2023-04-13_290_Lebuinuspleinen_Presentatie_Nieuwe_Markt.pdf
Tekst van het document
Nieuwe Markt Deventer ontwerpvisie en eerste ontwerpschetsen
Ongelooflijk bedankt!
Ongelooflijk bedankt!
Ongelooflijk bedankt!
Ongelooflijk bedankt!
1. introductie & proces schetsontwerp
Methodiek | de BoschSlabbers aanpak KARAKTERISTIEK
INPUT UIT PARTICIPATIE
FUNCTIONALITEIT
ACTUELE THEMA’S Maatschappelijke trends en speerpunten van de gemeente Deventer
H I S TO R I E
LEVENDIGHEID
WO N E N E N W E R K E N
K L I M A ATA DA P TAT I E ;
RUIMTELIJKHEID
ONTMOETEN
T E R R AS S E N R U I M T E B I E D E N
H I T T E S T R E S S & D R O G E VO E T E N
GROENSTRUCTUUR
GEMOEDELIJKHEID
LO G I S C H F I E T S PA R K E R E N
ZINGEVING
AU TO I S T E G A S T
BIODIVERSITEIT
C U LT U U R KWA R T I E R
C U LT U U R E N B E S T U U R
B E H E E R O P E N BA R E R U I M T E
ADEMEND PLAN
VERANDERENDE MOBILITEIT RIOLERING
SCHETSSESSIES BOSCHSLABBERS
VISIE: REDENEERLIJN
EERSTE CONCEPT SCHETSONTWERP
SCHETSSESSIES BELANGHEBBENDEN
AFWEGING EN DOORWERKING
SCHETSONTWERP VOOR DE LEBUINUSPLEINEN
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Input uit participatie geen ‘kille’ buitenruimte
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Input uit participatie waardeer de historie, waardeer de cultuurcomponent, richt hierop je kwalitatieve horeca
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Input uit participatie denk aan de bewoners - ruimte voor spontaniteit en spel
bron: Otto Westra BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Input uit participatie Programma van eisen - Programma van wensen
MISSIE UIT CONCEPT PVE STIPO
S T E R K B E PA L E N D E E I S E N U I T P V E TECHNISCHE KADERS
Het belang van een uitstraling van een hoogwaardig Cultuurkwartier, met pleinen die de cultuurhistorische kwaliteiten van de Deventerse binnenstad benadrukken en versterken, werd vrijwel door iedereen onderschreven. Pleinen die door middel van herinrichting over veel grotere verblijfskwaliteiten kunnen beschikken, waarbij dwalen en verblijven voorop staan, en onnodig zoekverkeer en mobiliteit kan worden teruggedrongen. Men ziet uit naar prettige pleinen, met groen dat beter past in de omgeving, en meer verbonden is met de IJssel als unieke kwaliteit nabij de Lebuinuspleinen. De pleinen lopen van gevel tot gevel, van het programma in de plinten tot op de pleinen. De ondernemers, de cultuurspelers in het gebied en belangrijke voorzieningen als de bibliotheek kunnen in de herinrichting nog meer worden uitgenodigd en in positie worden gebracht een bijdrage te leveren aan de levendigheid van het Lebuinuskwartier.
•
•
Bovenste 30cm is geroerde grond. Zeker op Grote Kerkhof indien er dieper moet worden gegraven, betekent dat onder archeologische begeleiding. elementen en objecten: (in principe) terugbrengen wat er is
‘STURENDE EISEN’ Cultuur en evenementen • Pleinen zijn het decor die activiteiten en cultuur oproepen. Deze activiteiten voegen zich dan vanzelf naar de kwaliteit van de omgeving. • Gelijktijdig met de herinrichting worden er evenementprofielen uitgewerkt die verder sturing geven aan de programmering van evenementen. • Grootschalige evenementen zoals de kermis moeten kunnen plaatsvinden op het Grote Kerkhof en Nieuwe Markt, maar zijn in de toekomst in vorm mogelijk volgend op de herinrichting. • Visuele verbeelding van de historie van Deventer in bestrating / panelen / objecten • Spelen in combinatie met kunst (referentie: Aardvarck in Arnhem) of (hemel)water als een onderdeel van het ontwerp van (één van) de pleinen. Eventueel te combineren met gemeentelijke doelstellingen klimaatadaptatie en afkoppelen Lebuinuskerk als pilot/voorbeeldproject.
Groen • De herinrichting van de Lebuinuspleinen moeten voldoen aan geldend beleid van de gemeente Deventer op gebied van klimaatadaptatie. • Beplanting op de pleinen die past bij cultuurhistorische kwaliteiten. • Huidige bomen mogen vervangen worden, hoeven niet per sé gehandhaafd. Cultuurhistorie • Gevel Lebuinuskerk als plek van herdenking en hedendaagse manier van zingeving. Daarbij monumenten en andere in welstandsbeleid vastgestelde cultuurhistorisch relevante gevels prominent zichtbaar houden; het ontwerp moet hun kwaliteiten versterken. • De twee WO II herdenkingsmonumenten behouden. Mobiliteit • Een goede verbinding voor voetgangers met herkenbaar straatprofiel en heldere bewegwijzering voor andere verkeersstromen. (zie bijlage kaart dwalen) • Verkeersaantallen en consequenties voor voorsorteren op voetgangersgebied / woonerf volgens inrichtingsprincipe van ‘voetgangersgebied A-niveau’. • Voldoende verblijfsruimte langs gevels, bijvoorbeeld voor terrassen, zodat interactie binnen en buiten wordt gestimuleerd. • Ruimte voor bestaand aantal parkeerplaatsen op de pleinen, inclusief parkeerautomaten.
