2022-513-bijlage-Bijlage 5 Haalbaarheidsstudie verduurzaming Deventer
Tekst van het document
Bijlage 5 Witteveen+Bos Haalbaarheidsstudie verduurzaming DNK
THEATER VAN DE TOEKOMST
Haalbaarheidsstudie
2
Witteveen+Bos | Haalbaarheidsstudie - Theater van de toekomst
THEATER VAN DE TOEKOMST Haalbaarheidsstudie Project Document Status Datum Referentie Opdrachtgever Projectcode Projectleider Projectdirecteur Auteur(s)
Gecontroleerd door Goedgekeurd door
Haalbaarheidsstudie verduurzaming Schouwburg Deventer Haalbaarheidsstudie Definitief 14 oktober 2022 131281/22-014.735 Gemeente Deventer 131281 Harro Wieringa Steven Delfgaauw Janet van de Wetering Christianne Neeltje Luijten Matthias Hoendermis Leander Vleeshouwer Janet van de Wetering Harro Wieringa
Paraaf
Adres
Witteveen+Bos Leeuwenbrug 8 P.O. Box 233 7400 AE Deventer The Netherlands +31 570 69 79 11 www.witteveenbos.com
3
Samenvatting | De gemeente Deventer is van plan om de Schouwburg te
De bevindingen van deze studie zullen worden verwerkt in
dit rapport worden zeven verschillende duurzaamheidsthema’s
architectenbureau Theater Advies.
verbouwen, hierbij staat het thema duurzaamheid centraal. In
toegelicht en worden bijbehorende maatregelen voorgesteld. De maatregelen per duurzaamheidsthema zijn onderverdeeld in 3
Verder zien wij de volgende nuttige vervolgonderzoeken voor
impact die ze maken. De ambitieniveaus lopen op van voldoende
een voorkeursvariant:
ambitieniveaus, omdat de maatregelen variëren in de kwalitatieve naar optimaal, waarbij ambitieniveau 1 nadruk legt op dat de
ons die kunnen bijdragen aan de haalbaarheid van en keuze voor
huidige situatie niet verslechtert, het tweede ambitieniveau doelt
- Constructieve haalbaarheid
naar de optimale situatie.
- Rapport door ecoloog (nulmeting)
op het bijdragen aan de kwaliteit en het derde niveau streeft
In deze studie is een drietal businesscases uitgewerkt, waarbij
1) economisch slim, 2) groen en 3) de mens centraal staan. De
businesscases zijn opgebouwd uit een pakket van maatregelen dat voldoet aan diverse ambitieniveaus, zoals hierboven
omschreven, voor de verschillende duurzaamheidsthema’s. De studie toont aan dat de businesscases qua kosten en
gemiddeld ambitieniveau niet ver uiteenlopen. Het gemiddelde
ambitieniveau van een businesscase is bepaald door de behaalde ambitieniveaus bi elkaar op te tellen en dit te delen door het
aantal duurzaamheidsthema’s. De studies voor mens en groen hebben beiden een gemiddeld ambitieniveau van 2,14, waar
economisch slim hier een gemiddeld ambitieniveau van 2 scoort. De kosten liggen ook relatief dicht bij elkaar. Businesscase
groen vergt een bedrag van 4,06 miljoen euro, businesscase
mens bedraagt 3,94 miljoen euro en businessclass economisch slim ligt er tussenin met een bedrag van 4,04 miljoen euro. De
gemiddelde score van de ambitieniveaus en prijzen zijn dan ook niet doorslaggevend voor een voorkeursvariant.
Het grootste verschil tussen de businesscases zit in de
behaalde ambitieniveaus per duurzaamheidsthema. De
gemiddelde ambitieniveaus liggen dicht bij elkaar, maar
waaruit het gemiddelde ambitieniveau is opgebouwd, varieert. Bijvoorbeeld, business case groen haalt ambitieniveau 3 voor
het duurzaamheidsthema ecologie, echter halen businesscase economisch slim en mens slechts ambitieniveau 1 voor dat thema. De verschillen per businesscase zijn zichtbaar bij
de kwalitatieve baten en de verschillende nadruk die per
businesscase op andere duurzaamheidsthema’s wordt gelegd.
Die verschillende nadruk leidt ook tot een verschil in de esthetiek van het gebouw en de inpassing ervan in de omgeving.
4
een haalbaar en ambitieus Programma van Eisen van het
Witteveen+Bos | Haalbaarheidsstudie - Theater van de toekomst
- Omgevingsstudie voor gebiedsontwikkeling - Maatschappelijke kosten baten analyse
Inhoudsopgave | Introductie Theater in de stad Businesscases
Methode
06 06 06
08
Ambitieniveaus
08
Integraliteit knelpunten en kansen Baten kwalificeren
12 12
Duurzaamheidsmaatregelen opstellen en kwantificeren
Businesscase 1: Economisch slim
12
13
Totstandkoming Maatregelen Kosten Baten
14 18 20 20
Businesscase 2: Groen
21
Totstandkoming Maatregelen Kosten Baten
22 26 28 28
Businesscase 3: Mens
29
Totstandkoming Maatregelen Kosten Baten
30 34 36 36
Bijlagen Figurenlijst Dak- en geveloppervlakten Maatregelenlijst
38 38 40 42
5
Station Deventer
Deventer Schouwburg Saxion University of applied sciences
Brink
6
Witteveen+Bos | Haalbaarheidsstudie - Theater van de toekomst
Introductie | De Deventer Schouwburg en Kunstcircuit zijn toe aan
Door de locatie heeft de schouwburg de potentie om een
ontwikkeld voor een succesvollere exploitatie om de transitie
de ambities van de Kien op een zichtlocatie profileren naar
vernieuwing. Op dit moment wordt er een nieuw businessmodel van een klassieke schouwburg naar een multifunctioneel
theater van de toekomst in te zetten. De ontwikkeling sluit
aan bij de realisatie van Stadscampus de Kien en draagt bij
aan het realiseren van de ambities van de gemeente Deventer.
iconisch ontvangst te zijn van Deventer en kan de schouwburg bezoekers en bewoners. De verduurzaming van de schouwburg is een kans om te transformeren naar een iconisch theater als stadsentree in de binnenstad van Deventer.
Onderdeel van de vernieuwing is een integrale verbouwing
Het gebouw is in 1994 gebouwd en in 1995 in gebruik genomen.
de duurzaamheidsambities van de gemeente Deventer en
weinig tot geen duurzaamheid gerelateerde aanpassingen
van het pand. Daarbij dient het gebouw aan te sluiten bij
Stadscampus de Kien. Zo streeft de gemeente ernaar om in 2030 een klimaat- en energieneutrale stad te zijn. Minder energie gebruiken en duurzame energie opwekken zijn belangrijke
manieren om Deventer duurzamer te maken. De schouwburg van de toekomst kan hierin als inspirerend voorbeeld dienen.
Op dit moment zijn de plannen voor de verbouwing in de
definitiefase. Dat houdt in dat het nog vroeg in het proces
In 2009 is de schouwburg voor een deel verbouwd. Daar zijn
gedaan. In het nieuwe plan worden ook het voormalige Filmhuis de Keizer en Kunstcircuit onderdeel van het nieuwe theater. Businesscases
Het is altijd tijd voor duurzaamheid! Duurzaamheid gaat over
het voorzien van de levensbehoeften van de huidige generatie, zonder die van de toekomstige generaties tekort te doen.
is van het verduurzamen van de schouwburg en er nog
Daarbij moeten wij een balans zien te vinden tussen de belangen
verduurzamingsontwerp voor de schouwburg kan zo op vele
menswaardige levens- en werkomstandigheden, het behoud
veel ontwerpmogelijkheden zijn. Het transformatie- en
verschillende manieren nog bijdragen aan het nieuwe duurzame imago van Deventer.
van mensen, zoals welzijn en gezondheid, eerlijk loon en
van het leven op aarde, de dieren en planten in de natuur, en gezonde economie.
Daarbij is er eerst een inspiratiedocument opgesteld wat aan de
Het theater van de toekomst kijkt vanuit 3 invalshoeken naar
kan dragen aan de Kien ambities groen, slim en gezond. In deze
scenario botsen de verschillende invalshoeken niet met elkaar,
hand van referenties laat zien wat het theater van de toekomst bij rapportage wordt er aan de hand van 3 businesscases gekeken
naar de haalbaarheid. Vervolgens zullen bepaalde maatregelen, onderbouwd in dit document, geïntegreerd worden in het programma van eisen en de raming van de architect. Theater in de stad
De Deventer Schouwburg is onderdeel van de Stadscampus
duurzaamheid: groen, mens en economisch slim. In een ideaal maar leggen ze wel verschillende accenten. In 3 businesscases wordt er gekeken hoe er vanuit 3 perspectieven gekeken
kan worden naar een duurzame schouwburg. Vanuit de 3
perspectieven worden er 3 businesscases gemaakt die laten
zien wat er mogelijk is. Elke businesscase wordt opgebouwd uit maatregelen op het gebied van 7 thema’s:
de Kien, het stationsgebied van Deventer waar kennis en
1
energie;
schouwburg een prominente locatie aan de Singel. Daarnaast is
3
gezondheid;
cultuur samenkomen. Binnen het stationsgebied heeft de
de schouwburg gelegen aan de belangrijkste looproute van het station naar de historische binnenstad van Deventer.
