Startnotitie Erfgoedbeleidskader (in format).pdf

Startnotitie Erfgoedbeleidskader Den Helder Bron van de opdracht: Coalitieakkoord 2022-2026 gemeente Den Helder Bestuurlijk opdrachtgever: Wethouder Fotigui Camara Ambtelijk opdrachtgever: Teammanager Richard Leijen Ambtelijke opdrachtnemer: Daphne Stechweij, adviseur Erfgoed en Cultuur

1. Gevraagd besluit Vaststelling van deze startnotitie en bijbehorend procesvoorstel.

2. Inleiding Aanleiding voor deze notitie is u in een vroeg stadium te betrekken bij het vernieuwen van het huidige beleidskader erfgoed “Oog voor het verleden, visie op de toekomst” (2017) met bijbehorend procesvoorstel. Daarnaast biedt de notitie u de gelegenheid om op het voorstel te reageren en daarmee richting te geven aan het erfgoedbeleid.

2.1 Vanuit Coalitieakkoord Met de stichting Erfgoed Den Helder werken we aan behoud, doorontwikkeling en de beleving van de Stelling van Den Helder. De gemeente blijft zelf richting geven aan de doelstellingen van het beheer van de openbare ruimte in de Stelling. Concreet zijn er in het coalitieakkoord de volgende zaken afgesproken:  Het project De Nollen moet tot realisatie of afronding komen. We willen daar als gemeente een actievere rol in pakken door kansen te verkennen in samenhang met de ontwikkeling van woningbouw bij station Zuid. Daarbij moeten de groene verbindingsroutes en ‘de groene long’ (van Fort Erfprins tot en met Quelderduijn) behouden blijven.  We zijn trots op ons erfgoed en dragen dat uit door onder andere te blijven staan voor het behoud van onze Lange Jaap.  We zetten in op de uitvoering van de in de Kerkenvisie beschreven ambitie.  De beleving van het maritiem erfgoed vinden we belangrijk. We stimuleren samenwerking en maken de beleving van het varend erfgoed meer/beter mogelijk.  Het gebruik van het varend erfgoed maakt een rendabele toekomst kansrijker. In het bijzonder via de Erfgoedstichting met bestaande en inmiddels doorontwikkelde initiatieven, zoals bijvoorbeeld met de beheerders van de museumhaven en van het nautisch erfgoed als De Bonaire en het Lichtschip Texel.  We ondersteunen de beleving van het varend erfgoed.

Op eventuele nieuwe initiatieven wordt terughoudend gereageerd.  We zien kansen in de ontwikkelingen van onze stelling. De professionalisering van de Erfgoedstichting draagt bij in het verzilveren van deze kansen.  Het onderhoud en beheer van Willemsoord is belegd bij Willemsoord BV. Voor de ontwikkeling van Willemsoord zien wij een rol voor Zeestad.  Kwetsbare natuurgebieden en belangrijke delen van het erfgoed staan onder druk. Wij gaan de verrommeling van de Huisduinerpolder en het gehele Ravelijngebied rondom Fort Erfprins tegen.  Willemsoord is hét gebied voor horeca, cultuur, ruimte voor festivals/evenementen en uitgaan. Een inspirerende omgeving voor zakelijke ontmoetingen of in de vrije tijd. Men beleeft er de historie van het varend erfgoed! We vinden het belangrijk dat de inrichting van de openbare ruimte van Willemsoord aansluit bij de nautische historie.

2.2 Aanleiding Vanuit het coalitieakkoord willen we inzetten op de beleving van maritiem erfgoed en zien we kansen op de ontwikkeling van de Stelling van Den Helder. Hierop zijn er doelen geformuleerd in het collegeprogramma. Onderdeel van het collegeprogramma is het ontwikkelen van beleid voor het nautisch erfgoed (26.e).1 Verder is actualisatie van het erfgoedbeleidskader nodig om de afspraken met Stichting Erfgoed Den Helder te kunnen herijken (26.f).2 Verder is er in het collegeprogramma een monumentenfonds (2025) voor de instandhouding van gemeentelijke monumenten opgenomen. 1 2

Collegeprogramma Gemeente Den Helder, onderdeel ‘Leefbare gemeente’, 21. Ibidem.

