultuurbeleid gemeente Deventer
19 van 67
Het uitvoeringsprogramma bevat de volgende zes onderdelen 31 32, de laatste vijf onderdelen bevatten beleidsdoelstellingen. Deze beleidsdoelstellingen komen hierna aan bod, elk gevolgd door een beoordeling op basis van in dit onderzoek verzamelde informatie. Tot slot van deze paragraaf wordt de in het uitvoeringsprogramma aangekondigde midterm-review33, een tussentijdse rapportage door de gemeente zelf, kort besproken. Het uitvoeringsprogramma kent de volgende 6 onderdelen: • Cultureel perspectief 2020-2030 (dat aan bod kwam in paragraaf 3.2); • Publieksbereik; • Nieuwe subsidiesystematiek; • Cultureel vastgoed; • Partnerschap overheid en cultuur; • Financiën en prestaties. Publieksbereik: De gemeente wil een meer divers publiek trekken en wil meer groepen betrekken bij culturele voorzieningen die er nu niet of weinig gebruik van maken: • De sector moet in kaart brengen welke culturele behoeften bezoekers hebben en moet hier vervolgens qua programmering en marketing op in spelen; • De sector moet doelgroepen gebruiken bij het mede vormgeven van activiteiten; • De sector moet jonge makers laten programmeren, moet bestaande evenementen vernieuwen en moet jongeren laten meedenken over de culturele infrastructuur.
Beoordeling van de doelstellingen met betrekking publieksbereik Bij deze beleidsdoelstellingen geldt dat corona roet in het eten heeft gegooid wat de uitvoering van deze maatregelen betreft. Juist dat gedeelte van de culturele sector waar publiek op af komt, is getroffen door corona (zie ook de betreffende paragraaf 3.6 verderop in dit hoofdstuk). De vraag is of de genoemde doelstellingen voldoende zijn om de komende jaren een gewenst effect te behalen. Het in kaart brengen van bestaand publiek en hier vervolgens op inspelen is nuttig, maar om nieuw publiek te trekken is een breder actieplan nodig. Vanzelfsprekend speelt de sector zelf hierin een rol door doelgroepen bij de producties te betrekken, maar de vraag is vooral of dit genoeg is. Verder worden geen concrete uitwerkingen van de beleidsdoelstellingen genoemd, de doelstellingen zijn niet volledig SMART uitgewerkt, ze zijn wel realistisch en acceptabel, indien er verdere uitwerking aan wordt gegeven.
Nieuwe subsidiesystematiek: De gemeente formuleert de volgende beleidsdoelstellingen: Het maken van meerjarige afspraken met de betreffende culturele instellingen: • De meerjarenplannen bevatten samenwerkingsafspraken tussen instellingen op het gebied van programmering, publieksbereik en bedrijfsvoering, vanwege corona zijn deze meerjarenplannen overigens als basis van meerjarige subsidie nog niet in werking getreden (zie ook paragraaf 3.6);
31
De inhoud van het uitvoeringsprogramma cultuur, inclusief een cultureel perspectief 2020-2030 en inclusief veel doelstellingen voor beleid is mede bepaald door de raad, dit wordt toegelicht in paragraaf 3.5. 32 In paragraaf 3.3. staan de ambities die in het uitvoeringsprogramma staan. 33 https://deventer.raadsinformatie.nl/document/12160364/1/2022-12-08+-921-raadsmededelingMidterm+review+Uitvoeringsprogramma+Cultuur+2021-2024.
Cultuuraanbod en cultuurbeleid gemeente Deventer
20 van 67
•
Er komt vanaf 2021 een nieuwe subsidieregeling Cultuur, waarin alle huidige regelingen samengevoegd zijn. Een externe onafhankelijke adviesraad Cultuur 34 beoordeelt de aanvragen.