2 4 5 6 7
klimaatadaptatie; ecologie; gebruik;
circulariteit;
afval.
7
8
Witteveen+Bos | Haalbaarheidsstudie - Theater van de toekomst
Methode | Om tot de 3 businesscases te komen en de herleidbaarheid te
Voor ambitieniveau 2 geldt het ‘puntensysteem natuurinclusief
- definiëren van ambitieniveaus per thema;
is op de zogenoemde Ambassadeursoorten van de gemeente
vergroten is het proces opgedeeld in een aantal stappen:
- opstellen en kwantificeren van duurzaamheidsmaatrgelen per ambitieniveau;
- integraal knelpunten- en kansenonderzoek; - baten kwalificeren voor de 3 businesscases.
De stappen worden in de onderstaande paragrafen verder
bouwen in Deventer’ van de gemeente Deventer dat gericht Deventer. ‘Natuurinclusief bouwen is het oprichten van
bouwwerken en inrichting van de omgeving van de gebouwen zodanig dat de natuurwaarden er baat bij hebben. Het gaat er dus niet alleen om aan de flora en faunawet te voldoen, maar juist om proactief te handelen ten voordele van de natuur.’
toegelicht.
Het puntensysteem is in principe bedoeld voor woningen
Ambitie niveaus
maatregelen waarvoor punten kunnen worden verdiend. Voor de
Voor elk duurzaamheidsthema zijn 3 ambitieniveaus
gedefinieerd. De ambitieniveaus lopen op van voldoende naar
optimaal, waarbij ambitieniveau 1 nadruk legt op dat de huidige situatie niet verslechtert, het tweede ambitieniveau doelt op het bijdragen aan de kwaliteit en het derde niveau streeft naar de optimale situatie. Als uitgangspunt geldt:
- ambitieniveau 1: huidig/wettelijk en laaghangend fruit;
en bestaat uit een checklist met een verscheidenheid aan
schouwburg is een conversiefactor van 60 gebruikt voordat een maatregel punten kan scoren. Bijvoorbeeld, waar per woning 5 punten verdiend kunnen worden door 3 nestplaatsen voor huismussen te plaatsen, moeten dit
180 nestplaatsen zijn voor de schouwburg. Als de schouwburg
aan 15 punten kan voldoen wordt het ambitieniveau 2 behaald.
- ambitieniveau 2: gemeente Deventer
Ambitieniveau 3 gaat verder dan alleen de gebouwgebonden
exclusiviteit en energie);
verbinding met de omgeving. Punt Maatregelen hebben namelijk
duurzaamheisdoelen (klimaatadaptatie, natuur
- ambitieniveau 3: theater van de toekomst. In tabel 1 zijn de ambitieniveaus per thema verder gespecificeerd. De verschillende thema’s met elk 3 ambitieniveaus vormen
samen een ambitieweb. Afbeelding 1 toont de opbouw van
het ambitieweb, de binnenste cirkel is ambitieniveau 1 en het
buitenste ambitieniveau 3. Per businesscase wordt een ambitie web opgesteld waarin voor elk thema het maximaal haalbare ambitieniveau binnen die businesscase wordt bepaald. Ecologie
Ambitieniveau 1, voor het thema ecologie, houdt in dat er
geen verslechtering van de biodiversiteit mag plaatsvinden
als gevolg van de transitie. Dat wil onder andere zeggen dat,
maatregelen en kijkt daarnaast naar de samenhang en
maar beperkt effect als deze niet in verbinding staan met andere
groene gebieden of simpelweg niet te bereiken zijn voor insecten of minder mobiele soorten. Als aangetoond kan worden dat de
schouwburg een ecologische verbinding mogelijk maakt met de omliggende groengebieden kan aan dit ambitieniveau worden voldaan.
Klimaatadaptatie
Ambitieniveau 1 betekent dat er geen verslechtering mag
plaatsvinden van na de verbouwing van de schouwburg. De regenwaterbelasting op de riolering mag niet toenemen als
gevolg van de verbouwing, net als dat de hittestress niet mag toenemen door donkerder materiaalgebruik bijvoorbeeld.
wanden die geschikt zijn voor klimplanten geschikt blijven of
Ambitieniveau 2 is gericht op de ambities zoals vermeld in
toegevoegd waar oorspronkelijk onverhard terrein was, en
Alhoewel een deel van de ambities die zijn genoteerd specifiek
elders gecompenseerd worden, er geen extra verharding wordt dakranden die geschikt zijn als nestplaatsen geschikt blijven of geschikt gemaakt worden voor vogels bij vernieuwing.
het klimaatadaptatie programma van de gemeente Deventer. zijn gebaseerd op beleid en handelen van de gemeente, zijn de volgende uitgangspunten voor de gebouwgebonden maatregelen van de schouwburg overgenomen: Wateroverlast:
Er wordt voorkomen dat wateroverlast optreedt bij een bui T=10 en dat water wordt afgewenteld op andere gebieden. In 2050 stroomt geen regenwater van de schouwburg meer naar de RWZI.
9
Tabel 1. Ambitieniveaus Nr.
Ecologie
Klimaatadaptatie Gezondheid
Energie
Circulariteit
Afval
Gebruik
1.
niet verslechteren
geen
voldoet aan
voldoet aan
20 % van
gemakkelijke
multifunctionele
t.o.v. huidige
verslechtering
Bouwbesluit
Bouwbesluit
toegevoegd
afval-scheiding
ruimten
situatie
t.o.v. huidige
(volledige
materiaal is
situatie
renovatie)
gerecycled materiaal
2.
puntensysteem
KA-programma
uitgangs-punt
energieneutraal in 30 % van de
hergebruik van
verschillende
natuurinclusief
Deventer:
BREEAM very
2050 (energieplan
nieuwe
afval afkomstig
vormen van gebruik
bouwen in
good en WELL
Deventer) -
toepassingen is
van het gebruik
faciliteren
Deventer:
gold
gebouwgebonden van gerecycled
minimaal 15 punten
3.1. Drempel
energie verbruik
-waarden per
-> 40 % hernieuw-
kwalificatie -
bare energie
materiaal
BREEAM-NL richtlijn
3.
(groen)ontwerp
samenwerking
het theater
werkelijk energie-
30 % van de
hergebruik van
toegankelijk voor
geïntegreerd met
met de
stimuleert
neutraal in 2050
nieuwe
afval en opslag
iedereen
verbindingen
omgeving +
beweging en treft
toepassingen is
bieden voor andere
voor soorten in de hoge ambities
voorzieningen voor
van gerecycled
projecten
omgeving
alle gebruikers
materiaal. En 20 % is losmaakbaar
Afbeelding 1. Ambitieniveaus AMBITIENIVEAU 01
ENERGIE GEBRUIK KLIMAATADAPTATIE GEZONDHEID ECOLOGIE CIRCULARITEIT AFVAL
10
Witteveen+Bos | Haalbaarheidsstudie - Theater van de toekomst
AMBITIENIVEAU 02
AMBITIENIVEAU 03
Hitte:
De inspanningen verschuiven daarom naar het verkrijgen van
en ’s nachts) en lokaal koele plekken creëren met een
in de gebouwde omgeving. Door de gezondheidsbelangen van
- in de bebouwde kom de luchttemperatuur verlagen (overdag lagere gevoelstemperatuur;
- voorkomen van hittestress wordt bij de herinrichting van
openbare gebieden volwaardig meegenomen en particulieren worden gestimuleerd om hun kavel klimaatbestendig in te
meer inzicht in het comfort, gezondheid en welzijn van bewoners de bewoners van stad mee te nemen, en hierop in te spelen bij het ontwerpen van het theater, kan het theater een positieve bijdrage leveren aan de gebouwde omgeving.
richten;
Nieuwe normen, zoals WELL en Fitwell, zijn een verdere stap in
van kwetsbare mensen te beperken. Het is duidelijk hoe
van een gebouw het potentieel heeft om een positieve invloed
- het is belangrijk om tijdens een hittegolf de gezondheidsrisico’s te handelen tijdens een hittegolf (kwetsbare groepen en evenementen). Droogte:
- droogteschade wordt zoveel mogelijk voorkomen door
regenwater af te koppelen naar het groen en/of te infiltreren in de bodem;
deze trend, waarbij wordt uitgegaan van de visie dat het ontwerp te hebben op de gezondheid en welzijn van de gebruikers.