•
•
•
Mogelijkheid bieden in het ontwerp om het aantal parkeerplaatsen aan te passen indien parkeervraag wijzigt. ( zie bijlage kaart objecten) Inrichting van het gebied is primair als verblijfsgebied, waarmee doorgaand verkeer en zoekverkeer wordt ontmoedigd en omgeleid o.a. met behulp van parkeersensoren. Voldoende fietsparkeerplekken (vraagvolgend, doelgroep afhankelijk, o.a. met aandacht voor opgave fietsparkeren bij bibliotheek en horeca). Accommoderen parkeeropgave auto’s en fietsen rondom MIMIK en EICAS en waar mogelijk gebruikmakend van de bestaande voorzieningen.
Grote Kerkhof • Huidige ontheffing parkeerplekken (ten behoeve van de Lebuinuskerk en het stadhuis) handhaven voor rouw en trouw. • Een pleinontwerp met respect voor archeologie en inzicht in consequenties (financieel en tijd) van eventuele graafwerkzaamheden. Nieuwe Markt • Inrichting toegang Nieuwe Markt mag direct uitnodigen tot verblijven in het Cultuurkwartier en verdere afname van verkeersintensiteitstimuleren.
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Input uit participatie Programma van eisen - Programma van wensen T R OT S
‘A D E M E N D’ P L A N O N T S PA N N E N P L E I N E N A N D E R S DA N D E B R I N K P R O G R A M M A VA N W E N S E N
OV E R KO E P E L E N D • •
•
“Ademend ontwerp” - met andere woorden: rekening houden met mogelijk toekomstige afname parkeren openbaar gebied. Toepassen van duurzame oplossingen, die een blijvende kwaliteit waarborgen .
•
• Identiteit en ruimte • Herkenbaar kwartier in de binnenstad: samenhang in materiaal. • Drie pleinen met een eigen karakter, onderling verbonden. • Duidelijke entrees van/naar omliggende buurten en straten. • Visuele verbinding met de IJssel, zichtrelatie met het water. • Grote Kerkhof als open ruimte, andere pleinen meer besloten stadspleinen en plekken. • Zicht op de monumenten behouden / versterken. Cultuur en evenementen • Tijdsporen geschiedenis Lebuinuspleinen (en stad) laten zien in het ontwerp • Looproute/routering langs cultuurhistorisch relevante plekken + kunstobjecten Groen • Beplanting op de pleinen zijn ter ondersteuning voor ruimtelijke accenten en/of dragen bij aan de klimaatdoelen. • Benutten van (hemel)water als trekker of identiteitsdrager van de ruimte ; al dan niet in combinatie met afkoppelen water vanuit bijv. dak kerk
Ongelooflijk bedankt!
en andere gebouwen. Het groen kan een stuk rijker, beter passend bij de locatie (met de kennis van nu) en goed worden aangepast op de thematische/identiteit Inzetten op benutten groene kwaliteiten van de omringende binnentuinen als oase voor biodiversiteit en bezinning. Vergroeningsambitie van Deventer waar mogelijk en passend op Lebuinuspleinen accommoderen.
Mobiliteit • Routering en bewegwijzering in het gebied moeten het Cultuurkwartier als verblijfsgebied versterken. Mogelijkheden voor aanhaken bij / voortbouwen op bestaande bewegwijzering onderzoeken en zoveelmogelijk zoekverkeer ontmoedigen.
DOELSTELLINGEN PER PLEIN
Grote Kerkhof • Locatie historisch kerkhof aanduiden. • Ruimte voor een kerstboom, dan put plaatsen op het plein. • Ruimte voor maatwerk in de inrichting van de buitenruimte, door goede afstemming met de verschillende betrokkenen en functies (zoals de kerk, ondernemers) rond het plein. Met als doel om de relatie tussen binnen- en buitenruimte te versterken. • Zo mogelijk planten van een cederboom op het Grote Kerkhof.
•
creëren. Gezien de ligging van de Stromarkt als eindpunt van het zoekgebied, extra aandacht voor verbetering bewegwijzering en routering over capaciteit voor het vermijden van zoekverkeer.
