Raadsvoorstel vaststellen Erfgoedbeleid.pdf

Advies

Raadsvoorstel-advies Aan:

de gemeenteraad

Portefeuillehouder:

Wethouder Camara

Van team: Adviseur: E-mail:

Betrokken portefeuillehouder: Classificatie:

Openbaar

Kenmerk: 0000513754

Omgeving Jantien Bijvoet & Martijn Visser j.bijvoet@denhelder.nl & ma.visser@denhelder.nl

Datum voorstel: 4 november 2025 Onderwerp:

Voorstel tot vaststellen Erfgoedbeleid

Publiekssamenvatting: Het nieuwe erfgoedbeleidskader “Helders goud - Erfgoed dat leeft in het hier en nu” vervangt het vorige beleidskader uit 2017 en sluit aan op actuele ontwikkelingen in erfgoedbeleid, zowel landelijk als lokaal. Het nieuwe beleidskader is opgebouwd rond drie hoofdthema’s: betrekken, beleven en behouden. Aan het einde van het beleidskader brengen we alles samen voor ons meest kenmerkende erfgoed: de Stelling van Den Helder. Met het nieuwe erfgoedbeleidskader zet de gemeente Den Helder in op betrekken, beleven en behouden van het materieel en immaterieel erfgoed. Voor onze inwoners én voor bezoekers en toeristen. We streven naar toekomstbestendig Helders erfgoed waar wij ons mee kunnen identificeren en trots op kunnen zijn. We voegen hiermee nieuwe hoofdstukken toe aan het erfgoed, zonder het verleden los te laten. Geadviseerd besluit: Het college besluit de gemeenteraad voor te stellen: 1. Het nieuwe beleidskader erfgoed “Helders goud - Erfgoed dat leeft in het hier en nu” vast te stellen en het college het uitvoeringsprogramma in 2026 vast te laten stellen; 2. De raad besluit de incidentele ruimtevrager van € 100.000 euro voor de aanpak Stelling te onttrekken aan de algemene middelen en deze op te nemen in de eerste tussenrapportage 2026; 3.

De raad de incidentele ruimtevrager € 25.000 euro voor de ondersteuning en erkenning van immaterieel erfgoed te onttrekken aan de algemene middelen en deze op te nemen in de eerste tussenrapportage 2026.

Aanleiding en context Het huidige erfgoedbeleidskader “Oog op het verleden, visie op de toekomst” stamt uit 2017. In de afgelopen acht jaar zijn er veel nieuwe ontwikkelingen geweest op het gebied van erfgoed. Het landelijke erfgoedbeleid is de afgelopen jaren grondig veranderd, zoals de invoering van de Omgevingswet en het Verdrag van Faro. Maar ook in Den Helder zijn er veranderingen geweest. Zo is in 2023 de Omgevingsvisie “Koers op een sterke thuishaven” vastgesteld met daarin een deelvisie voor het erfgoed “Den Helder heeft de Stelling”. Deze visie zet in op behoud, beleefbaarheid en toekomstbestendig gebruik van de Stelling. Ook zijn de beleidskaders toerisme & recreatie en cultuur vernieuwd, waarmee erfgoed sterke samenhang heeft. Met een nieuw erfgoedbeleidskader sluiten we hier beter op aan. Op 22 september 2025 heeft de raadscommissie Maatschappelijke ontwikkeling een bespreekdocument over het erfgoedbeleid behandeld. Punten die daar zijn genoemd, hebben een 0000513754- pag. 1 van 6

plek gekregen in het beleidskader dat voorligt, zoals een uitvoeringsprogramma, steun voor erfgoedinitiatieven, aandacht voor alle kernen van de gemeente, profilering, agrarisch, militair en maritiem erfgoed, archeologie en monitoring van het beleid. Met het nieuwe erfgoedbeleidskader “Helders goud - Erfgoed dat leeft in het hier en nu” zet de gemeente Den Helder in op betrekken, beleven en behouden van het materieel en immaterieel erfgoed. Voor onze inwoners én voor bezoekers en toeristen. We streven naar toekomstbestendig Helders erfgoed waar wij ons mee kunnen identificeren en trots op kunnen zijn. We voegen hiermee nieuwe hoofdstukken toe aan het erfgoed, zonder het verleden los te laten. Het nieuwe beleidskader dient bovendien als basis voor meerjarenafspraken met organisaties als Stichting Erfgoed Den Helder, Willemsoord BV, Stichting Museumhaven Willemsoord, Stichting Nationaal Reddingmuseum Dorus Rijkers. Met het vaststellen van het nieuwe beleidskader erfgoed, zeggen we wat we nu al doen of gaan doen, al dan niet in samenwerking met het erfgoedveld en onze subsidiepartners, maar worden ook de ambities en beleidsintenties uitgesproken waaraan we de komende jaren willen gaan werken. Deze ambities/beleidsintenties worden in 2026 verder uitgewerkt in een uitvoeringsprogramma.