De meer bekende bouwnormen, namelijk LEED en BREEAM,
verwelkomen nu ook het idee en nemen elementen van comfort, gezondheid en welzijn aan hun meer traditionele energie- en duurzaamheidseisen. Aspecten van BREEAM en WELL zijn geïntegreerd in ambitieniveau 2.
- in de openbare ruimte wordt rekening gehouden met
Dit alles maakt deel uit van een veel bredere beweging, op gang
streekeigen beplanting de voorkeur heeft.
voor hun eigen gezondheid en welzijn, zoals blijkt uit de
klimaatbestendige soortenkeuze voor het groen, waarbij
Voor ambitieniveau 3 wordt uitgegaan van maatregelen die in samenhang met de omgeving genomen kunnen worden
waardoor regenwater dat valt zo veel als mogelijk in het gebied blijft en kan infiltreren. De schouwburg is slechts 1 van de vele gebouwen die gekoppeld zijn aan een gemengde riolering.
Voor ambitieniveau 3 is een bergings- en infiltratievoorziening
gerealiseerd voor hemelwater en is de openbare ruimte ingericht om hittestress te voorkomen.
Het gaat hier niet alleen om de daadwerkelijke afkoppeling,
maar ook om de beleving van de mens. Door het integreren van zichtbare maatregelen, zoals prominente regengoten,
bijvoorbeeld U-profielen, te realiseren in de gevel, ziet men het water van het gebouw stromen naar de openbare ruimte. Gezondheid
De eisen opgenomen in het bouwbesluit vallen onder
ambitieniveau 1. Het bouwbesluit en de milieuvoorschriften,
samen met normen en technologieën, dragen continu bij aan
gebracht door een toenemende belangstelling van consumenten populariteit van onder meer gezondheidsapps op smartwatches en fitnesslessen. Hierom worden in ambitieniveau 3 veel
maatregelen toegepast die beweging stimuleren. Maatregelen
om mensen te verbinden in het theater, de kans geven om kennis te delen en ideeën bijeenbrengen makkelijk maken, behoren ook tot ambitieniveau 3. Energie
In het bouwbesluit zijn eisen opgenomen ten behoeve van de energiezuinigheid van gebouwen, bijvoorbeeld over de
thermische isolatie bij renovaties. Zo dienen nieuwe en volledig te renoveren gevels te worden voorzien van isolaties volgens
de nieuwbouw eis. Daarnaast zijn er ook duurzaamheidseisen waar te vervangen klimaatinstallaties aan dienen te voldoen.
Hieruit volgen duurzaamheidsmateregelen die volgens wet- en regelgeving dienen te worden uitgevoerd bij een verbouwing. Deze maatregelen zijn onderdeel van ambitieniveau 1. Deze
worden aangevuld door laaghangend fruit zoals alle verlichting vervangen voor LED verlichting.
de prestaties van gebouwen. Het feit dat het aantal gebouwen
In ambitieniveau 2 worden maatregelen opgenomen die nodig
mensen die tegen 2050 naar stedelijke gebieden zullen migreren,
Deventer sluit aan bij de Klimaatwet en heeft het streven
toeneemt om ruimte te bieden aan de voorspelde 2,5 miljard
beperkt deze verbeteringen¹. Dit leidt ertoe dat groene gebieden in steden langzaam worden uitgehold ten gunste van nieuwe
ontwikkelingen, ten nadele van de gezondheid en het welzijn van de burgers.
¹Bron: United Nations and P. D. Social Affairs, “World Urbanization Prospects,” United Nations. vol. 12, p. 32, 2014
zijn om de gemeentelijke doelen te behalen. De gemeente
om een energieneutrale stad te worden door CO2-reductie, energiebesparing, zuinige en slimme energienetwerken
zonder fossiele brandstoffen en inzet van duurzame bronnen (omgevingsvisie Deventer 2019). Binnen de Kien krijgt het
verduurzamen op het gebied van energie ook extra aandacht.
11
Ondernemers worden gestimuleerd om extra stappen te nemen
Ambitieniveau 1 bevat maatregelen waardoor afvalscheiding
wordt gefocust op gebouwgebonden energieverbruik. Een
andere gescheiden afvalbakken en informerende beelden
en een voorbeeldfunctie te zijn voor de stad en omgeving. Hier voorbeeld hiervan is het verwarmen van de theaterzalen.
In ambitieniveau 3 wordt er gekeken naar al het energieverbruik,
waardoor het duidelijk wordt gemaakt wat in welke bak thuishoort.
zowel gebouwgebonden en gebruiksgebonden energieverbruik.
Vervolgens horen bij ambitieniveau 2 maatregelen waarbij afval
koffiezetapparaten en televisieschermen. Daarnaast worden
Maatregelen zoals dit is bijvoorbeeld het hergebruiken van
Denk bij gebruiksgbonden energie aan het gebruik van
er maatregelen opgenomen om piekvraag en belastingen te voorkomen om de belasting op het net te verkleinen.
Bij de eerste onderzoeken naar de potentiële besparing en
opwekking bleek dat het onrealistisch is om het theater volledig energieneutraal te maken. Hiervoor zou het gebouw volledig moeten worden ingepakt met pv-panelen. Daarom is ervoor
gekozen om ambitieniveau 2 beneden bij te schalen om een
betere verdeling te hebben tussen niveau 1, 2 en 3. Vergelijkbaar met de huidige norm voor nieuwbouw dient 40 % van het
gebouwgebonden energieverbruik hernieuwbaar te zijn (voor referentie zie tabel 1). Circulariteit
In het rijksbrede programma Circulaire Economie staat
beschreven dat er in 2030 50 % minder primaire grondstoffen worden gebruikt, en in 2050 is de Nederlandse economie
volledig circulair. De huidige bouwindustrie in Nederland leidt tot uitputting van grondstoffen en veel afval. In een circulair systeem
niet alleen wordt gesorteerd, maar ook wordt hergebruikt.
koffiedik voor het groeien van oesterzwammen in de kas van het theater of moestuinen omschreven in businesscase mens, zie
hoofdstuk ‘Businesscase 3: Mens’ voor referentie. In economisch slim wordt ook over extra isoleren geschreven, wellicht wordt
oud isolatiemateriaal vervangen voor nieuw isolatiemateriaal. Sommige vormen van isolatiemateriaal, zoals wol, kunnen
worden gebruikt in kassen om planten te laten groeien. AAfval
als resultaat van de verbouwing kan ook worden gebruikt voor het inzetten van nieuwe maatregelen voor het theater.
Ambitieniveau 3 duikt dieper in het hergebruik van materialen. Materialen die volgen uit de sloop waar eventuele potentie in
zit om te hergebruiken kunnen in de toekomst tijdelijk worden
opgeslagen in de binnenhaven te Deventer. Hier is belangstelling
voor om binnenkort ruimte aan te bieden voor containeroverslag en een afvalrecycle cluster. De materialen kunnen vervolgens
gebruikt worden bij het verduurzamen van andere locaties te Deventer.
worden kringlopen gesloten. In het afweegkader gebruiken
Gebruik
levensduurverlenging, hergebruik, reparatie en recycling.
multifunctioneel kunnen worden ingezet. Dit kan op verschillende
wij als handvat daarvoor de strategieën voorkomen (refuse),
Afval
In de omgevingsvisie van Deventer staat: ‘Steden en regio’s die concurrerend willen blijven, moeten veel zuiniger en
duurzamer omgaan met energie, water, grondstoffen en
voedsel. Ook moeten ze ruimte bieden voor energietransitie. Het sluiten van kringlopen, beperken van afvalstromen, het
aanboren van secundaire grondstoffen en het reduceren van transportkilometers levert onmiskenbaar economisch en
ruimtelijk voordeel op: waardevast en circulair ondernemen
gaan veelal samen. Het is de uitdaging om met het Deventer bedrijfsleven economische en duurzaamheidsprincipes te verbinden’.
12
gemakkelijk wordt gemaakt voor de gebruikers, door onder
Witteveen+Bos | Haalbaarheidsstudie - Theater van de toekomst
Ambitieniveau 1 is erop gericht dat meer ruimten
manieren; door faciliteiten nabij te plaatsen, een beleid te maken of door gebruikers een gemakkelijke manier aan te bieden om een ruimte te reserveren.
Het theater is voor elk mens. Ambitieniveau 2 streeft er dan
ook naar om voor alle gebruikers elementen te faciliteren zoals
verschillende activiteiten. Deze elementen kunnen terug worden gevonden in onder andere economisch slim, waarbij een gevel multifunctioneel wordt ingezet door overdag zonnepanelen
in de richting van het zuiden te positioneren en in de avond een film te projecteren waardoor het transformeert in een openluchtbioscoop.