De gemeente gebruikt de leidraad meerjarige subsidieaanvragen (zie bijlage 5) als belangrijk instrument om de meerjarige afspraken met culturele instellingen uit te voeren en te toetsen. In deze leidraad staat een uitwerking van de beleidsdoelstellingen met betrekking tot publieksbereik, samenwerken, financiële verantwoording en governance, inclusief de drie codes die binnen de culturele sector gelden35. Beoordeling van de doelstellingen met betrekking tot nieuwe subsidiesystematiek De gemeente heeft het DOC36 gevraagd om te inventariseren in welke mate de onderlinge samenwerking is te verbeteren. Dit betreft de bovenstaande samenwerkingsdoelstelling 37. In het algemeen geldt dat samenwerken inhoudelijk (programmatisch) kan zijn, samenwerken kan gericht zijn op het samen delen van een locatie, huisvesting, en samenwerken kan ook gericht zijn op bedrijfsmatige aspecten. Bij interviews met vertegenwoordigers van de culturele sector is deze laatste vorm van samenwerking regelmatig besproken. Geïnterviewden (h)erkennen het belang van dit onderwerp vanuit de gemeentepolitiek. Samenwerkingen (zoals gezamenlijk inkopen) hebben voor bepaalde onderwerpen schaalvoordelen, maar soms geldt dat een en ander al via andere samenwerkingen op een andere manier juist al efficiënt geregeld is.
Zo werkt de bibliotheek samen met Rijnbrink, en maakt Brut deel uit van een breder samenwerkingsverband met vestigingen in Nijmegen en Arnhem. In de interviews wordt gemeld dat de praktijk vrij weerbarstig is wat bedrijfsmatige winst behalen betreft, en dit staat haaks op grote verwachtingen met betrekking tot de omvang van te verwachten kostenvoordelen38. Tegelijkertijd geven de geïnterviewden vooral projectmatige voorbeelden van zowel inhoudelijke als bedrijfsmatige samenwerking die vooral bij allerlei culturele activiteiten wel degelijk samenwerkingswinst opleveren. Het betreft hier bijvoorbeeld evenementen in de technische, facilitaire of administratieve ondersteuning. Zoals via de ene organisatie jonge makers betrekken om jong publiek te bereiken en via een andere organisatie de logistieke, publicitaire en technische ondersteuning verzorgen, of de administratie zoals het aanvragen van vergunningen. Met name rondom festivals vindt er veel inhoudelijke samenwerking plaats die kostenbesparend werkt maar vooral ook inhoudelijke impulsen geeft aan de samenwerking in Deventer tussen culturele organisaties. Daarnaast is sprake van bestaande samenwerking, zoals Burgerweeshuis en Brut die op 1 locatie werken, en neemt bijvoorbeeld de Bibliotheek de intermediaire functie van het Kunstcircuit over.
34
De nieuwe subsidieregeling Cultuur is al uitgevoerd inmiddels, de meerjarenplannen zijn zoals aangegeven in deze paragraaf gedeeltelijk uitgesteld in de beoogde werking. 35 Zie voor de codes de beleidsdoelstellingen met betrekking tot Partnerschap overheid en cultuur verderop in deze paragraaf. 36 Directeurenoverleg cultuurinstellingen. Het DOC bestaat uit een overleg van directeuren van culturele instellingen uit Deventer. Hier wordt onder meer overlegd over onderlinge samenwerking en andere onderwerpen. 37 Daarnaast betreft het ook de doelstelling van gezamenlijk gebruik maken van fysieke infrastructuur, zoals genoemd bij het onderwerp cultureel vastgoed van het uitvoeringsprogramma. 38 Uit een gezamenlijk onderzoek van culturele instellingen ui 2021 blijkt als eerste verkenning dat er per direct geen kostenbesparingen zijn in te boeken, zie raadsmededeling 2021-168.