Doelen en resultaten Met het nieuwe beleidskader “Helders goud - Erfgoed dat leeft in het hier en nu” is er een gemeenschappelijk kader waar zowel de gemeente, de subsidiepartners en de rest van het erfgoedveld bijdragen aan het op een duurzame wijze, borgen, benutten, meer beleefbaar en toegankelijker maken van het materieel en immaterieel erfgoed in Den Helder. De thema’s betrekken, beleven en behouden vormen de basis voor de gemeentelijke ambities en beleidsintenties voor de komende jaren. Betrekken De gemeente wil erfgoed toegankelijk maken voor alle inwoners en gemeenschappen. Er wordt ingezet op het versterken van betrokkenheid, participatie en educatie, met bijzondere aandacht voor inclusie en sociale toegankelijkheid. Beleven Erfgoed wordt gezien als een bron van identiteit, inspiratie en ontmoeting. De gemeente stimuleert het zichtbaar en beleefbaar maken van erfgoed, onder meer door het verbinden van erfgoed met cultuur, toerisme en ruimtelijke ontwikkeling. Behouden De bescherming en ontwikkeling van erfgoed staan centraal. De gemeente werkt aan het actualiseren van beleidsinstrumenten, zoals beleid en regels rondom erfgoed, en het borgen van cultuurhistorische waarden in ruimtelijke plannen. Deze drie thema’s komen samen in de Stelling van Den Helder. In 2026 wordt een uitvoeringsprogramma opgesteld waarin de ambities uit dit beleidskader worden geconcretiseerd.

De Stelling krijgt hierin een prominente plaats als icoon van identiteit en beleving. Om dit te realiseren, zoeken we samenwerking met andere partijen die zowel lokaal als op andere niveaus betrokken zijn bij de Stelling. Tot het moment dat het uitvoeringsprogramma in 2026 wordt vastgesteld zal de gemeente zich richten op het realiseren van kansrijke en haalbare eerste stappen binnen het erfgoedbeleid. Hierbij zal aandacht zijn voor zowel, onroerend materieel erfgoed, nautisch erfgoed als immaterieel (verhalen en tradities) erfgoed. Daarbij wordt met name gekeken naar maatregelen die bijdragen aan de zichtbaarheid, toegankelijkheid en instandhouding van het erfgoed. Kaders en omstandigheden Beleidskader Erfgoedbeleidskader “Oog voor het verleden, visie op de toekomst” (2017) Beleidskader Archeologie Gemeente Den Helder (2017)

Invloed op erfgoedbeleid Den Helder Biedt basis voor integraal erfgoedbeleid; behoud en beleefbaarheid; koppeling met identiteit en ruimtelijke kwaliteit. Introduceert waarden- en verwachtingskaart; verplicht archeologisch onderzoek; stimuleert archeologievriendelijk 0000513754- pag. 2 van 6

Verordening Fysieke Leefomgeving Den Helder (2024) Kerkenvisie “Religieuze rijkdom aan zee” (2022) Gebiedsbiografie “Den Helder zeestad op het Wad” (2022) Deelvisie “Den Helder heeft de Stelling” (2023) Cultuurbeleidskader “Het kompas op cultuur” (2024) Toerismebeleidskader “Ontdek Den Helder: Van kust tot cultuur” (2024) Welstandsnota (2024) Regionaal Cultuurprofiel “Zee aan ruimte, land vol cultuur” (2021) Bunkervisie Landschap NoordHolland (2024) Beleidskader erfgoed en cultuur Provincie Noord-Holland (2022) Stolpenwaarderingskaart Provincie Noord-Holland (2023) Leidraad Landschap en Cultuurhistorie Provincie NoordHolland (2018) Verdrag van Faro (ondertekend 2024) Lokale Inclusie Agenda (2024) Omgevingswet (2024)