Nieuwe Markt • Mogelijk zichtbaar maken van de trapeziumvorm door de inrichting, in bijvoorbeeld kunst, bomen, bestrating van de Nieuwe Markt. Stromarkt • Monumenten en andere in welstandsbeleid vastgestelde cultuurhistorisch relevante gevels en plekken prominent zichtbaar houden; het ontwerp moet hun kwaliteiten versterken, bijvoorbeeld door het zichtbaar maken van de geschiedenis/belangrijkste routes rond de Stromarkt, met verwijzingen naar het oorspronkelijke marktje gelegen op het kruispunt van routes. • Verrommeling voorkomen aan de voorzijde van de bibliotheek door verkenning van mogelijkheden voor fietsparkeren aan de achterzijde. • Nastreven van de groene sfeer die de platanen nu
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Input uit participatie samengevat in 2 woorden
GRANDEUR H I S TO R I S C H E PA N D E N VA N D E B I N N E N S TA D
T E R R AS S E N M E T S T I J L
D E M A AT E N S C H A A L VA N D E LBUINUSKERK AAN HET PLEIN
GEMOEDELIJKHEID FRANS PLEIN ONDER DE BOMEN
A L L E R L E I AC T I V I T E I T E N O P H E T P L E I N
S P E L E N M E T WAT E R
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Analyse op schaal binnenstad Beeld- en kaartstudie, context
stationsst
raat
station
sstraa
t
noorderplein
stati
onsp
sin
lein
gel
stati
onss
traat
thuis
straa
t
singel
Binne
. Gib
Gas
el
at nstra Bure f van Graa
elstr aat
ng
traat
Dams
Golstraat
singels
Wals traat
Prinse nplaats
g stee
ld Berg schi at
Kerk
sassens traatje
t Golstraat
Brink
Damstraa at
Walstra
at
astra
Keizerstraat
Muntenga
ng
ts Prinsenplaa
Houtmarkt
Duiveng
ang
sassenstraatje
emmas
Brink Brink
Muntengang
t
rt Zandpoo
hild Bergsc
g Kerkstee
Lamm
Brink
opstra Bissch Lange
e van Diese strikst plein eeg pstraat Bisscho Lange
ang
orsteeg
treurnietsg
poort
spijkerbo
Zand traat ouwers
vleesh
lein Bursep teeg
Bursestr aat
traat
Gasthu isstraat
vlee sho uwe rstra at at rkt
Burs
Melksterstraat f Manhuiss
gel
gsin
tstraat
emmastra
2tm66
aat sstr
at
Bergpoor
ang Bokkingsh
slui ijstraa
straat
1948
raam
Gieter
Pothoo
fd
Zandpoort
Welle
ingel Bergs
straat
aat emmastr
dwars
raam
Melksterstraat
t
traa
tstraat
Kerkho
gsin
Ber
arss mdw
Grote
Houtmarkt
traat
enstraa t Plantso
ng straat
ietsga
Badhuis
treurn
spijk erboo rstee g
stra at chop Biss
ge
stroma estra
Gra ven
Lan
straat
Kuiper
eeg tibbenst
in eple
Burs
emm
cho pstr aat Biss Lan ge
lein sep Die stri kste
eg
van Lam me wal stenen
raat Molenst
36
tengKer
Gro
Molenga
24
kho f
Graven
raat
mst
raa
raat
Zandpoor
Werfst
at Polstra
aat Hallenstr
t de Muren
Ber
straat emma
Boterstr aat
raat
mst
raa
Giete
Laboratoriumplein
rijkmanstraat
traat at
at
rijstra
straat
rt
traat
oorts
Mr. H.F. de Boerlaan
plein
Maalderij
Duimpoo
at
Bergp
fstra
eg
Wer
Manh uisste
at
nstra
poort
Halle
Duim
traat
oorts
pad
Bergp aat erijstr
Maald
Bergkerk
Bergschild
gel
straat
traat Gieterijs
raam
ingel Bergs
Poth
gsin Ber
oofd
De Wilhelminabrug was gereed begin de Tweede Wereldoorlog. Samen met de schipbrug werden deze verwoest tijdens deze oorlog. Pothoofd
Pothoo
1200
1300-1500
Graven van de Weteringen (vanaf 1200) en het bedijken van de IJssel (rond 1400). Hierdoor kan de stad geleidelijk groeien.
1500
Deventer beleefde gouden jaren toen de stad was aangesloten bij het Hanzeverbond. Er waren voldoende fondsen voor de aanleg van een dubbele verdedigingsgordel om de stad.
ingel Bergs
fd
1955
1850-1900
1946
Deze aanleg ging gepaard met het van het Dit betekende voor deverleggen wederopbouw van de binnenstad Overijssels kanaal en de aanleg van de Prins Bernhardsluis noordwestelijke deel werd het (1952). het belang van de continuïteit vanvan woningbouw en enerzijds modernisering de infrastructuur en de Rijsterborgherpark aangelegd. kleinere bedrijvigheid in de binnenstad werd mondjesmaat ‘city’ (devooral binnenstad onderkend, voor het toen alals sterkstedelijk verpauperde dienstencentrum), Vanaf 1890 kwamen er Bergkwartier en noordenbergkwartier. concreet betekende anderzijds behoud door herstel. het wederopbouwplan dat bijvoorbeeld dat wooneenheden voor bejaarden en waterleidingen en riolering. alleenstaanden aan de rijkmanstraat werd gebouwd. van kraaijenhagen uit 1946 verenigde deze twee structurele oplossingen voor leefbaarheid of vitalisering werden echter niet bedacht. componenten. Opvallend was de grote invloed die de Monumentencommissie en geen eenhapklare adviescommissie van lokale voor de verbetering van de winkelstand werd oplossing geleverd: idealiter zou de ‘pantoffelparade’, een architecten (W.P.c. knuttel, J. Postma en J. van Dongen) op 1899 1946: wederopbouwplan vanzelfsprekende flaneerroute door de binnenstad, ervoor zorgen dat de winkels de aandacht kregen die ze op grond het wederopbouwplan hadden: hun ideeën over renovatie van hun verzorgingsgebied verdienden.
Dat ging echter niet vanzelf. De vooroorlogse aanleg van de Wilhelminabrug had al voor deen (minder voor de hand van het stadsbeeld oorlog geleid tot een heroriëntatie van de verkeersstromen, liggend) verbetering denoorden infrastructuur door gebruik te het wederopbouwplan van kraaijenhagen, 1946. [saB] waardoor de de winkelstand van het zuidenvan naar het Geleidelijk aan verdween
H A N Z E S TA D
verschoof en het Grote kerkhof zijn centrale positie verloor ten gunste van de Brink. een logische winkelroute was daarbij verloren gegaan. Om deze terug te brengen was een aantal interventies gepland, bijvoorbeeld het verbreden van de Bruynssteeg en het bouwen van een winkelpassage ter plaatse van de Botermarkt.
de industrie uit de Deventer binnenstad, zoals de koekfabriek en -winkel van Bussink in de Lange Bisschopstraat.
vooral voor de grote ingrepen, zoals de doorbraak bij de Bergkerk bleek al snel te weinig geld te zijn. in een herziening van het wederopbouwplan in 1954 werd het plan versoberd, waardoor slechts fragmenten uitgevoerd werden. Dat het oorspronkelijke plan bekend staat als conservatief is onterecht: het was bijzonder dat de monumentencommissie zo’n grote invloed had op het uiteindelijke plan en de benodigde interventies steunde. De ideeën over komverbetering en verkeersdoorstroming vormden dan ook de basis voor de binnenstadssanering die in 1959 geïnitieerd werd.