Cultuuraanbod en cultuurbeleid gemeente Deventer
21 van 67
Het beleidsinstrument Leidraad meerjarige subsidieaanvragen is goed bruikbaar voor de beoordeling van meerjarige subsidies, dit wordt ook ondersteund door de gevoerde gesprekken. Vanuit interviews met vertegenwoordigers van kleinschalige culturele initiatieven blijkt in het algemeen tevredenheid over de nieuwe subsidieregeling met de adviesraad 39. Samenvattend gesteld, deze beleidsdoelstellingen zijn specifiek, realistisch en acceptabel en zijn ook al deels tot uitvoering gebracht. Het maken van meerjarige afspraken en meerjarige subsidietoekenningen is in ontwikkeling40 Cultureel vastgoed De volgende beleidsdoelstellingen zijn geformuleerd: • Het optimaal gebruik maken van de fysieke culturele infrastructuur, eventueel ook buiten het domein cultuur; • Extra aandacht geven aan de grote vastgoedvraagstukken binnen de programmalijn Podiumkunsten en de programmalijn Erfgoed; • De culturele hoofdhuurder van een pand onderzoekt waar gezamenlijk of medegebruik leidt tot optimaler benutten van de faciliteiten. Beoordeling van de doelstellingen met betrekking tot cultureel vastgoed Tijdens interviews met culturele instellingen is door geïnterviewden naar voren gebracht dat huisvestingsdossiers van culturele instellingen, cultureel vastgoed dus, erg veel tijd en energie vragen van betrokken personeel. Het zijn ook vaak dossiers die al vele jaren spelen.
In een aantal interviews spreekt men verder zorgen uit over mogelijk stijgende energiekosten en kosten verbonden aan het verduurzamen van de huisvesting. De beleidsdoelstellingen zijn verder weinig specifiek uitgewerkt, er is vooral sprake van oplossingsrichtingen verder onderzoeken. Meetbaarheid van de doelstellingen is moeilijk vast te stellen. Partnerschap overheid en cultuur: De volgende beleidsdoelstellingen zijn geformuleerd: • Actief samenwerken in Oost-Nederland, met de andere steden in de regio en de provincies Overijssel en Gelderland; • Nauw samenwerken met andere gemeentelijke programma’s ten einde de waarde van cultuur ook binnen het sociaal, economisch en ruimtelijk domein in te zetten; • Een “ketenbenadering” volgen, binnen de culturele sector - aanvullend op elkaar werken; • Instellingen moeten inzicht geven in hun bestuursmodel, de inrichting van de interne organisatie en de wijze van evaluatie en kwaliteitsbewaking. Tevens geven instellingen aan of en hoe ze de Governance Code Cultuur 41, de Code Diversiteit en Inclusie42 en de Fair Practice Code43 toepassen; • Afspraken maken met de instellingen over monitoring en verantwoording.
39
Vanuit de Kunstfietsroute Okkenbroek wordt gemeld dat ze wel een probleem ervaren met de benodigde tijd voor het afhandelen van de aanvraag door de adviesraad cultuur. 40 Zie ook paragraaf 3.6. 41 https://www.cultuur-ondernemen.nl/governance-code-cultuur/principe/introductie. 42 https://codedi.nl/. 43 https://fairpracticecode.nl/nl.
Cultuuraanbod en cultuurbeleid gemeente Deventer
22 van 67
Beoordeling van de doelstellingen met betrekking tot partnerschap overheid en cultuur De regionale samenwerking komt als enige van deze doelstellingen ook in de cultuurvisie naar voren44. Het zijn realistische doelstellingen, hoewel corona de afgelopen periode hierin remmend is geweest. Het meer integraal werken binnen de gemeente is een duidelijke keuze, de vraag is wel hoe deze doelstelling verder concreet wordt uitgewerkt. Het samenwerken binnen het sociaal domein vanwege bepaalde culturele activiteiten, is iets anders dan het samenwerken met economie of wonen om met een doordacht integraal plan jonge creatieve mensen aan te trekken. Voor de andere drie doelstellingen geldt dat deze realistisch lijken. In een deel van de interviews in de culturele sector is opgemerkt dat het handhaven van de Code Fair Practice/Fair Pay voor bepaalde instellingen een behoorlijke financiële last met zich meebrengt. Vergoedingen die jarenlang in de sector zijn gehanteerd liggen een stuk lager dan de vergoedingen die men volgens Fair Pay zou moeten geven. Financiën en prestaties: De volgende beleidsdoelstellingen zijn geformuleerd: • Het financiële kader blijft gehandhaafd; • Ruimte voor indexeringen van lonen en prijzen maken in begrotingen; • Het weerstandsvermogen afhankelijk maken van de situatie bij de betreffende instelling.