Naast bovenstaande afspraken en doelen zijn er vanaf 2017 ook enkele ontwikkelingen geweest die aanleiding geven om het huidige beleidskader te vernieuwen. 1. Momenteel staan de actualisatie van de beleidskaders Toerisme en Cultuur voor 2024 op stapel. Erfgoed speelt binnen beide kaders een belangrijke rol. Het is dan ook van belang om het erfgoed aan te laten sluiten bij de ambities en doelen zoals omschreven in deze beleidskaders. 2. Het huidige erfgoedbeleid “Oog op het verleden, visie op de toekomst” sluit onvoldoende aan op het toekomstperspectief voor Den Helder dat wordt uitgesproken in de Omgevingsvisie. Voor de Stelling van Den Helder is een aparte deelvisie opgesteld en vastgesteld: ‘Den Helder heeft de Stelling’. In deze visie speelt erfgoed een belangrijke rol doordat zij bijdraagt aan het karakter en de identiteit van Den Helder waardoor Den Helder zich verder ontwikkelt als een aantrekkelijke stad. Deze ontwikkeling en herbestemming staat haaks op de beschreven ambitie in het huidige beleidskader, dat de nadruk legt op het behoud en onderhoud. Een belangrijk aspect van die ontwikkeling is het mogelijk maken en versimpelen van de verduurzaming van erfgoed – een aspect dat onvoldoende geborgd is in het huidige beleid. Door het beleidskader aan te laten sluiten op de deelvisie wordt het eenvoudiger om tot uitvoering te komen. 3.

Nederland heeft in 2024 het Verdrag van Faro ondertekend. Ontwikkeling en herbestemming geeft een nieuwe laag aan de betekenis van erfgoed. Voorheen stond de conservering van erfgoed voorop. Wat mensen ermee zouden kunnen, hoe het in de actualiteit (weer) tot leven wordt gebracht, wordt met het door Nederland in 2024 ondertekende Verdrag van Faro echter belangrijker. Het Verdrag van Faro roept op om erfgoed in de brede betekenis als voedingsbron te gebruiken voor sociale activering. Het stelt mens en maatschappij op de voorgrond in relatie tot erfgoed. Het Verdrag biedt daarmee ruimte om voor ieder een eigen betekenis te geven aan erfgoed en om erfgoed te verbinden aan grotere opgaven, zoals het sociaal domein. 4. Het externe onderzoek naar Stichting Erfgoed Den Helder (hierna SEDH) en Willemsoord BV (hierna WOBV), maar ook de bevindingen van andere partijen geven duidelijk te kennen dat de staat van het gebouwd erfgoed onder druk staat. Den Helder heeft met de Stelling goud in handen. Komende jaren moeten er dan ook keuzes worden gemaakt hoe met dit goud dient te worden omgegaan, waarvoor dit vernieuwde beleidskader als basis kan dienen.

2.3 Doelstelling Het actualiseren van het erfgoedbeleidskader, om van daaruit in te zetten op de toegankelijkheid en ontwikkeling van ons materieel en immaterieel erfgoed. Het nautisch beleid zal onderdeel worden van het nieuwe erfgoedbeleidskader. We streven naar een toekomstbestendig Helders erfgoed waar inwoners zich mee kunnen identificeren, trots op kunnen zijn en gebruik van kunnen maken. Het geactualiseerde beleidskader dient bovendien als basis voor meerjarenafspraken met diverse cultuur- en erfgoedorganisaties, zoals SEDH, Reddingmuseum en stichting Museumhaven.

3. Context 3.1 Deelvisie ‘Den Helder heeft de Stelling’ Onderdeel van de Omgevingsvisie is de deelvisie ‘Den Helder heeft de Stelling’. In deze deelvisie voor De Stelling van Den Helder is het belangrijkste uitgangspunt dat De Stelling haar waarde blijft behouden door zich mee te ontwikkelen met de gemeente Den Helder als geheel. De Stelling is als militaire structuur altijd verweven geweest met Den Helder, en moest door de verschillende perioden heen continu meebewegen met de stad. Deze historische gelaagdheid zien we bijvoorbeeld in de bunkers uit de Tweede Wereldoorlog die als onderdeel van de Atlantikwall letterlijk boven op de Napoleontische Stelling werden geplaatst. Zoals de Stelling in het verleden meebewoog met de stad, zo zal zij ook in de toekomst mee moeten veranderen met Den Helder om haar relevantie te behouden. De Stelling is in de eerste plaats rijksmonumentaal en daarmee beschermd erfgoed. Maar alleen deze status zal De Stelling niet behouden voor de toekomst. Deze visie stelt daarom de