Ambitieniveau 3 doelt erop dat het theater niet alleen activiteiten
Aan de hand van een knelpuntenanalyse worden maatregelen
opvallend zijn voor iedereen. Kwetsbare doelgroepen en
gemarkeerd. Het geeft je overzicht van alle thema’s die van
faciliteert voor elk mens, maar dat de voorzieningen ook
minder validen worden betrokken bij het integreren van een
hellingbaan, of voor slechtziende wordt de route met behulp van verschillende materialen en geluiden geleid.
Duurzaamheidsmaatregelen opstellen en kwantificeren
Op basis van de gedefinieerde ambitieniveaus, de gesprekken met de gebruiker en eigenaar, de plannen van theateradvies
(architect) en de analyse van de huidige situatie is er per thema voor elk ambitieniveau een lijst met maatregelen opgesteld, d.
Daarbij is aangegeven welke maatregelen benodigd zijn om een ambitieniveau te halen.
Zo is er voor het ambitieniveau 1 een set maatregelen, voor het behalen van ambitieniveau 2 en 3 komen daar maatregelen
bij. Aan de hand van de ambities van de gemeente Deventer,
en daarmee de belangrijkste pijlers van de gemeente, zijn er 4 hoofdthema’s en 3 sub thema’s gedefinieerd. Hoofdthema’s:
die vanuit de verschillende thema’s met elkaar conflicteren
belang zijn voor duurzaam bouwen en beheren. Vervolgens
helpt het je om al deze thema’s tegen elkaar af te wegen, te
bepalen welke het meeste impact heeft/hebben, bewust keuzes te maken en deze te verantwoorden. Het is dus een instrument om de juiste handvatten en taal rondom duurzaamheid te
creëren om zo verschillende scenario’s tegen elkaar op te wegen. Op die manier helpen wij besluitvorming tot stand te komen en te verantwoorden.
Vanuit de hoofdgedachte van de businesscase wordt er een keuze gemaakt welke maatregel wordt opgenomen in de businesscase. Voor de businesscase economisch slim ligt
de nadruk op de maatregelen die de winst en kosten op de
exploitatie vergroten. Bij de businesscase mens ligt de nadruk op de maatregelen die bijdragen aan de gezondheid van de gebruikers en bezoekers. Bij de businesscase groen ligt de
nadruk op de ecologische en klimaat impact. Daarnaast wordt er ook gekeken naar maatregelen die elkaar versterken.
- energie;
Voor de 3 businesscases die ontstaan wordt het ambitieweb
- gezondheid;
die de belangrijkste maatregelen per businesscase laat zien.
- klimaatadaptatie; - ecologie.
Subthema’s
ingevuld. Daarnaast wordt er een vlekkenplan gepresenteerd Hierbij wordt ook gekeken naar welk vlak het beste voor welke maatregel kan worden ingezet.
- gebruik;
Baten kwalificeren
- afval.
businesscase zijn eigen karakter met bijbehorende baten. De
- circulariteit;
Per maatregel voor de hoofdthema’s is gekwantificeerd wat de
Door de samenwerking van diverse maatregelen krijgt elke belangrijkste baten worden per businesscase omschreven.
opbrengsten, kosten en ruimtevraag is. Voor de sub thema’s zijn
de maatregelen algemener en niet gekwantificeerd. In deze stap
wordt er nog niet gekeken naar de onderlinge samenhang tussen de thema’s.
Integraliteit knelpunten en kansen
In de vorige stap is er per thema een lijst met maatregelen opgesteld. Hierbij is nog niet gekeken naar de integraliteit
van de maatregelen. Zo zijn er maatregelen die bij meerdere
thema’s terugkomen, of is een maatregel goed uit te voeren in
combinatie met maatregelen uit een ander thema. Daarnaast is
er een ruimtelijke beperking, zo kan een vierkante meter maar 1 keer gebruikt worden.
13
Businesscase 1
ECONOMISCH SLIM
14
Witteveen+Bos | Haalbaarheidsstudie - Theater van de toekomst
Totstandkoming | Elk bedrijf heeft een gezonde businesscase nodig zodat
Er is gekeken hoe het gebouw met minimale ingrepen (zijnde
investering krijgt. De businesscase economisch slim heeft
bijdrage kan leveren aan deze aspecten.
het bedrijf binnen een redelijk tijdsbestek rendement op de een focus op de economische waarde voor de gebruiker, de
minimale kosten en minimaal ruimtegebruik) een positieve
organisatie en het ecosysteem waar het bedrijf zich in bevindt
Verduurzamingsmaatregelen zijn rendabel te maken als je kiest
businesscase bieden in de eerste plaats economische waarde
ten behoeve van de waterberging omdat dit met minimale
en de samenleving. De belangrijkste maatregelen in deze voor een van deze 4-lagen.
Voor de gebruiker dient het streven te zijn: een maximale ruil-/ gebruikswaarde voor hun geld. De maatregelen dragen bij aan
de beleving van de gebruiker. Dit kan door middel van een hoog comfort, een unieke ervaring of het bieden van inspiratie (zie
bijlage II voor referentie). Bij het toepassen van maatregelen is er nagedacht hoe dit de waarde voor de bezoekers kan verhogen, eventueel tegen hogere toegangskosten. Dit gaat gepaard met
het belang van de organisatie dat de kosten (investeringskosten en exploitatiekosten) die gemaakt worden opwegen tegen de inkomsten die de organisatie kan behalen. Oftewel de
voor een integrale aanpak. Zo is er gekozen voor een waterdak ruimte de meeste berging biedt en goed gecombineerd kan
worden met een dakterras. De constructie van de kleine zaal is
waarschijnlijk sterker dan de andere daken (dak H, bijlage I). De
omschreven maatregelen op het dak van de kleine zaal plaatsen, heeft als doel de investeringskosten voor mogelijk benodigde
constructieve aanpassingen te verlagen. De extra kosten bestaan, naast constructieve aanpassingen, ook uit nieuwe trappen en
een lift. Op plekken die goed zichtbaar zijn voor voorbijgangers,
gebruikers en bezoekers worden ‘kleine’ groene gevels en daken geplaatst. De overige ruimte op gevel en daken kan gebruikt worden voor duurzame energie opwek installaties.
maatregelen dienen kosteneffectief te zijn door het reduceren van de investeringskosten of maatregelen met een korte
terugverdientijd doordat ze bijvoorbeeld de exploitatiekosten aanzienlijk verlagen. Hierbij kun je vooral denken aan
energiebesparende of energie-opwekkende maatregelen. In de
huidige economie waar energiekosten blijven stijgen bieden deze maatregelen ook financiële stabiliteit door minder afhankelijk te zijn van de grillen van de energiemarkt.
Het is belangrijk om financiële stabiliteit te bieden aan de
belanghebbenden in het ecosysteem, zodat zij zich kunnen
aanpassen aan veranderende externe omstandigheden op de markt en in de samenleving als geheel, alsmede aan interne
veranderingen. Een bedrijf kan een koploperspositie innemen en zich blijvend onderscheiden door eerder dan anderen de
noodzakelijke duurzaamheidsomslag te maken (zonder verlies van flexibiliteit). Dit heeft ook impact op talent behoud en
het werven van medewerkers. Als laatste draagt een gezond bedrijf bij aan een welvarend samenleving door middel van economische activiteiten die resulteren in een hoog bruto binnenlands product.
Als koploper op het gebied van duurzaamheid kun je
duurzaamheid inzetten voor een positief imago. Daarbij is het belangrijk verder te kijken dan het reduceren van de CO2-
uitstoot maar ook bij te dragen aan een gezonde leefomgeving, klimaatbestendigheid en een ecologische groei.