bouwen. Regelt vergunningplicht voor monumenten en stadsgezichten; integreert erfgoedregels in Omgevingswet. Richt zich op toekomstbestendig gebruik van religieus erfgoed; stimuleert herbestemming en samenwerking. Geeft historische lagen en identiteit weer; inspiratiebron en toetsingskader voor ruimtelijke plannen. Positioneert Stelling als groene long en cultuurhistorisch icoon; behoud, beleefbaarheid en klimaatadaptatie. Verbindt erfgoed met cultuurparticipatie en vestigingsklimaat; nadruk op behoud door financiële kaders. Zet erfgoed in als toeristische troef; stimuleert routes, storytelling en koppeling met kust en natuur. Bepaalt beeldkwaliteit en omgevingskwaliteit; beschermt historische structuren en monumentale waarden. Positioneert regio als cultuurregio; zorgt voor samenwerking en subsidiemogelijkheden voor erfgoedprojecten. Richt zich op behoud en herbestemming van bunkers als erfgoed en recreatieve hotspots. Provinciale kaders voor bescherming van monumenten, landschappen en archeologie; integratie in ruimtelijke plannen. Geeft waardering en bescherming aan stolpboerderijen, relevant voor buitengebied van Den Helder. Richtlijnen voor behoud van landschappelijke en cultuurhistorische structuren in ruimtelijke ontwikkelingen. Legt nadruk op participatie en maatschappelijke waarde van erfgoed; erfgoed als recht van burgers.

Stimuleert toegankelijkheid van erfgoedlocaties en inclusieve programmering. Integreert erfgoed in omgevingsplan; verplicht participatie en afweging van cultuurhistorische waarden.

Coalitieakkoord In het Coalitieakkoord 2022-2026 ‘Samenwerken in vertrouwen, aan vertrouwen’, staat dat ons cultureel erfgoed en (maritieme) historie Den Helder tot een stad met een eigen karakter maakt. We zijn trots op ons erfgoed. We werken aan behoud, doorontwikkeling en de beleving van de Stelling van Den Helder, we zien kansen in de ontwikkelingen van onze stelling. En we stellen dat de beleving van het maritiem erfgoed belangrijk is. We stimuleren samenwerking en maken de beleving van het varend erfgoed meer/beter mogelijk. Collegeprogramma In het collegeprogramma, onderdeel leefbare gemeente, staat opgenomen dat we inzetten op versterking van de kwaliteit van het erfgoed. We werken toe naar behoud en bescherming van ons erfgoed. We ontwikkelen beleid voor ons nautisch erfgoed. Omgevingsvisie In de omgevingsvisie ‘Koers op een sterke thuishaven’, valt te lezen dat we als gemeente inzetten op de volgende punten: • Den Helder ontwikkelt zich verder tot een gemeente met een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor bewoners, ondernemers en bezoekers. • Onze leefomgeving wordt toekomstbestendig ingericht en gebruikt en draagt bij aan een sterke samenleving. • We streven ernaar dat de leefomgeving een positieve bijdrage levert aan de gezondheid en het welzijn van onze inwoners en zo een positieve invloed heeft op de kracht van de samenleving.

• We streven ernaar om onze leefomgeving zo in te richten, te ontwikkelen en te gebruiken dat ook de volgende generaties minimaal dezelfde kwaliteit qua leefomgeving kunnen ervaren en dat de leefomgeving een positieve bijdrage levert aan gezondheid, welzijn en een sterke samenleving. 0000513754- pag. 3 van 6

Begroting 2026 In de begroting van 2026 zijn nog geen extra middelen opgenomen om aan onze ambities/beleidsintenties op het gebied van erfgoed te werken. In 2026 zal er een uitvoeringsplan van deze ambities/beleidsintenties komen met een ruimtevraag. Er zal worden aangegeven welke zaken binnen het geldende financieel kader passen en welke additionele zaken meegenomen moeten worden naar besluitvorming in de loop van 2026. Kadernota 2025-2028 De grotere ambities en ontwikkelingen uit de kadernota 2025 zijn nog steeds actueel. Voor erfgoed zijn dat: Het Helders erfgoed verduurzamen in energieverbruik is een opgave die voor elk monument maatwerk vraagt. In ons beschermd stadsgezicht ligt daarnaast een onderhoudsopgave aan kunstwerken en kades. We zetten in op de versterking van de kwaliteit van het erfgoed. Zo zetten we ons in op het behouden, ontwikkelen, benutten en gebruiken van ons erfgoed. Argumenten en alternatieven Met het nieuwe beleidskader erfgoed “Helders goud - Erfgoed dat leeft in het hier en nu” geven we samen met het erfgoedveld uitvoering aan onze doelstellingen en laten we zien waar onze ambities liggen. Het nieuwe beleidskader erfgoed is opgebouwd rond drie hoofdthema’s: · Betrekken · Beleven · Behouden In thema één staat de betrokkenheid van inwoners, vrijwilligers en erfgoedgemeenschappen centraal, met aandacht voor participatie, educatie en inclusie.