1615
Deventer tapijtstad
De koekfabriek en -winkel van Bussink verruilde in 1952 de lange Bisschopstraat voor een industrieterrein. Dit is illustratief voor de verdwijnende industrie uit de Deventer binnenstad. [DiB]
TA P I J T S TA D
1952
De aanwijzing was een lang en ingewikkeld proces, dat vooral werd opgehouden door de verschillende bestuurlijke lagen en hun onenigheid over de begrenzing. Daarbij ging het vooral om de vraag of de raambuurt en het gebied rond de Boreelkazerne wel of niet binnen het stadsgezicht moesten vallen. Gemeente en Gedeputeerde staten wilden de buurt bij het beschermd stadsgezicht betrekken, de rijksplanologische commissie en rDMz (rijksdienst voor de Monumentenzorg) wilden dat niet. volgens de rDMz was de raambuurt niet interessant genoeg en doorbrak het viaduct bij de Wilhelminabrug de stedenbouwkundige samenhang met de binnenstad.7 De Boreelkazerne was niet opgenomen in het oorspronkelijke aanwijzingsvoorstel, maar door de ‘ruimtelijke en architectonische kwaliteiten
in 1973 deed de gemeente twee voorstellen tot begrenzing van het beschermd stadsgezicht in Deventer: het eerste behelsde alleen de middeleeuwse stad, het tweede was voor een ruime begrenzing inclusief de voormalige vesting.4 Omdat het ruimtelijk beleid zich echter vooral op de
2000
van dit gebouw in samenhang met de tegenovergelegen bebouwing aan de buitenzijde van het Bergkwartier’ wilde de gemeente deze toch opnemen in het stadsgezicht. Ook het voorstel van Duimel om de Worp, het landschappelijke gebied aan de overzijde van de iJssel, in het beschermde stadsgezicht op te nemen, bleef lange tijd onderwerp van gesprek.8 De aanwijzingsprocedure speelde in een tijd waarin er landelijk twijfels rezen over de waarde van de aanwijzing tot beschermd stadsgezicht. in april 1983 verscheen het onderzoek ‘Monumentenzorg en effecten van centraal beleid: een analyse van de bescherming van stads- en dorpsgezichten’, uitgevoerd door de leidse faculteit
1979
Begrenzing beschermd stadsgezicht Deventer werd bepaald, herzien in 1986.
buitenwijken richtte, ging de aanwijzing de ijskast in. Mede De bombardementen zorgden door de inspanningen van B. Duimel (van 1976 tot 1989 als voornamelijk voor schadevoor aan wethouder verantwoordelijk monumenten) kwam de begin jaren tachtig weer op de agenda. Duimel, de schil aanaanwijzing de zuidoostrand representant van de toenmalig nieuw-linkse garde binnen van het centrum. Onder de Pvda, bracht de noodzaak tot binnenstadsvernieuwing op de agenda zonder daarbij het belang van de historische andere de Nieuwe Markt stadsstructuur te verliezen. Daarbij speelde ook de verlate en de Stromarkt waren het uit 1959 een rol: uitvoering van de saneringsplannen implementatie van het beschermd stadsgezicht moest dit zwaarst getroffen. Hiernaast voorkomen. De toegevoegde waarde lag volgens een het wederopbouwplan van Deventer tijdens een woordvoerder van de gemeente bespreking met de rijksdienst voor Monumentenzorg Kraaijenhagen. (rDMz) in 1984 ‘…in het feit, dat van objektbescherming 5
via ensemble-bescherming wordt gekomen tot de bescherming van objekten en ensembles in hun omgeving.’6
1952
Bedolven vrachtwagen in een in 1944 verwoest pand aan de achter de Muren zandpoort. [DiB]
Begin jaren negentig werd de binnenstad ingezet als een versterker van de concurrentiepositie, als merk. Grootstedelijke ambities uit eerdere plannen werden ingeruild voor een omarming van de historische stad met ca. 540 rijksmonumenten.
2020
cOntext en DOelstellinG in 1970 werden in Deventer de eerste stappen genomen tot aanwijzing van de binnenstad als beschermd stadsgezicht. De mogelijkheid daartoe was in 1961 geïntroduceerd in de Monumentenwet en had als doel naast de objecten ook de structuur van historische steden en dorpen vast te leggen. De verantwoordelijkheid voor instandhouding van beschermde stadsgezichten lag, in tegenstelling tot de rijksmonumenten, van meet af aan bij de gemeenten. als borgingsinstrument was in de Monumentenwet het bestemmingsplan aangewezen: de historische waarde van panden en structuren moest worden gekoppeld aan een planregel.
schadekaart van Deventer uit 1945. [saB]
slechten zodat de stad kon uitbreiden. Op het
1250
Bouw van een bakstenen stadsmuur op de aarden wal.
