Katern - Innovatie - Noord .pdf
Tekst van het document
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE & INNOVATIE
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE EN INNOVATIE “Innovatie kan de motor zijn voor een succesvolle energietransitie, gezonde concurrentiekracht en economische groei in de komende decennia.” De regio Noord-Holland Noord heeft natuurlijke voordelen op het gebied van wind, zon, water en aardwarmte. Er is inmiddels een innovatieprogramma NoordHolland Noord in ontwikkeling. Het programma wordt uitgevoerd onder regie van het Ontwikkelingsbedrijf Noord-Holland Noord in nauwe samenwerking met de New Energy Coalition. Over de voortgang van het programma wordt gerapporteerd aan een stuurgroep onder voorzitter-
Het probleem is dat het energiesysteem in
schap van Gedeputeerde E. Stigter .
Nederland in hoofdzaak rust op de benutting van moleculen (warmte voor de industrie, de gebouwde
UITGANGSPUNTEN INNOVATIEPROGRAMMA
omgeving, brandstof voor de mobiliteit) en dat dit slechts langzaam verandert. Tegelijkertijd loopt het elektrasysteem vast. Dit speelt zeker in Noord-Holland
Bij het opstellen van het innovatieprogramma is
Noord. De energietransitie en de economie kunnen
uitgegaan van een aantal uitgangspunten
daarom niet meer goed gefaciliteerd worden.
De energiemix in Nederland bestaat (in hoofdlijnen) uit gas en elektriciteit. Daarbij wordt de grootste
Om klimaatdoelen te halen moeten we inzetten op
energievraag voorzien door gassen (moleculen).
maximaal gebruik van het gasnet en het elektranet. Deze netten moeten in combinatie met warmtenetten goed gaan samenwerken: Daarbij zien wij een aantal aandachtspunten
» Een deel van het aardgasnet kan worden omgezet naar een waterstofnet.
» Groen gas moet daarnaast ook het aardgas gaan vervangen.
» Er moeten oplossingen komen voor de congestieproblemen in het E-net.
» Ook zullen deze slimmer moeten worden door intelligentie en de inzet opslagsystemen.
» De vergroening van elektronen loopt goed (60% in 2030), maar de vraag naar elektra neemt sterk toe en wordt steeds wisselender.
» De vergroening van de moleculen verloopt niet goed (max 10% in 2030), terwijl het gassysteem (we hebben tenslotte het complete aardgasnet ter beschikking) prima op orde is.
Deelnemers stuurgroep: E. Stigter, K. Visser (Den Helder), T. Meskers (Hollands Kroon), E. Konijn (Alkmaar), J. Bolderheij (Port of Den Helder), J. Noot (Greenport), P. Agterberg (Alliander), H. Duym (Gasunie). Secretariaat: Ontwikkelingsbedrijf Noord-Holland Noord
1
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE & INNOVATIE
DE ENERGIESYSTEMEN NOORD-HOLLAND NOORD In het perspectief van het voorgaande hebben we gekeken naar de mogelijkheden voor Noord-Holland Noord. De regio biedt uitstekende perspectieven om nieuwe ontwikkelingen op het gebied van hernieuwbaar gas tot een succes te maken en daarmee een pioniersrol te nemen in waterstof, groen gas en daaraan gerelateerde bedrijvigheid. Inzetten op waterstof en groen gas is niet alleen een kans, maar ook noodzaak om de regionale economie te versterken door bestaande en potentiële bottlenecks in de huidige energie infrastructuur aan te pakken en met belangrijke positieve uitstraling naar het omringende gebied, inclusief de regio’s Zaandam, IJmuiden en Amsterdam. Hoewel de focus ligt op de verduurzaming van de moleculen, omvat energie innovatie aanpalende terreinen. We denken dan aan opslag, warmte en smart-grid-ontwikkelingen.
WAAROP FOCUSSEN WE? In het innovatieprogramma zetten we in op vijf speerpunten:
» Waterstof Programma met Den Helder, Wieringermeer en Alkmaar als concentratiegebieden
» Groen gas programma rondom het InVesta cluster in Alkmaar: Energie uit biomassa zal een belangrijke rol spelen in de duurzame energievoorziening. Biomassa zal worden ingezet voor de sectoren die niet via duurzame elektronen kunnen worden verduurzaamd. Deze duurzame moleculen kunnen vrijgemaakt worden middels technologie uit biomassa of uit overtollige duurzame elektriciteit (waterstof). In Alkmaar richt het expertise centrum InVesta zich op hernieuwbaar gas en groene waterstof.