Het tweede thema richt zich op het beleven van erfgoed, van zichtbaarheid en toegankelijkheid tot evenementen, herbestemming en het versterken van de nautische identiteit van Den Helder. Thema drie gaat over behoud door ontwikkeling, waarin de wettelijke taken van de gemeente, bescherming van monumenten, stedenbouwkundige structuren, cultuurlandschappen, archeologie en immaterieel erfgoed samenkomen. Aan het einde van het beleidskader brengen we alles samen voor ons meest kenmerkende erfgoed: de Stelling van Den Helder. Deze thema’s vormen de basis van waaruit de doelstellingen en ambities verder zijn uitgewerkt. Ons erfgoed budget gaat nu vooral naar onze subsidiepartners. Dit betekent dat een belangrijke taak voor de gemeente ligt bij het aangaan en beheren van de subsidieovereenkomsten. Hierin nemen we de doelstellingen (zoals verwerkt in dit beleidskader) op. Vervolgens monitort de gemeente hoe de partners de subsidieovereenkomsten uitvoeren. Dit doen wij door: • Het bijhouden van bevindingen. Dit gebeurt op basis van de voortgangrapportages en de jaarstukken (zowel inhoudelijk als financieel). Hierin vermelden de subsidiepartners hoe het staat met de uitvoering van de prestatieafspraken. • Het voeren van bestuurlijke overleggen. Die vinden minimaal twee keer per jaar plaats.

Tijdens deze overleggen bespreken we de stand van zaken (waarbij de voortgangrapportages en jaarstukken als input dienen) en overige mogelijkheden en uitdagingen. Wij vragen de subsidiepartners om de doelstellingen en prestatieafspraken ook een herkenbare plek te geven in hun eigen meerjarenbeleidsplannen, begrotingen en verantwoordingen. Om ook de gemeenteraad zicht te laten houden op de uitvoering van de doelstellingen wordt er gedurende de looptijd van dit nieuwe beleidskader jaarlijks een moment georganiseerd, waarbij (onder andere) de subsidiepartners een inkijk geven in hun prestaties. Een alternatief zou zijn, om geen beleidskader vast te stellen en/of om andere keuzes te maken als het gaat om de thema’s. Het beleidskader dient als basis voor de prestatieafspraken die we met onze subsidiepartners maken. Met het huidige beleidskader, hebben we een basis om afspraken met elkaar te maken. Met het nieuwe beleidskader geeft de gemeente Den Helder richting als het gaat om ambities. Deze ambities zullen in 2026 verder worden uitgewerkt in een uitvoeringsprogramma. Wanneer dit nieuwe 0000513754- pag. 4 van 6

beleidskader niet wordt vastgesteld, kan er in 2026 geen actuele focus gelegd worden op het uitvoeringsprogramma. Duurzaamheid Het behoud van ons erfgoed is niet alleen een kwestie van conserveren, maar ook van toekomstbestendig maken. Duurzaamheid vormt daarom een onderdeel van dit erfgoedbeleid. Monumenten en historische gebouwen hebben kansen voor verduurzaming. Door verduurzaming verlengen we de levensduur van ons erfgoed. Bestuurlijke vernieuwing Om tot een breed gedragen en voor inwoners herkenbaar erfgoedbeleidskader te komen, is een participatietraject opgezet. Als vertrekpunt is hierbij het principe “erfgoed van, voor en door iedereen” gehanteerd. In het proces van actualisatie zijn er verschillende participatievormen toegepast. De resultaten daarvan zijn verwerkt in het nieuwe beleidskader erfgoed. Erfgoedveld: · Er is gesproken met de subsidiepartners Stichting Erfgoed Den Helder, Willemsoord BV, Stichting Museumhaven Willemsoord, Stichting Nationaal Reddingmuseum Dorus Rijkers en Stichting Citymarketing Den Helder. · Er is gesproken met niet-subsidiepartners (al dan niet via het Erfgoedplatform), zoals de Helderse Historische Vereniging, Stichting Behoud Cultureel Erfgoed Den Helder, Stichting Afgestoft en diverse ondernemers. · Er is gesproken met de Kinderraad, de Jongeren Advies Raad en de Adviesraad Sociaal Domein is benaderd.