belangrijke vraag: welke rol kan De Stelling spelen voor Den Helder, zodat zij relevant kan blijven voor de gemeente? Hierbij zijn de gemeente-brede vraagstukken en opgaven rondom klimaatadaptie en stedelijke groei onvermijdelijk ook vraagstukken voor De Stelling. De visie biedt kaders over hóe De Stelling haar plaats kan vinden in toekomstig Den Helder. Er worden een aantal kernwaarden van De Stelling benoemd die in elke ontwikkeling van dit bijzondere gebied als randvoorwaarden zullen worden meegewogen. Met deze kernwaarden als basis kan De Stelling mee-ontwikkelen met Den Helder, maar ook als waardevol cultuurhistorisch geheel behouden blijven. Naast dat deze visie de kaders voor de toekomst van De Stelling borgt, schetst zij ook een perspectief naar de toekomst. Waar moeten we ons op focussen? Hierbij wordt benoemd dat De Stelling ván iedereen en vóór iedereen moet blijven, dat we aan de slag moeten gaan met het inzetten van De Stelling voor de klimaatbestendigheid van Den Helder en dat onze ambitie is om het ‘rondje Stelling’ te voltooien.

3.2 Kerkenvisie In 2022 is de Kerkenvisie vastgesteld. Vanuit het coalitieakkoord willen we inzetten op de uitvoering van deze visie. Met de visie erkennen we het belang en de waarde van gebedshuizen in Den Helder. De kerkenvisie illustreert de rijkdom aan gebedshuizen in Den Helder en beschrijft onze toekomstvisie met betrekking tot de gebedshuizen. Een belangrijk onderdeel van het opstellen van de visie was het leggen van verbinding met de gebedshuizen. Een betere verbinding met de besturen van gebedshuizen is van belang voor toekomstige ontwikkelingen. Mocht een gebedshuis leeg komen te staan, dan zijn we tijdig op de hoogte en kunnen we de eigenaar ondersteunen in het vinden van een passende herbestemming. Doordat er in eerste instantie weinig contact was met eigenaren van gebedshuizen was ook onvoldoende in beeld wat de stand van zaken bij de kerken was. Met het opstellen van deze kerkenvisie is er een zorgvuldige inventarisatie uitgevoerd van de gebedshuizen in de stad. Ook is er in de visie nagedacht over de gemeentelijke rol in de toekomst van de kerken van Den Helder. Zo willen we de kerken in Den Helder ondersteunen en faciliteren bij hun sociaalmaatschappelijke taken door makkelijk benaderbaar en meedenken te zijn. Verder zijn we trots op de rijkdom aan kerkgebouwen in de gemeenten.

Alle kerkgebouwen die bijzondere cultuurhistorische waarden hebben, zijn beschermd als monument. Uitzondering hierop is de hindoeïstische tempel. Daarom wordt er onderzocht of dit gebouw aangewezen kan worden als gemeentelijk monument. Het is onwenselijk dat kerkgebouwen leeg komen te staan. Het heeft de voorkeur dat kerken in religieus gebruik blijven, eventueel in combinatie met nevengebruik. Daar waar we de gebedshuizen kunnen stimuleren en ondersteunen in het opzetten van nevengebruik in kerkgebouwen zullen wij dat doen. Eventuele herbestemming van een kerkgebouw heeft veel invloed op de wijk en het gebouw. We willen zorgvuldig omgaan met processen van herbestemming van kerkgebouwen, met name als het gaat over monumentale gebedshuizen.

4. Relevante (wettelijke) kaders • • • • • • • • • • • • • •

Erfgoedbeleidskader “Oog voor het verleden, visie op de toekomst” (2017) Beleidskader Archeologie Gemeente Den Helder (2017) Verordening Fysieke Leefomgeving Den Helder (hoofdstuk 6 Erfgoed, 2024) Kerkenvisie “Religieuze rijkdom aan zee” (2022) Gebiedsbiografie “Den Helder zeestad op het Wad” (2022) Deelvisie “Den Helder heeft de Stelling” (2023) Cultuurbeleidskader (verwacht 2024) Toerismebeleidskader (verwacht 2024) Welstandsnota (verwacht 2024) Regionaal Cultuurprofiel “Zee aan ruimte, land vol cultuur” (2021) Bunkervisie Landschap Noord-Holland (verwacht 2024) Beleidskader erfgoed en cultuur Provincie Noord-Holland (2022) Stolpenwaarderingskaart Provincie Noord-Holland (2023) Leidraad Landschap en Cultuurhistorie Provincie Noord-Holland (2018)