Ambitieweb economisch slim
ENERGIE GEBRUIK KLIMAATADAPTATIE GEZONDHEID ECOLOGIE CIRCULARITEIT AFVAL
15
1. vogelspotters ‘nest’ 2. nieuwe entree dakterras 3. gevel pv-panelen esthetisch 4. groene gevel v.v. mus en zwaluw nestkasten
343 m2
32 m2
177 m2
100 m2 275 m2 72 m2
32 m2 48 m2
355 m2
70 m2
26 m2 49 m2
180 m2
45 m2
457 m2
5. open plint met terras 6. pv-panelen en solartubes 7. overkapping voorzien van pv-panelen 2
343 m
8. buiten bioscoopscherm 32 m2
2
32 m2
100 m
2
177 m
343 m2
72 m2 2
177 m2
2
275 m
275 m2
32 m2
pv-panelen 48 m2
427 m
100 m2 70 m2 72 m2
2 ruimte reservering installaties 26 m 2 180 m 32 m2
48 m2 49 groendak
m2
70 m2
427 m2
26 m2 45 m2 49 m2
16
45 m2
180 m2
2
457 m
Witteveen+Bos | Haalbaarheidsstudie - Theater van de toekomst
427 m2
9. flexibele pv-panelen 4. groene gevel v.v. mus en zwaluw nestkasten 10. buitentrap 1. vogelspotters ‘nest’ 7. overkapping voorzien van pv-panelen 6. pv-panelen en solartubes
45 m2 457 m2
49 m2 90 m2
100 m2 180 m2
275 m2 427 m2
355 m2
343 m2
20 m2
288 m2 110 m2
416 m2
25 m2
11. tribune
60 m2
12. waterdak voorzien van vlonder 13. gevel pv-panelen 14. groene gevel esthetisch 15. solartubes architectonisch
17
1 8
3
14
10
11
18
Witteveen+Bos | Haalbaarheidsstudie - Theater van de toekomst
Maatregelen | Waterbergend openlucht theater
Maximale inzet op pv-panelen
van alle ruimte die het gebouw te bieden heeft, zo ook de
energie die nodig is voor het theater voor het grootste gedeelte
Het economisch slimme theater maakt optimaal gebruik
daken. Het dak van de kleine theaterzaal is gekozen voor het
positioneren van relatief zware maatregelen (dak H, bijlage I). Om de benodigde constructieve aanpassingen te definiëren,
ten behoeven van de bijkomede functies van de daken, moet
een constructieve haalbaarheidsstudie worden verricht. Mogelijk kan op dak H zonder al te veel structurele aanpassingen een
waterdak gerealiseerd worden, dat ervoor zorgt dat het theater bestand is tegen extreme neerslag pieken. Het waterdak wordt effectief gecombineerd met een vlonder dat ruimte biedt
aan een dakterras en een openluchttheater. Bezoekers van het openluchttheater kunnen plaatsnemen op de tribunes en kijken naar een groot scherm op de theatertoren dat ‘s
avonds uitrolt (over de pv-panelen) om te genieten van film, muziek of dans. De tribune is voorzien van een overkapping zodat het niet te veel overlast bezorgt voor de bewoners
De energiebesparende maatregelen zorgen ervoor dat de wordt opgewekt door zonne-energie. Al het beschikbare dak of gevel oppervlak wordt benut. Waar nodig kan de
architectonische uitstraling versterkt worden door het gebruik
van artistieke pv-panelen. Daken met een minimale draagkracht
worden voorzien van lichtgewicht flex pv-panelen (dak A, bijlage I). Bij daken die waarschijnlijk een hogere belasting kunnen dragen, bijvoorbeeld dak F, worden zwaardere pv-panelen
geïmplementeerd met een hogere rendement (bijlage I). Door
de grote diversiteit aan oriëntaties is de opwekking gelijkmatig verdeeld over de gehele dag. Het theater wordt voor een
groot deel ook ‘s avonds gebruikt om te voorzien in duurzame elektriciteit voor een deel van de overdag opgewekte energie,
opgeslagen in accu’s zodat deze ‘s avonds kan worden gebruikt en het net niet te veel onderhevig is aan piekbelastingen.
van het appartementencomplex. De overkapping biedt de
mogelijkheid om pv-panelen in zuidoriëntatie te plaatsen voor
energieopwekking. De daken rondom het terras zijn voorzien van stroken groen die ruimte bieden aan vogels en insecten, maar er ook voor zorgt dat de bezoeker zich in het groen waant. Groen vogelnest en lichtkokers
Als je vanuit het station komt aanlopen trekt het theater direct je
aandacht door een aantal minimale maar effectieve ingrepen. De westhoek van de theatertoren, in de zichtlijn vanuit het station, is voorzien van een groene gevel. Door de oriëntatie is dit een
ideale plek voor de gierzwaluw en de huismus, als onderdeel van de groene gevel zijn er op verschillende hoogtes (afhankelijk van de vogel waarvoor het bestemd is) nestkasten geplaatst. Over
de gevel lopen lichtkokers die een interessante uitstraling geven aan het gebouw en daglicht naar de kleedkamers brengt om
het comfort van de artiesten te verhogen. Op de theatertoren
is een klein uitzichtpunt zichtbaar, het vogelnest (dak G, bijlage I). Vanaf hier kun je de stad overzien maar ook kijken naar alle
stadsvogels, bijvoorbeeld op vogeleiland, een trekker voor zowel stad als natuurliefhebbers. Doordat het een klein uitzichtpunt
betreft zijn er minimale voorzieningen voor stijgpunten nodig
en blijft er op het hoogste dak (minimale schaduw) voldoende ruimte voor pv-panelen.
19
12 1
16 15 7
12
ENERGIE
KLIMAAT ADAPTATIE
€ 1.481.410
GEZONDHEID
ECOLOGIE
€ 143.613
Ambitie niveau 3 € 1.519.168
€ 389.661
€ 199.300
€ 255.987
geen meerkosten
€ 52.835
geen meerkosten
€ 3.256.565
€ 389.661
€ 395.749
€-
Ambitie niveau 2
Ambitie niveau 1 Totaal: Totale bouwkosten:
20
Witteveen+Bos | Haalbaarheidsstudie - Theater van de toekomst
€4.041.974
Kosten | Kosten van deze business case
Comfort verhogend
sommigen gevallen wordt het ambitieniveau net niet gehaald, in
zowel de werknemer, artiest en bezoeker. Als bezoeker ervaar je
De kosten van de businesscase zijn aangeduid in de tabel. In
dat geval zijn de kosten van de maatregelen die wel mogelijk zijn zichtbaar in de tabel.
Kosten voor algemene aanpassingen die nodig zijn om te voldoen aan het bouwbesluit zijn niet meegerekend.
De kosten zijn directe bouwkosten waar staartkosten
overheen zijn gerekend. We hebben de volgende percentages aangehouden voor bijkomende staartkosten: - algemene bouwplaatskosten: 12 %;
De maatregelen zorgen voor een verhoogd binnen comfort, voor een stabiel binnenklimaat in de theaterzalen. Door het diffuus ventilatiesysteem ontstaan er geen warme en koude plekken,
maar wordt de lucht goed gemengd. Als je als werknemer bij het raam zit ervaart die in winter geen koude van het raam.
Als je in het voorjaar en in de zomer aan het werk bent zorgt de zonwering ervoor dat je het niet te warm hebt en geen
verhinderende verblinding op je scherm ervaart. Als artiest ervaar je dag en nacht doordat de lichtkokers ook daglicht naar de kleedkamers brengen.
- algemene bedrijfskosten: 8 %;
Toekomstbestendig
- nadere detaillering: 5%
neerslagpieken, langdurige droogte, extreme hitte en ijzige
De afgelopen jaren zien wij steeds vaker extreem weer,
- winst en risico: 4 %.
Dit houdt in dat er circa 32,1% wordt aangenomen als bijkomende kosten.
Sommige maatregelen horen bij meerdere thema’s, zoals
zonwering, hiervoor is de kosten maar 1 maal berekend en toegekend aan slechts een thema, namelijk gezondheid.
Veel van de maatregelen nodig voor ecologie horen ook
bij klimaatadaptatie, de kosten zijn in de meeste gevallen
meegenomen bij klimaatadaptatie. Hierdoor lijken de kosten voor het thema ecologie lager dan dat ze daadwerkelijk zijn.
winters. Door in te zetten op het gebruik van waterberging die het water van piekbuien vertraagd, en waar mogelijk
hergebruikt, draagt het theater bij aan het natuurlijke systeem. Hierdoor hoeft de gemeente minder geld te investeren in het
aanpassen van de riolering. De groene en witte daken dragen bij aan de vermindering van hittestress op de daken. Witte daken absorberen minder warmte dan zwarte daken en zijn op het
gebied constructie minder belastend dan groene daken. Daar
waar een groen dak niet constructief haalbaar is, kan er voor een witte dakbedekking gekozen worden, bijvoorbeeld dak A (bijlage I).
Door het gebruik van accu’s zorgt de grote hoeveelheid pv-
Baten |
panelen niet voor een grotere belasting op het elektranet
bij zonnige dagen maar stabiliseren ze juist hun vraag. Een groot deel van het jaar kan de schouwburg zonder het net
functioneren. Hierdoor is een vergroting van het elektranetwerk
Minimale energierekening
niet nodig en is het theater klaar voor de toekomst.
isolatie, worden terugverdiend door het geld dat bespaard wordt
Ervaring rijker
betaald voor elektriciteit zijn sterk afhankelijk van zowel nationale
kunnen gebruikers inmiddels óók buiten genieten van bloeiend
laatste kwartaal van 2021 door het dak en lagen deze tot 8 keer
zomeravonden kunnen bezoekers hier gebruik van maken. Deze
voor de stabiliteit, fijn om hier zo min mogelijk van afhankelijk
kopen en tijdens de pauze te genieten van een koud drankje. Dit
De investering in duurzame maatregelen, zoals installaties en op de energierekening. De prijzen die in Nederland worden
Bij Focus Filmtheater in Arnhem en Pathé Utrecht Leidsche Rijn,
als internationale ontwikkelingen, zo gingen de prijzen in het
en gevarieerd filmaanbod. Gedurende aangename warme
hoger. De energiemarkt blijft onvoorspelbaar en als bedrijf is het,
toevoeging biedt kansen voor meer bezoekers om kaarten te
te zijn. Met de maatregelen die worden gerealiseerd wordt het
kan positief bijdragen aan de omzet.
huidige energieverbruik met 78 % gereduceerd. Van de overige 22 % wordt 19 % opgewerkt door de pv-panelen.