De laatste heeft aangegeven geen rol voor zichzelf te zien en heeft geen input geleverd. Inwoners: · Een eerste enquête is uitgezet via ingesprek.denhelder.nl. De resultaten hiervan zijn gedeeld op deze website en tijdens een beeldvormende avond. · Op basis van de uitkomsten van deze enquête is op 9 mei 2025 een Erfgoedmarkt georganiseerd waar inwoners kennis konden maken met het erfgoed van de gemeente en input konden leveren voor het erfgoedbeleid. Wie daar niet bij kon zijn, kon via ingesprek.denhelder.nl reageren op dilemma’s en stellingen voor het beleid. Politiek: · In september 2024 heeft uw gemeenteraad de startnotitie erfgoedbeleidskader vastgesteld. · De raads- en commissieleden zijn betrokken door de presentaties die zijn gegeven tijdens de beeldvormende avond op 12 mei 2025 en door het bespreekdocument aan de commissie Maatschappelijke ontwikkeling voor te leggen op 22 september 2025. Financiële consequenties Eind december 2025 lopen de huidige BCF’s (Budgetgestuurde Contract Financiering) met de Museumhaven en het Reddingmuseum af. De overeenkomsten zijn gebaseerd op het huidige beleidskader erfgoed. Deze vormen de onderlegger voor de verleende subsidies aan deze organisaties. In de overeenkomsten met de genoemde organisaties zijn gemeentelijke doelstellingen geformuleerd en de bijdragen die partijen leveren aan deze doelstellingen.

Omdat het erfgoedbeleidskader is vernieuwd worden eind 2025 ook deze overeenkomsten geactualiseerd. Met het actualiseren budgetovereenkomsten maken we afspraken over de activiteiten en gewenste resultaten van de subsidiepartners. De BCF’s vormen het kader waarbinnen zij van 2026-2029 hun werkzaamheden uitvoeren. Via ambtelijke overleggen, rapportages en bestuurlijke gesprekken monitort de gemeente de resultaten en stuurt zo nodig bij. Dekking van de subsidies aan de culturele partners gebeurt vanuit de beschikbare budgetten. Deze worden ieder jaar verhoogd met de indexatie zoals deze wordt vastgesteld in de begroting. Bij het uitvoeringsprogramma, dat beschikbaar komt na de opstelling van de begroting 2026, zal worden aangegeven welk delen van de uitvoering binnen het geldende financieel kader passen. Daarin komt ook te staan welke additionele zaken meegenomen moeten worden naar besluitvorming 0000513754- pag. 5 van 6

van de P&C cyclus in de loop van 2026 aan de hand van het dan door het college vastgestelde uitvoeringsprogramma. Naast het vaststellen van het erfgoedbeleid wordt de raad gevraagd om incidenteel 125.000 euro beschikbaar te stellen vanuit de algemene middelen voor erfgoed. Dit is verdeeld onder twee onderwerpen. Materieel Allereerst gaat het om 100.000 euro voor de aanpak van de Stelling van Den Helder, zodat deze zichtbaar, toegankelijk en in stand gehouden wordt. Immaterieel (tradities en verhalen) Ten slotte wordt een bedrag van 25.000 euro beschikbaar gesteld voor het ondersteunen en erkennen van immaterieel erfgoed in onze gemeente. Uitvoering en planning Voor het einde van 2025 worden onder andere de nieuwe BCF’s van de Museumhaven en het Reddingmuseum door het college vastgesteld. Daarin staan specifieke afspraken die we met de partners maken. Hierin staat hoe zij uitvoering gaan geven aan het erfgoed beleidskader. Conform de Financiële verordening gemeente Den Helder ligt de bevoegdheid voor het afsluiten van meerjarige budgetovereenkomsten bij het college. Met het erfgoedplatform blijven we, als gemeente, in contact. Door de brede vertegenwoordiging van het erfgoedveld, kan er ook met hen gekeken worden naar, hoe we samen aan de gemeentelijke doelstellingen gaan werken.

Communicatie Het beleidskader erfgoed wordt gepubliceerd op de gemeentelijke website, op ingesprek.denhelder.nl en ook rechtstreeks verstrekt aan het erfgoedveld.

0000513754- pag. 6 van 6