De wederopbouw van de stad werd, zoals overal in nederland, gestuurd vanuit Den haag. in samenspraak met de gemeente werd architect a. kraaijenhagen (19051966), een relatief jonge architect die zich had bewezen met het wederopbouwplan van Wageningen, aangewezen als opsteller van het wederopbouwplan. toch was ook het in Deventer heersende politieke klimaat van belang: ondanks een behoorlijke opleving van de (in Deventer opgerichte) communistische Partij nederland bleef de sociaaldemocratie leidend in Deventer. De in 1946 opgerichte Partij van de arbeid, die de belangrijkste partij in de gemeenteraad werd, sloeg een brug tussen sociale belangen van de arbeiders en de economische wensen van de industriëlen. De partij faciliteerde de vooruitgang Door de Vestingwet die de industriëlen wensten, met goede infrastructuur (1874) mocht Deventer de en volkshuisvesting voor de arbeiders, maar was tegelijk verouderde vestingwerken huiverig voor al te grote hervormingen.2
1990
De entrees naar de binnenstad behielden hun eeuwenoude positie en ondanks de nieuwe spoorbrug uit 1887 bleef de houten Schipbrug tot 1948 de belangrijkste oeververbinding.
traat sluiss
tweg
straa
rijks
aatweg rijksstr
Deventer - BinnenstaD
2tm66
raa
Bergpoor
1943
Laboratoriumplein
at stra terij Kazernestraat
gel
at
N
Huidige water
kade
Gie emmaplein
emm
achter
Wellepad
Handels
aat astr
emm
straat
emma
Bergstra
traat
Waters
Huidige bebouwing
hild
ng Waltorenpad
ngsha
Bokki
Bergkerkplein
Menstraat
Bursestra
Duimpoort
Prinsenplaats
astra
Zandpo
straat
at
de Muren
Zandp
Maansteeg
at
ort
Bursep lein
Jansstra
achter
Muren
roggestr aat
Brink
Overstraat
assens sint
Welle
slaan verzet
Brink
Kleine
Hof van adwaita
assen
Polstra at
Nieuwbouw na 1950
slaan verzet
pstraat
Linden
traat
oort
r de
achte
raat
teeg
sandras
de
Poot
Onder
Kleine
Welle Grote Kerkhof
t straa Berg
Bisscho
at
nieuwe
N
Huidige groenvoorziening
Korte
at
Overst
traa
Pols
assens
Poot
lein
n
Walstraat
rstra
2
kerkp
Bergsc
Walstraat
Bote Grote
t
Korte
Grote
Berg
Pikeursbaa
rijkmanstraat
at
t
Proosdijp
Hofstraat
Geert Grootestraat
nstra
straa
rkt stroma
vispoort
bergstra
de Muren
noorden
achter
Linden
Markt
t
sbaan
eeg
Pontst
de
vijgeboomgang
Onder
nieuwe
Markt
Menstraa
asse
Burse straat
lein Graesp
kade
Grach
Gedem
Op de Keizer
gang smids
Pikeur
raat erenst Broed
traat enges
straat
eg
Papen
Klooste
assage
raat
t
emmaplein
Handels
teeg
rtstraat
Keizer
splaats Pikeur
Broede
Halveste
nieuw
at
Molenstra
r ) Het (Willem
Kazernestraat
in
Churchillplein
Maans
Brinkpoo
pte
de
smede nstraa
t
t
Barmhar
Op
Broede
t
enstraa
Bagijn
traat nieuws
steeg
Bruyns
Papenstraat
Graesple
tigesteeg
issteeg
spinhu
Korte noordenbergstraat
t
oort
de achter
t renstraa
n
Duimp
aan sijzenb
Broederenplein
Bergkerkple
at
brug
straat singel
lein baanp sijzen
nstraa t
ren
t
Muggeplei
mgang vijgeboo
de Muren
estra
Leeuwen
Brinkpoortplein baan
raat
smede
traa
in
Wal
rogg
nbrug
Brink
straat sijzen
Doelen
Overst
t
traat
raat
erst
le
Molenstraa
Wat
Kapjeswel
t
Leeuwe
l
De
Kleine
Hof van adwaita
ens
eple
in
traa
straa
enstraa
Bagijn
nieuws
Pad
Keizers traat
raat erst Kuip
at nstra Mole
36
g ngan Mole
g tibbe nstee
kt mar stro
raat
Parkw eg
Burenst
van
at
Hoven
straat
Gibson
kerstra
Pols
Jans
achter
Binnensinge
nstraat
steeg Hagen
ass
Burs
de
d
npa
tore
Mr. H.F. de Boerlaan
t.G.
Boede
e Poot
t
Beschadigd
32
aan etsl verz
eg
raste
Klein
en Lind
Zwarte
aan
s
Brink
sand
at
kerstra
Boede
er de Ond
traat Lindens
sint
el
Brinkpoort
traa
g ankerstee
Welle pad
Zwaar beschadigd
Deventer - BinnenstaD
etsl verz
laat
ursp
aan
ursb
t
Het Perck
straat
Gibson
kt
t.G.
mar
noordenbergsingel
stro
raat
ort n vispo Mure
ergst denb
Grote Kerkhof
Binnensing
smede
ens
Poot steeg
in Lindenple Houtzagersgang
Kranensteeg
Verwoest
zoals zoveel steden in nederland kwam Deventer niet ongeschonden uit de oorlog. een reeks bombardementen richtte van september 1944 tot februari 1945 op verschillende plekken in de stad forse schade aan. De verwoesting was, doordat de bruggen het hoofddoel waren, geconcentreerd langs een schil aan de zuidoostrand van het centrum: de Bokkingshang, Brink (oostzijde), de 1940 Polstraat, de Bursesteeg, de nieuwe Markt en de stromarkt waren het zwaarst getroffen. Ook de noordwesthoek werd flink beschadigd.