21
Businesscase 2 GROEN
22
Witteveen+Bos | Haalbaarheidsstudie - Theater van de toekomst
Totstandkoming | De businesscase groen is tot stand gekomen door vanuit een
Aan de hand van de overgebleven ruimtes en oppervlakken
Deze benadering resulteert in een businesscase waarin het
verduurzamen en bij te dragen aan een gezonde leefomgeving
ecologische en klimaatadaptieve bril naar het theater te kijken. theater maximaal inzet op klimaatadaptatie door effecten van weersextremen te dempen en daarbij een groene verbinding
vormt waarmee de verschillende doelsoorten van de gemeente Deventer worden aangetrokken.
Het theater van de toekomst zal een klimaatrobuust en
is een optimale afweging gemaakt om het gebouw verder te
voor bezoeker en medewerker van de schouwburg. Zo kunnen
er flex pv-panelen worden geplaatst op de minst draagkrachtige daken en kan een win-win-combinatie worden gemaakt door
zonnepanelen te combineren met een draagconstructie boven het sedumdak.
ecologisch middelpunt vormen voor de stad Deventer. Daarnaast wordt ingezet op het reduceren van hittestress waardoor het
aangenaam is en blijft om te verblijven in en rondom het theater. Het theater vormt hiermee een voorbeeldfunctie voor de stad Deventer en wijde omgeving.
In de eerste stap is gekeken naar de benodigde oppervlakten
voor de waterberging zoals gedefinieerd in ambitieniveau 2 en 3.
Door deze waterberging te realiseren met een intensief groendak dat óók bijdraagt aan de biodiversiteit kan het beschikbare dakoppervlak optimaal worden gebruikt.
Daarnaast is een cruciaal punt voor de versterking van de
biodiversiteit dat er een ecologische verbinding wordt gecreëerd tussen maaiveldniveau en het dak. De verticale oppervlakken die geschikt genoeg zijn voor een dergelijke verbinding zijn
in deze businesscase gebruikt als groene gevels. Voor minder
draagkrachtige daken is gebruik gemaakt van een sedumdak, de draagkrachtige daken zijn voorzien van een intensief groen dak. De plaatsing van nestkasten voor onder andere vleermuizen,
gierzwaluwen en spreeuwen, is gebaseerd op de optimale locatie voor de betreffende soorten. Het gebruik van deze locatie voor nachtgelegenheden, heeft prioriteit boven overige functies op
deze plek op de gevel. Hierbij wordt voldaan aan de minimale 15 punten volgens het puntensysteem natuurinclusief bouwen van de gemeente Deventer.
Ambitieweb groen
ENERGIE GEBRUIK KLIMAATADAPTATIE GEZONDHEID ECOLOGIE CIRCULARITEIT AFVAL
23
17. vleermuis nestkasten 18. pv-panelen met sedum groendak 2. nieuwe entree daktuin 13. gevel pv-panelen 4. groene gevel v.v. mus en zwaluw nestkasten 5. flexibele pv-panelen
87 m2
400 m2
32 m2
182 m2
175 m2
48 m2 32 m2
85 m2
266 m2 427 m2 152 m2
137 m2
551 m2
19. groenperk 20. Bomenrij t.b.v schaduw 21. halfverharding 22. groene zonwering 23. wandelpad 2
343 m
24. intensief groendak 32 m2
2
32 m2
100 m
2
177 m
343 m2
72 m2 2
177 m2
2
275 m
275 m2
32 m2
pv-panelen 48 m2
427 m
100 m2 70 m2 72 m2
2 ruimte reservering installaties 26 m 2 180 m 32 m2
48 m2 49 groendak
m2
70 m2
427 m2
26 m2 45 m2 49 m2
24
45 m2
180 m2
2
457 m
Witteveen+Bos | Haalbaarheidsstudie - Theater van de toekomst
5. flexibele pv-panelen 25. groene gevel 26. overkapping voorzien van groen 18. pv-panelen met sedum groendak
137 m2
551 m2
152 m2
87 m2
266 m2 175 m2
400 m2
427 m2 61 m2
240 m2 130 m2 157 m2
128 m2
268 m2
23. wandelpad 24. intensief groendak 13. gevel pv-panelen 25. groene gevel 4. groene gevel v.v. mus en zwaluw nestkasten 20. Bomenrij t.b.v schaduw
25
18 21
22
24
26
26
Witteveen+Bos | Haalbaarheidsstudie - Theater van de toekomst
Maatregelen | Water vasthouden, bergen en vertraagd afvoeren
Het groene dak isoleert en verdampt water waardoor het dak ten
ontwikkelingen waarbij het hemelwater niet langer wordt
Deze verkoeling heeft ook een positief effect op de verkoeling
De gemeente Deventer voert een afkoppelbeleid voor nieuwe aangesloten op het gemengde rioolstelsel, maar oppervlakkig
afstroomt richting oppervlaktewater. Voor het theater betekent afkoppelen dat het hemelwater dat valt op het gebouw niet
langer richting de riolering wordt geleid. Door een combinatie
van waterberging, vertraagd afvoeren kan de piekbelasting van
opzichte van een standaard bitumen dak veel minder opwarmt. binnen het theater. Daarnaast is het planten van bomen in de buitenruimtes rondom het theater een goede maatregel om
zowel een ecologische verbinding mogelijk te maken als prettige verblijfplaatsen te creëren.
het riool worden voorkomen terwijl regenwater tegelijk meer
Door een maatregel zoals groene zonwering (vegetatie) aan
voorkomen.
behaald. Een groene voorziening helpt bijvoorbeeld bij het
kans krijgt om te infiltreren en droogteproblematiek wordt
De waterberging wordt in eerste instantie gerealiseerd door
de plaatsing van groene daken waarin veel water kan worden
geborgen. Dit draagt onder andere bij aan diverse doelstellingen: - de belevings- en gebruikswaarden van het gebouw;
- de realisatie van klimaatdoelstellingen op het gebied van wateropvang en isolatie;
de buitenzijde kan met 1 maatregel meerdere doelen worden reduceren van hitte doordat het water kan verdampen en
zonlicht tegenhoudt, maar trekt ook verschillende insecten en
vogels aan. Het uitzicht op groen is daarnaast bevorderlijk voor
de concentratie van werknemers. Tevens kan groen, met de juiste keuze voor beplanting, ook seizoen afhankelijk werken waardoor in de winter meer licht wordt doorgelaten.
- de bestrijding van hittestress;
Door het plaatsen van beplanting in het theater wordt het
omgeving.
werkomgeving met uitzicht op groen. Bovendien versterkt
- verbetering van de biodiversiteit en verbondenheid van de
Een deel van het water wordt via een regenwatersysteem
opgeslagen voor (her)gebruik. Al zijn er voor het theater zelf echter beperkt mogelijkheden om water te infiltreren in de bodem. Door in de nabijgelegen openbare ruimte meer in
te zetten op infiltratievoorzieningen kan het afkoppelen van
gebouwen ook een positief effect hebben op het tegengaan van droogte. Maatregelen zoals wadi’s of infiltratiekratten onder de
verharding dragen veel bij om water te infiltreren in de bodem, maar ook kleine ingrepen zoals minder verharding of de keuze
voor halfverharding dragen bij aan het infiltreren van regenwater
thermisch comfort vergroot en blijft het theater een prettige dit ook de relatie tussen binnen en buiten. Beplanting binnen
verdampt net als het groene dak en draagt bij aan het koelen van ruimten. Ook is het binnenklimaat door beplanting op
hete zomerdagen aangenamer en stabieler, waardoor de airco minder snel aan hoeft. Ook bij lagere temperaturen zorgt
beplanting voor een hogere luchtvochtigheid waardoor de
gevoelstemperatuur warmer is. In verschillende onderzoeken is
het belang van thermisch comfort op de werkplek tevredenheid
en arbeidsproductiviteit benadrukt. Voor elke graad onder de 20 ᵒC en boven de 25 ᵒC neemt de productiviteit met 2 % af ²³⁴.
in de bodem. Wadi’s dragen daarnaast bij aan de biodiversiteit
Bovenal is het gebruik van groen zowel binnen als buiten
doen.
soorten beplanting kan ook creatief worden omgegaan door de
waar infiltratiekratten en halfverhardingen dat niet of nauwelijks
Verkoeling en prettige werkomgeving
In de businesscase groen zijn verschillende maatregelen
toegepast die bijdragen aan een groene en prettige omgeving die via verdamping en schaduwwerking verkoeld wordt.
goed voor het mentaal welzijn van mensen. Met verschillende
verschillende looproutes richting de zaal/balkon aan te kleden
met een specifieke plant en hiermee een sturend en herkenbaar element terug te brengen.