• •

Verdrag van Faro “De waarde van cultureel erfgoed voor de samenleving” (2005, in 2024 ondertekend door de Nederlandse staat) Omgevingswet (2024)

5. Relevante kaders die de gemeenteraad eerder heeft geformuleerd (gekregen) Op 5 oktober 2023 is er een extern onderzoek gestart naar de huidige en toekomstige situatie van Willemsoord bv en Stichting Erfgoed Den Helder. Er is na aanlevering van het rapport geconstateerd dat het onderzoek een aantal belangrijke bouwstenen aanlevert voor de bestuurlijke besluitvorming in de loop van dit jaar. Het college zal de gemeenteraad adviseren over de aanpak. Onderdeel van deze aanpak is het aanscherpen van het erfgoedbeleid en het cultuurbeleid. Ten behoeve van de actualisatie van het erfgoedbeleid is deze startnotitie opgesteld.3

6. Schets van beleidsruimte De Rijksoverheid, gemeenten, provincies en eigenaren zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor de zorg voor ons cultureel erfgoed. In de Erfgoedwet is bijvoorbeeld de instandhoudingsplicht voor rijksmonumenten opgenomen. Als de eigenaar zodanig onderhoud dat behoud in het geding raakt, kan de gemeente de eigenaar daarop aanspreken. Ook het toezicht op de omgang van eigenaren van monumentenpanden berust bij gemeenten (denk aan vergunningen). Voor archeologie geldt dat gemeente Den Helder het bevoegd gezag is. De gemeenteraad heeft in 2017 een erfgoedverordening vastgesteld (momenteel onderdeel van de Verordening Fysieke Leefomgeving Den Helder, 2024). Deze set regels ziet op het beheer en behoud van cultureel erfgoed gelegen binnen de gemeente, dat van bijzonder belang is voor Den Helder vanwege de cultuurhistorische of wetenschappelijke betekenis. Bij de uitwerking van het erfgoedbeleidskader heeft de gemeente veel beleidsruimte. We stemmen het beleidskader af op de beleidskaders cultuur en toerisme. Daarnaast stemmen we proactief af met andere partijen, zoals de provincie Noord-Holland, de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed, Erfgoedvereniging Heemschut, Steunpunt Cultureel Erfgoed en Landschap Noord-Holland.

Voor overkoepelende thema’s binnen erfgoed zal waar mogelijk de samenwerking en afstemming worden gezocht met gemeenten binnen Noord-Holland.

7. Procesvoorstel Om tot een breed gedragen en voor inwoners herkenbaar erfgoedbeleidskader te komen, zal een participatietraject worden opgezet. We gaan daarbij uit van het principe dat erfgoed van, voor en door iedereen is. We hechten daarom specifiek waarde in de participatie van de jongerenadviesraad (JAR) en richten een erfgoedplatform op dat als klankbord zal fungeren voor het nieuwe beleidskader. Om de inwoners te betrekken zal een apart plan worden opgesteld. Er wordt een communicatieplan opgesteld en uitgevoerd om – met name met betrekking tot het participatieproces – raad, inwoners, ondernemers, (culturele) partners en overige relevante stakeholders, goed en transparant te kunnen informeren.

8. Planning 8.1. Mijlpalen • • • • •

3

Vaststellen van de startnotitie vernieuwing beleidskader Erfgoed door gemeenteraad Q2 2024 Beeldvormende avond nieuw beleidskader Erfgoed Q2 2025 Vaststellen van het vernieuwde beleidskader Erfgoed in de gemeenteraad Q3 2025 Vaststellen van het uitvoeringsplan Erfgoed door college Q3 2025 Herijken van de afspraken met Stichting Erfgoed Den Helder en Willemsoord BV Q3 2025

Zie ook RIB 2024-010404.

8.2.

Planning

Vierde kwartaal 2024

Participatietraject met erfgoedplatform, externe stakeholders, Jongerenadviesraad (JAR), inwoners Eerste kwartaal 2025 Uitwerking van de uitkomsten participatietraject en in gesprek hierover met erfgoedplatform, externe stakeholders, JAR Eerste kwartaal 2025 Verwerking relevante kaders in een vernieuwd erfgoedbeleidskader Tweede kwartaal 2025 Beeldvormende avond over het huidige erfgoedbeleidskader Derde kwartaal 2025 Derde kwartaal 2025 Derde kwartaal 2025

Vaststelling beleidskader Erfgoed door gemeenteraad Beeldvormende avond nieuw beleidskader Erfgoed voor inwoners Vaststelling uitvoeringsplan Erfgoed door college