1560 Deventer werd de hoofdzetel van de bisschop van Utrecht. Zo werd de stad verrijkt met een bisschopshof, die als een apart gebied in de stad lag. De bisschop ging in 925 weer terug naar Utrecht, maar Deventer bleef de tweede residentie.
straa
t traa
noor
Om de nederzetting werd een aarden wal opgeworpen, vermoedelijk naar aanleiding van een Vikingaanval.
chop e Biss
rens
er de acht
en
e ass
2
Grote
noord
Leusen
nollesgat
Lindenstraat
ts
plein
singel
smedenstraat
enberg
Buren
Graaf
Prinsenplaa
stations
rstra at
Kort
straat smeden schild
enberg
noord
straat van
te Ove
twicke
t
Welle
gel
3.2 beSCHeRmd STAdSgezICHT
1675
RIVIERDUIN
ede
l
gang
singe
er de
vijgeboom
t
aat Hofstr twicke
Mark
Huidige spoorweg
32
elska
sbaan
Walstraat
straat
Gro
Binnensin
lostraa van
ingel
van
assa
ge
nbergs noorde
t
Belegering door de Staatse troepen.
Hand
Pikeur
Walstraat
sdijp
singel Binnen
Nieuwbouw na 1950
1578
Kort
Bro
eg
Ond
Parkweg
e Markt nieuw
we
nieu
Huidige water
Geert Grootestraat
Schadekaart Tweede Wereldoorlog.
plein
Proo
iJsselst
882
895
tste
t
Deventer ontstaat vanuit een stedelijk/ agrarische samenleving op een aantal rivierduinen. Dankzij de rivier was in de zevende eeuw al sprake van een handelsnederzetting.
Pon
straa
Gra
Kapjes welle
Oorlogschade en nieuwbouw na 1950
1350
stationsstr aat
stations
singel
lein
esp
at
Huidige spoorweg
1945
stationsstraat
stations
lstra
Huidige bebouwing
Pike
aat nstr
aat wstr nieu
Lind
Molen
t
lostraa
1600-1800
ang
idsg
Pike
24
g
stee
eeg
Hov enp ad
huis
ijne
nsst
Bag
aat wstr
Bruy
straat Molen
traa
teeg
600-700
Rond het jaar 0 breekt de IJssel door. Er ontstaat een patroon van oost naar west lopende ruggen en laagten.
ens
Kranens
1000
0
spin
nieu
t Papenstraa
at
Pap
Kloo
iJsse
1300
den
dere
aat estr
eng
noorderplein
ster
) Het
lem
(Wil
de
Op de Keizer
sme
Broe
Halv estee
elska
Keiz er
Broe
ach
nstra
plein
Graes
Hand
cht
Gra
Ged
sm
rsteeg
plein
Zwaar beschadigd
Deventer wordt een belangrijk centrum voor religieuze hervorming door Geert Grote, grondlegger van de beweging van de Moderne devotie. Tot 1500 is de stad het belangrijkste humanistische boekdrukcentrum van NoordEuropa.
de
at
at
anke g
estee
hartig
Beschadigd
ter
tstra
emp
de
stra
Mugge
gang
boom
Op
n
Houtzagersgang
poor
te
aan
enb sijz
Duiv enga
wal ste
aat nstr
nen
ijne
Korte noordenbergstraat
vijge
at
Broederenplein
Brink
plei
aan
enb sijz
stra
dere
nplein
Lindens
raat
Verwoest
Deventer krijgt stadsrechten.
sing
n
g
nollesgat
traat
Oorlogschade en nieuwbouw na 1950
1190
Churchillplein
elst
den
stee
Linde
Huidige groenvoorziening
rug
raat
aan
sme
teeg
Hag
sen
swelle Kapje
0
len
ens
Leu
g
1926
wenb
Brinkpoortplein
sijz enb
Doe
Bag
aat wstr
noo
Barm
Missionaris Lebuïnus sticht de stad door op een strategische plek aan de IJssel een kerk te bouwen. Hij had van een Utrechtse abt opdracht gekregen de Saksen te bekeren tot het christendom in het gebied van het huidige Gelderland en Overijssel.
Plan tsoe nstra at
at
nieu
berg
Bur
enst
768
De
stra
Graaf
Park weg
at stra son Gib
raat
af van
Lind
1578
rug
t.G.
erst dek Boe
Gra
Schipbrug werd verlegd naar de Vispoort.
sing
raat
den
ild
rden
rden
t traa
LEBUINUS
wenb
Leeu
oortstr aat
sme
traat
dens
berg
noo
kelo twic
ens
1599
Leeu
Brinkp
sch
at
DEVENTER ALGEMEEN
Binnen singel
sme
stra
ONTWIKKELING VAN
l
smedenstraat
jesw elle
van
lein
nsinge
Badh
erst dek
Boe
sing
onsp
Binne
uisst raat
at
berg
stati singel
stra kelo twic
el
rden
noo
Kap
Pad
nsing
Binn
at
van
Zwa rte
l
ens
stra
gsingel
son
inge
Het Perck
t.G
noordenber
eg Parkw
98
steenhuisMeurs
Deventer - BinnenstaD
35
kaart van het beschermd stadsgezicht uit 1979, herzien in 1986. De begrenzing is inclusief De Worp. het open landschap aan de overkant van de iJssel, maar exclusief de Raambuurt, het Boreel en de houtmarkt.
1979
1959
Het Wederopbouwplan (1946, herziening 1954) en het Basisplan vor de Sanering (1959) zouden de cityvorming moeten waarborgen.