²Bron: Hermans, T., de Vries, S., Jeurissen, L., Kraan, J., Oppedijk, B., & van Duijn, B. (2019). Planten voor een prima binnenklimaat: Industriële spoor (No. 2952). Wageningen Environmental Research. ³Bron: Nieuwenhuis, M., Knight, C., Postmes, T., & Haslam, S. A. (2014). The relative benefits of green versus lean office space: Three field experiments. Journal of Experimental Psychology: Applied, 20(3), 199. ⁴Bron: Raanaas, R. K., Evensen, K. H., Rich, D., Sjøstrøm, G., & Patil, G. (2011). Benefits of indoor plants on attention capacity in an office setting. Journal of Environmental Psychology, 31(1), 99-105.
27
Hergebruik en duurzaamheid
Biodiversiteitshub
duurzaamheid van het gebouw. Door groene daken te plaatsen
geschikt zijn voor de verschillende ambassadeursoorten van de
Ook in de businesscase groen wordt bijgedragen aan de
wordt bijvoorbeeld de levensduur van het dak vergroot en door beplanting binnen hoeft de airco minder snel aan.
Het theater biedt verschillende gevels en daken die goed
gemeente Deventer. Zo worden er vleermuiskasten geplaatst op de zuidwestzijde op een hoogte van minimaal 4 meter hoogte, terwijl de noordzijde geschikt is voor gegroepeerde nestkasten
Er zijn ook directe baten voor de duurzaamheid die kunnen
voor gierzwaluwen, huismussen, spreeuwen en huiszwaluwen.
worden gerealiseerd in businesscase groen. De combinatie
tussen een groen sedumdak en zonnepanelen op een gedragen
Op het intensieve groene dak worden daarnaast enkele
zowel de biodiversiteit als energie-opwekking. Door verkoeling
het groene dak wordt ingericht met streekeigen soorten.
constructie boven het sedum vormt een win-win situatie voor van het sedumdak kan tot zekere hoogte voorkomen dat het
insectenhotels geplaatst op een zonnige, maar windluwe plek en
rendement van de zonnepanelen afneemt, aangezien het
Om een wezenlijk verschil te kunnen maken voor de biodiversiteit
geleidelijk afneemt.
met de omgeving. Voor de gebouwgebonden maatregelen
rendement van zonnepanelen boven een temperatuur van 25 ᵒC
betekent dit dat er groene gevels zullen worden geplaatst om
Daarnaast wordt door het gebruik van een regenwatersysteem
de drinkwatervraag van het theater verminderd. Door regenwater te gebruiken voor zaken als het doorspoelen van toiletten, én
gebruik te maken van waterloze urinoirs, worden niet alleen de
directe kosten voor drinkwater bespaard, maar gaat het theater ook indirect de droogte van natuurgebieden tegen.
is het belangrijk dat er groene verbindingen worden aangelegd
het groene dak te kunnen verbinden met het maaiveldniveau. Daarnaast is de verbinding met de omgeving van belang. Een
groene verbinding met bomen en afwisselend groen tussen de schouwburg en het Rijsterborgherpark met het vogeleiland is bijvoorbeeld een mogelijkheid om zo’n verbinding te maken.
Door het plaatsen van infiltratievoorzieningen zoals wadi’s kan
maximaal worden ingezet op waterinfiltratie van afgekoppelde gebouwen én kan worden bijgedragen aan het verbinden van groene objecten zoals het theater.
ENERGIE
KLIMAAT ADAPTATIE
GEZONDHEID
ECOLOGIE
€ 1.327.554
€ 147.938
€ 52.175
€ 1.381.329
€ 622.136
€ 199.300
€ 22.455
€ 255.987
geen meerkosten
€ 52.835
geen meerkosten
€ 2.964.870
€ 770.075
€ 304.310
€ 22.455
Ambitie niveau 3
Ambitie niveau 2
Ambitie niveau 1 Totaal: Totale bouwkosten:
28
Witteveen+Bos | Haalbaarheidsstudie - Theater van de toekomst
€ 4.061.711
Kosten | Kosten van deze business case
Voorbeeldfunctie/voorloper voor de regio
sommigen gevallen wordt het ambitieniveau net niet gehaald, in
om de stad Deventer klimaatrobuuster en biodiverser te maken.
De kosten van de businesscase zijn aangeduid in de tabel. In
dat geval zijn de kosten van de maatregelen die wel mogelijk zijn zichtbaar in de tabel.
Kosten voor algemene aanpassingen die nodig zijn om te
De maatregelen in de businesscase groen zijn enerzijds bruikbaar Anderzijds dient de Schouwburg ook als voorbeeldfunctie voor
de hele regio en om mensen bewust te maken van de natuur en het natuurinclusief bouwen.
voldoen aan het bouwbesluit zijn niet meegerekend.
Zoals ook aangegeven in de werkwijze ecologie van de
De kosten zijn directe bouwkosten waar staartkosten overheen
natuur concreet en tastbaar te maken. Haal de abstractie eruit.
zijn gerekend. We hebben de volgende percentages aangehouden voor bijkomende staartkosten:
- algemene bouwplaatskosten: 12 %;
gemeente Deventer: ‘Om succes te hebben is het van belang
Maak het zichtbaar voor de mensen die wonen en werken in de stad.’
- algemene bedrijfskosten: 8 %;
Als je in de toekomst richting het theater loopt zie je direct wat
- nadere detaillering: 5%
bevinden zich nestkasten voor verschillende vogels, de gevels
- winst en risico: 4 %.
er met natuurinclusief bouwen wordt bedoeld. Aan de noordzijde
Dit houdt in dat er circa 32,1% wordt aangenomen als bijkomende kosten.
Baten | Voorkomen klimaatschade
De afgelopen 2 zomers is eens te meer pijnlijk duidelijk geworden dat veranderingen van weersextremen door
klimaatverandering grote gevolgen kunnen hebben voor
ons land. Enerzijds zijn extreme neerslagpieken gevaarlijk
voor wateroverlast, terwijl langdurige droogte en oplopende neerslagtekorten in de zomermaanden zorgen voor
tegenvallende oogsten, oplopende temperaturen door
minder verdamping én zelfs een drinkwatertekort waardoor sproeiverboden worden ingevoerd.
Door in te zetten op het bergen van piekbuien en dit water vertraagd te (her)gebruiken voor de voorzieningen in de schouwburg en het aanvullen van grondwater wordt de
bufferwerking van het natuurlijke systeem gedeeltelijk hersteld. Hiermee draagt de schouwburg bij aan het reduceren van de klimaatschade van de schouwburg zelf én de binnenstad van Deventer.
zijn voorzien van groene gevels waar ook de zonweringen
met hun groene karakter dragen bij aan een natuurlijk beeld.
Daarnaast kan de schouwburg dienen als voorbeeld voor lessen natuur- en milieueducatie. Beleving & identiteit
Bovenal draagt de businesscase groen bij aan de identiteit van het Theater van de Toekomst. Door het plaatsen van groene gevels en een groene omgeving vormt de schouwburg een groene poort richting het centrum van Deventer. Door de
verduurzamingsslag en besparing op regenwater kunnen leuke initiatieven worden bedacht om mensen hier bewust van te
maken. Enerzijds dragen waterloze urinoirs hier al aan bij, maar door een waterpunt te maken waarbij stilgestaan wordt bij het
drinkwaterverbruik kan dit nog meer onder het voetlicht worden gebracht.
Door in de schouwburg zelf de thema’s zichtbaar te
maken draagt deze businesscase ook bij aan de identiteit van de schouwburg. Door bijvoorbeeld te werken met
informatieschermen met de real-time waterberging, of een live-stream van de insecten op het dak, wordt de bezoeker meegenomen in het groene verhaal van de schouwburg. Energieopbrengst door pv-panelen
Met de maatregelen die worden gerealiseerd wordt het huidige energieverbruik met 78 % gereduceerd. Van het huidige
verbruik kan in dit scenario 10 % procent worden opgewekt
met pv-panelen. Na het toepassen van de maatregelen die de energievraag verlagen, kunnen de pv-panelen 45 % van de gereduceerde energievraag opwekken.