Beoordeling van de doelstellingen met betrekking tot financiën en prestaties. Deze doelstellingen zijn specifiek en zijn ook in andere opzichten SMART, waarbij met name de beoordeling van het weerstandsvermogen beleidsruimte creëert voor een oordeel dat toegesneden is op de betreffende situatie. Midterm-review De midterm-review is in december 2022 verschenen, het is geen uitgebreide beleidsevaluatie maar een tussenrapportage gekoppeld aan het moment dat het einde van de coronacrisis in zicht komt. In de midterm-review wordt kort de stand van zaken besproken van de 6 onderdelen van het uitvoeringsprogramma. De gemeente concludeert dat op hoofdlijnen het uitvoeringsprogramma volgens plan verloopt, de samenwerking binnen programmalijnen wordt hierbij onder andere genoemd. De gemeente geeft aan dat de doelstellingen die te maken hebben met publieksbereik door de coronacrisis onder druk hebben gestaan. De gemeente geeft verder de doelstelling aan dat cultuur voor iedereen is. Specifiek voor de doelgroep jongeren zijn er in 2023 incidentele middelen beschikbaar. Conclusie met betrekking tot beleidsdoelstellingen Bij de beantwoording van de eerste onderzoeksvraag, over ambities, is naar voren gekomen dat de relatie tussen ambities en beleidsdoelstellingen verbetering behoeft 45.
Bij de beantwoording van de tweede onderzoeksvraag gaat het vooral om de geformuleerde beleidsdoelstellingen: zijn deze duidelijk, SMART geformuleerd? In de bovenstaande evaluaties van de doelstellingen, zowel bij de cultuurvisie als bij het uitvoeringsprogramma, is naar voren gekomen dat doelstellingen in het algemeen realistisch zijn, een deel van de doelstellingen is tot uitvoering gekomen. De
44 45
Het regionaal beleid wordt verder besproken in paragraaf 3.5. Zie voor de invloed van corona op beleid paragraaf 3.6.
Cultuuraanbod en cultuurbeleid gemeente Deventer
23 van 67
doelstellingen zijn echter niet volledig SMART geformuleerd, deels zijn ze te weinig specifiek, of te weinig meetbaar uitgewerkt. Norm De gemeente Deventer heeft haar cultuurbeleid consequent vertaald in SMART beleid.
3.4
Score
⚫
Regionale positionering
In hoofdstuk 2 is de vraag naar de regionale culturele positie van Deventer aan de orde gesteld aan de hand van het culturele aanbod. De gerelateerde beleidsmatige vraag naar de regionale positionering door de gemeente staat in deze paragraaf. De landelijke overheid voert beleid met betrekking tot het stimuleren, ook financieel, van allerlei regionale en andere samenwerkingsverbanden. Ofschoon dit beleid nog niet volledig is uitgekristalliseerd, zet de overheid hier wel steeds meer op in. Zo vroeg het Ministerie van OCW in 2018 om regioprofielen, regionale samenwerkingsverbanden met onderlinge afstemming binnen de betrokken regio. Zo’n profiel kan van belang zijn om invloed uit te oefenen op landelijk beleid en aanspraak te maken op subsidies van het Rijk. In 2018 schreef bureau DSP, in opdracht van de drie betrokken gemeenten, een verkenning naar de mogelijkheid tot een stedelijke cultuurregio ZwolleDeventer-Apeldoorn.46 Zwolle maakte een andere keuze, Deventer vervolgens ook: Deventer koos voor samenwerking met Apeldoorn en Zutphen (de Stedendriehoek). Naar aanleiding van de keuze van de gemeente voor het regioprofiel cultuurregio Stedendriehoek Apeldoorn-Deventer-Zutphen stuurt het DOC een manifest naar de gemeente. Daarin pleit het DOC voor een brede cultuurregio IJsselvallei inclusief Zwolle.