1960: sanering steenhuisMeurs
37
I N D U S T R I E S TA D
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Analyse op schaal binnenstad betekenis van de plek in de historische binnenstad
D E V E N T E R DWA A L S TA D
groene binnenhoven, vroeger en nu
bestuur en cultuur
bron: Landlab BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
4. strategie
Strategie plangebied - gevelwanden
D E G E V E L S L AT E N S P R E K E N
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Strategie één vloer, aansluitend op de historische binnenstad
DEVENTER MIX DOORTREKKEN
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Strategie Grandeur voor de individuele panden
G R A N D E U R, P R I V É S TO E P
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Strategie vergroening door passend, statig gevelgroen
S F E E R VO L G E V E LG R O E N
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Strategie mix van bestaande en nieuwe bomen zorgen voor sfeer, verkoeling, stedelijke biodiversiteit, ruimtelijkheid
BOOMGROEPEN BRENGEN SFEER
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
6. schetsontwerp Nieuwe Markt
Archeologische Bureaustudie Nieuwe Markt - Hegius FilMtHeater
Nieuwe Markt | historie en ontwikkeling ca 1000
ONTWIKKELING VAN
na 1334
TA P I J T S TA D Archeologische Bureaustudie Nieuwe Markt - Hegius FilMtHeater
1000 4
0
1
2
3
0
10
20 m
Grens werkput
1 Werkputnummer
Sporen
Afb. 5: Overzicht van de in 1952 aangelegde werkputten.
Het bisschoppelijke hof werd onder bisschop Godebald uitgebreid en geheel omgeven door een tufsteenmuur, met aan de voorzijde een droge gracht (huidige Graven). Bij opgravingen werd een groot deel van deze muur teruggevonden.
Op de plaats van de Nieuwe Markt lag de ommuurde immuniteit. De immuniteit vormde een belangrijke schakel in het politieke leven van de stad. Het bisschopsklooster was hier gevestigd en daarmee het bestuurscentrum van de kerk voor heel Nederland.
1951-1952 Afb. 6: Overzicht van de opgravingsput, gezien in de richting van de Graven.
BISSCHOPSHOF
Archeologie Deventer, mAArt 2010
1893
Stedelijk gymnasium werd gehuisvest in een van de stadshuizen aan de oostwand.
De wederopbouw van de stad werd, zoals overal in nederland, gestuurd vanuit Den haag. in samenspraak 1885-1889 Hofstraat 1572 met de gemeente werd architect a. kraaijenhagen (19051334 1608 15191966), een relatief jonge architect die zich hadDe bewezen Indicatieve bepaling markt werd bestraat De voormalige van de locatie van met keien om een Mariakerk is het met het wederopbouwplan van Wageningen, aangewezen geschikte plek te het voormalige overblijfsel van creëren voor het houden bisschopshof. Je de laat-gotische als opsteller van het wederopbouwplan. toch was ooken de van markten ziet de muur over driebeukige kermis. de huidige Nieuwe hallenkerk. het in Deventer heersende politieke klimaat van belang: Markt lopen. ondanks een behoorlijke opleving van de (in Deventer opgerichte) communistische Partij nederland bleef de sociaaldemocratie leidend in Deventer. De in 1946 na 1334 opgerichte Partij van de arbeid, die de belangrijkste partij in de gemeenteraad werd, sloeg een brug tussen sociale Afb. 14: De fasering van de gebouwen van de bisschopshof in relatie tot de Lebuïnuskerk volgens Spitzers. belangen van de arbeiders en de economische wensen van 15 de industriëlen.
De partij faciliteerde de vooruitgang Archeologie Deventer, mAArt 2010 die de industriëlen wensten, met goede infrastructuur en volkshuisvesting voor de arbeiders, maar was tegelijk huiverig voor al te grote hervormingen.2
1100
800-1000
zoals zoveel steden in nederland kwam Deventer niet ongeschonden uit de oorlog. een reeks bombardementen richtte van september 1944 tot februari 1945 op verschillende plekken in de stad forse schade aan. De verwoesting was, doordat de bruggen het hoofddoel waren, geconcentreerd langs een schil aan de zuidoostrand van het centrum: de Bokkingshang, Brink (oostzijde), de Polstraat, de Bursesteeg, de nieuwe Markt en de stromarkt waren het zwaarst getroffen. Ook de noordwesthoek werd flink beschadigd.
ca 1210
ca 1110
DEVENTER NIEUWE MARKT
ca 1060
6
Bedolven vrachtwagen in een in 1944 verwoest pand aan de achter de Muren zandpoort. [DiB]
1500
1600-1800 Het gebied rond de
Dit betekende voor de wederopbouw van deMarkt binnenstad Nieuwe werd vastgelegd: de vorm enerzijds modernisering van de infrastructuur en de van de pleinruimte en de pleinwanden. ‘city’ (de binnenstad als stedelijk dienstencentrum), anderzijds behoud door herstel. het wederopbouwplan van kraaijenhagen uit 1946 verenigde deze twee componenten. Opvallend was de grote invloed die de 1836 Monumentencommissie en een adviescommissie van lokale architecten (W.P.c. knuttel, J. Postma en J. van Dongen) op het wederopbouwplan hadden: hun ideeën over renovatie van het vooroorlogse stadsbeeld en (minder voor de hand 1649 liggend) de verbetering van de infrastructuur door gebruik te
1906
1975
1959
De Nieuwe Markt is bestemd als een van de balangrijkste parkeergebieden in de binnenstad.
schadekaart van Deventer uit 1945. [saB] 1900
1962
1940
1832
2000
1946
Plein fungeerde als groente-en fruitmarkt. De noordwand van het plein had vergeleken met nu een iets teruggelegen rooilijn.
WO I I
Het merendeel van de panden aan het plein waren beschadigd. In het wederopbouwplan werd de gehele noordelijke pleinwand gereserveerd voor een gymnasiumcomplex.
Archeologische Bureaustudie Nieuwe Markt - Hegius FilMtHeater
1946
1873
Noordelijke toren van de buiten-Vischpoort werd afgebroken om een goede verbinding van het marktplein het waterfront te hetmet wederopbouwplan van kraaijenhagen, 1946. [saB] creëren.