29
Businesscase 3 MENS
30
Witteveen+Bos | Haalbaarheidsstudie - Theater van de toekomst
Totstandkoming | Het klimaat staat onbetwist hoog op de politieke agenda. In
Het is van belang om in de schouwburg voorzieningen te
gebouwen gestaag verbeterd. Als gevolg daarvan verschuiven
Deventer in de omgevingsvisie is: ‘Het noaberschap de
de afgelopen decennia is het energieverbruik van individuele
de ontwikkelingsinspanningen in de richting van het bijdragen aan comfort, de gezondheid en het welzijn van de bewoners
van de gebouwde omgeving. Het theater heeft de kans om in de toekomst een ontmoetingsplek te bieden voor elk mens,
realiseren voor elk mens. Een kernopgaven van de gemeente inclusiviteit meegeven: iedereen telt mee en kan deelnemen
aan activiteiten’. Dit heeft ervoor gezorgd dat zoveel mogelijk oppervlaktes ruimte bieden voor activiteiten.
omwonenden, kunstliefhebbers, werknemers en kwetsbare
Tot slot, is het doel van de businesscase mens om het theater
toekomstbestendig te maken door duurzaamheidsmaatregelen
gecombineerd met een transparante plint en een groene gevel
groepen. Het doel van deze businesscase is om de Schouwburg te integreren die niet alleen ingaan op de huidige klimaatcrisis, maar ook die het comfort verhogen, en de gezondheid en het welzijn van de mens bevorderen.
aantrekkelijk te maken voor elk individu, een uitnodigende entree rust uitstraalt. Een plek waar men voorbijgaat en wilt stoppen
om gebruik te maken van de voorzieningen in het theater, een ontmoetingsplek waar men graag verblijft.
Het comfort van de gebruiker wordt beïnvloed door thermisch comfort, visueel comfort, uitzicht, luchtkwaliteit, persoonlijke controle en interactie (autonomie), trilling beheersing en
akoestisch comfort. Onder thermisch comfort valt een aantal eigenschappen zoals, de isolatie, aanpassing aan warmte veranderingen en homogeniteit van de interne warmte. Visueel comfort is afhankelijk van de hoeveelheid licht,
voldoende ruimtegevoel en esthetische eigenschappen van materialen. Persoonlijke controle en interactie gaat over
de invloed die de individuele gebruiker kan hebben op het
binnenklimaat, bijvoorbeeld de aanwezigheid van een te openen raam. Akoestisch comfort betreft de verschillende soorten
geluidsniveaus en geluidsisolatie. Een luchtkwaliteit is voldoende schone en gezonde lucht. Elk onderdeel dat in het theater wordt gebruikt, moet worden geselecteerd met deze prestaties in het achterhoofd.
In WELL zijn categorieën zoals voeding en beweging
geïntegreerd, omdat dit kan bijdragen aan de gezondheid van de bezoekers. Ook de omgeving kan profijten inbrengen aan het welzijn. Bijvoorbeeld door de afwisseling van bebouwing met groen, de aanwezigheid van plekken met rust (stilte),
verkoelend water en aantrekkelijke en gevarieerde openbare ruimten die uitnodigen tot bewegen. Zoals goede fiets- en wandelvoorzieningen en buitenspeelmogelijkheden.
Ambitieweb mens
ENERGIE GEBRUIK KLIMAATADAPTATIE GEZONDHEID ECOLOGIE CIRCULARITEIT AFVAL
31
27. dakterras met overkapping 28. klimmuur 2. nieuwe entree daktuin
25. groene gevel
13. gevel pv-panelen 29. interactief groen
329 m2
158 m2
82 m2
131 m2 219 m2 133 m2 32 m2 224 m2
290 m2 149 m2
427 m2 130 m2 89 m2
90 m2
551 m2
30. placemaking 21. halfverharding 31. gevel accent 6. pv-panelen en solartubes 32. groen / insectenwand 2
343 m
14. groene gevel esthetisch 32 m2
2
32 m2
100 m
2
177 m
343 m2
72 m2 2
177 m2
2
275 m
275 m2
32 m2
pv-panelen 48 m2
427 m
100 m2 70 m2 72 m2
2 ruimte reservering installaties 26 m 2 180 m 32 m2
48 m2 49 groendak
m2
70 m2
427 m2
26 m2 45 m2 49 m2
32
45 m2
180 m2
2
457 m
Witteveen+Bos | Haalbaarheidsstudie - Theater van de toekomst
5. flexibele pv-panelen 33. groen-blauw dak 29. interactief groen 10. buitentrap 7. overkapping voorzien van pv-panelen 34. groendak met solartube
82 m2
551 m2 130 m2
149 m2
110 m2 224 m2 329 m2 427 m2
290 m2 219 m2
158 m2
288 m2 130 m2
157 m2
416 m2
22. groene zonwering 29. interactief groen 16. solartubes architectonisch 24. ondergrondse watertank 14. groene gevel esthetisch 35. insectenkasten 36. fietsenstalling
33
35 31
29
28
10
34
32
34
Witteveen+Bos | Haalbaarheidsstudie - Theater van de toekomst
Maatregelen | Gezondheid
Groene vingers op de daken
beïnvloeden zijn; thermisch comfort, visueel comfort, uitzicht,
de stad en aantrekkelijke openbare ruimten kunnen voortkomen
Factoren die de gezondheid en comfort van de gebruikers
luchtkwaliteit, persoonlijke controle en interactie (autonomie),
trilling beheersing en akoestisch comfort. De maatregelen die
geïntegreerd zijn in de businesscase hebben dan ook als doel om tenminste een van deze factoren positief te beïnvloeden.
Maatregelen die bij visueel comfort horen zijn onder andere,
Maatregelen die inspelen op de vraag naar rust, verkoeling in uit maatregelen zoals groene daken. De gemeente Deventer
wil méér wisselwerking tussen platteland en stad, de interactie
tussen stad, dorpen en buitengebied wordt steeds belangrijker. Uit deze visie komt ook naar voren dat de gemeente groen wil integreren in de stad.
het tegengaan van daglicht hinder, zoveel mogelijk daglicht
Het integreren van groen en de wisselwerking tussen platteland
het zorgen voor genoeg transparanten onderdelen in de gevel.
moestuinen, te plaatsen op het dak van de kleine theaterzaal
toetreding. Maatregelen die hieraan bijdragen zijn bijvoorbeeld Hiervoor zijn de standaarden WELL en BREEAM toegepast
die het volgende omschrijven: ‘om alle werkplekken in een verblijfsruimten, die zich binnen de 7 en 11 meter van een
gevelopening bevinden, te voorzien van een adequaat uitzicht,
moet tenminste 25 % van de gevelopening open zijn’. Om dit te
en stad wordt meegenomen door interactief groen, zoals (dak h, bijlage I). Dit dak is hiervoor gekozen, omdat er
gedurende de bouw rekening zou zijn gehouden met de
mogelijkheid om er een extra zaal op te plaatsen. Om dit te bevestigen is een constructieve haalbaarheidsstudie nodig.
realiseren in het theater moeten de huidige transparante delen
Op een hoger gelegen dak, boven de zitplaatsen van de grote
de gevel te situeren wordt het oppervlakte dat nodig is aan
voor kasplanten en mensen (dak D, bijlage I). Externen krijgen
niet kleiner worden. Door de werknemers zo dicht mogelijk bij
transparante gevel verkleind. Dit draagt bij aan de prestaties van de thermische schil en hiermee levert het voordelen op voor het energieverbruik.
Een gevelopening zorgt voor onder andere daglichttoetreding en aanwezigheid van uitzicht. Door solatubes te integreren
kan daglicht ook dieper in de kern van het gebouw gelegen
ruimten bereiken. Dit zorgt voor minder LED verlichting overdag en draagt bij aan het circadiaans ritme van de gebruikers.
Vooruitzicht is de kwantiteit niet alleen van belang, maar ook de kwaliteit. Een belangrijk uitgangspunt voor de mens is:
‘aanwezigheid van uitzicht op groen en blauw’. Uit verschillende studies blijkt dat uitzicht op groen, aldus beplanting, en blauw, aldus lucht, wolken, water, een positieve werking heeft op de
gebruikers en hun welzijn. Met dit in acht nemend zijn groene
theaterzaal, is een kas geplaatst, een plek die ruimte biedt
de mogelijkheid om hier te vergaderen of dineren, dicht bij
een OV-knooppunt en met uitzicht op een stuk van Deventer. Daaromheen is beplanting gepositioneerd voor een groene uitstraling en voor wateropvang op het dak. Het water dat
hier wordt opgevangen stroomt naar beneden in een toon om hergebruikt te worden in het gebouw. Op het hoogste dak,