1951
Gebombardeerde huizen aan de oostwand werden verder gesloopt. Dat maakte het mogelijk om het Bisschopshof af te graven.
steenhuisMeurs
35
1996 Afb.11: Overzicht van de belangrijkste sporen in het onderzoek op de Nieuwe Markt (naar Groothedde 1996).
De 12de eeuw Waarschijnlijk werd in de 12de eeuw één van de houten gebouwen in tufsteen uitgevoerd. In de opgravingsput werd één van de hoeken van dit gebouw aangesneden (afb. 11). De fundering zelf was volledig uitgebroken, alleen een puinspoor was nog aanwezig. Het gebouw moet minimaal 10 x 15 m groot zijn geweest. Omdat slechts een hoek van het gebouw is aangetroffen, kon niet worden vastgesteld of het gebouw haaks op of parallel aan de IJssel was georiënteerd. De uitbraaksleuven werden afgedekt door ophogingslagen die in de 13de eeuw zijn gedateerd. Het gebouw moet dus al vóór of in het begin van de 13de eeuw zijn gesloopt. Een van de vraagstellingen bij dit onderzoek betrof het verloop en de datering van de gracht om de bisschopshof. Het bestaan van een gracht kon op basis van de resultaten van het onderzoek in 1952 worden aangetoond. Het booronderzoek in 1986 onder het pand Graven 11 maakte aannemelijk dat deze gracht parallel aan de Graven richting de Stromarkt liep. In de vakken 1 t/m 4 werd een deel van de gracht aangesneden. Het betrof het buitenste deel van de gracht. Deze boog ter hoogte van de noordwestelijke hoek van de bisschopshof in zuidelijke richting af, pal voor het gebouw langs (afb. 11). De breedte van de gracht bedroeg ca 20 m. De gracht bestond in feite uit een brede, relatief ondiepe geul met een flauw talud aan weerszijden.
De bodem van deze geul was niet vlak, maar bestond uit drie afzonderlijk greppels. Van deze greppels was de buitenste het diepst, met een bodem op 3,50 m + NAP. Alleen deze greppel is in de opgraving aangetroffen. Vermoedelijk zal de gracht ongeveer 2 tot 2,5 m diep zijn geweest. Tussen de greppels lagen aarden walletjes. In principe was het een droge gracht, mogelijk dat bij een hoge grondwaterstand de greppels incidenteel water voerden. De functie van deze gracht moet waarschijnlijk worden gezocht in een defensieve structuur rondom de bisschopshof en mogelijk de Lebuïnuskerk.
Archeologie Deventer, mAArt 2010
10
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Nieuwe Markt | historisch beeld ca 1900-1930
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Nieuwe Markt | historisch beeld ca 1900-1930
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Nieuwe Markt | huidige situatie
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Nieuwe Markt | huidige situatie
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Input uit participatie samengevat in 2 woorden
GRANDEUR H I S TO R I S C H E PA N D E N VA N D E B I N N E N S TA D
T E R R AS S E N M E T S T I J L
D E M A AT E N S C H A A L VA N D E LBUINUSKERK AAN HET PLEIN
GEMOEDELIJKHEID FRANS PLEIN ONDER DE BOMEN
A L L E R L E I AC T I V I T E I T E N O P H E T P L E I N
S P E L E N M E T WAT E R
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Nieuwe Markt | ruimtelijkheid
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Nieuwe Markt | ruimtelijkheid
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Nieuwe Markt | ruimtelijkheid wens
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Lebuinuspleinen | ruimtelijkheid wens
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Strategie | doorvertaling naar ontwerpprincipes H E L D E R E , L E E S BA R E P L E I N R U I M T E S G E V E L TOT G E V E L
Plein van gevel tot gevel
DE LEVENDIGE LEBUINUSPLEINEN
intieme ruimte de entrees van culturele en publieke gebouwen zijn zichtbaar en beleefbaar
gevelwanden zijn bepalend voor de ruimte en de sfeer levendigheid en verblijf faciliteren in de buitenruimtes
D E AU TO I S T E G A S T, V E R B L I J F S K WA L I T E I T S TA AT VO O R O P bewoners: ruimte rond de voordeur voor eigenheid en groen
aantrekkelijk verblijven in de openbare ruimte
F U N C T I E S E N O P G AV E N K R I J G E N E E N PA S S E N D E P L E K / I N V U L L I N G
parkeerverwijssysteem vermindert zoekverkeer
fietsparkeren nabij entrees
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Nieuwe Markt | een Deventer tapijt UITGANGSPUNTEN
• versterken poort naar de IJssel • versterken ‘voorplein’ • één plein van gevel tot gevel • straten komen uit ‘op’ het plein • ruimte voor stoepen en gevelgroen • verbrede stoep/plint voor Hegius • herschikken bestaande materialen • bloeiend accent bij Hegius gebouw • knipoog ‘Eicas’ mogelijk • onderzoek afkoppeling regenwater • klimaatadaptatie (hol profiel)
0
5
10
15
20
25
m.
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Nieuwe Markt | huidige situatie
0
2
4
6
8
10
m.
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Nieuwe Markt | een Deventer tapijt - verleidelijk perspectief
0
2
4
6
8
10
m.
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Nieuwe Markt | een Deventer tapijt - met parkeren
0
2
4
6
8
10
m.
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Nieuwe Markt | ‘ademend’ concept
0
5
10
15
20
25
m.
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Nieuwe Markt | ‘ademend’ concept
0
5
10
15
20
25
m.
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Nieuwe Markt | ‘ademend’ concept
0
5
10
15
20
25
m.
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Nieuwe Markt | ‘ademend’ concept
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Nieuwe Markt | een Deventer tapijt
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Nieuwe Markt | een Deventer tapijt
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Een goed ontvangen schetsontwerp - voorontwerp
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp
Vervolg van schetsontwerp naar uitvoering
BoschSlabbers Lebuinuspleinen Deventer | Schetsontwerp