» Verduurzaming van bedrijventerreinen gericht op de ontwikkeling van slimme netten
» Verduurzaming in de agrarische sector » Warmte
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE & INNOVATIE
.01 WATERSTOF
Rond het thema waterstof onderkennen we drie innovatielijnen:
WATERSTOF BACKBONE
waterstof vanaf de Noordzee en elders. In het rapport
Noord-Holland Noord gaat (vanaf 2030) een belang-
H2-Gateway wordt hieraan uitwerking gegeven.
rijke rol spelen in de aanvoer van waterstof vanaf de Noordzee naar de waterstof-backbone door
De waterstof-backbone gaat vanaf 2026 niet alleen
Noord-Holland richting het Noordzeekanaalgebied
een belangrijke rol spelen in het transport van
en verder zuidwaarts richting de Rotterdamse en
Noordzee-waterstof richting de industriële centra,
Zeeuwse regio. Dit wordt onderkend door het Rijk
maar ook als bron voor lokale projecten.
door de toekenning van de regiodeal in de Kop van Noord-Holland. De inzet is reductie van CO2. Dit is mogelijk met blauwe en groene waterstof.
OPLOSSEN KNELPUNTEN ELEKTRICITEITSNET Waterstof gaat op korte termijn (binnen 5 jaar) al een rol spelen in het oplossen van knelpunten in
BLAUWE WATERSTOF
het elektriciteitsnet in de kop van Noord-Holland,
Voor blauwe waterstof is aardgas de grondstof.
in het bijzonder in de Wieringermeer (datacenters,
Maar de CO₂ die bij de productie vrijkomt,
glastuinbouw, windparken) en bij diverse ondersta-
wordt afvangen en vervolgens opgesla-
tions van Liander en via walstroomvoorzieningen.
gen, bijvoorbeeld in lege gasvelden op zee.
Verschillende definitiestudies worden uitgevoerd
Hiermee is blauwe waterstof CO₂-neutraal.
en eerste pilots staan op stapel.
Er komt dus geen extra CO₂ in de atmosfeer. Voor opslag is Den Helder zeer goed gesitueerd ten opzichte van de lege gasvelden op de Noordzee en de aanwezige gasinfrastructuur.
A+ Robbenplaat - Wieringerwerf C+ Kooyhaven - Teso Ferry
A H2 turbine Robbenplaat
C Substation AP - Kooyhaven
B H2 turbine AgriportA7
GROENE WATERSTOF
Future H2 backbone
B+ AgriportA7 - ECW H2Backbone
Groene waterstof wordt gemaakt met energie uit duurzame bronnen, zoals zonne- en
D H2HUB InVesta
windenergie. Door elektrolyse wordt water (H₂O) onder stroom gezet, waardoor de moleculen gaan splitsen. Daardoor ontstaan zuurstof (O₂) en waterstofgas (H₂). Ook is het mogelijk om waterstof te maken via de
In Noord-Holland wordt nauw samengewerkt met
biochemische omzetting van biomassa.
partijen als Gasunie, ECW, Alliander en Tennet.
Groene waterstof is de meest duurzame vorm van waterstof.
TRANSPORT Binnen 5 jaar zullen er al schepen of voertuigen in Noord-Holland Noord waterstof als brandstof
De regio zet nu in op blauwe waterstof. Door te starten
gebruiken: voor het vrachtvervoer (trucks) of zware
met blauwe waterstof in Den Helder (binnen 5 jaar),
machines (tractoren), binnenvaart en Noordzee
wordt het pad geëffend voor de inzet van groene wa-
gerelateerde schepen. Op alle drie de transport
terstof uit windstroom van de Noordzee. Deze blauwe
domeinen lopen concrete projecten met onder
waterstof kan goed regionaal worden ingezet. De CO2
andere Hygro, Economic Board Amsterdam,
afvoer naar zee kan een opmaat zijn voor de positio-
Port of Den Helder, Total, agrarisch ondernemers
nering van de haven van Den Helder als CO2 aanvoer
en transportondernemers. In zowel de regio Alkmaar
en inlaad hub naar de gasvelden op zee. De haven
als in de Kop van Noord-Holland wordt gewerkt
van Den Helder wordt daarmee een van de Europe-
om de vraagaggregatie vorm te geven, waardoor
se hubs in aanlanding, verwerking en doorvoer van
er voldoende kritische massa ontstaat. REGIONALE ENERGIESTRATEGIE & INNOVATIE
.02 INZET OP HERNIEUWBAAR GAS Energie uit biomassa zal een belangrijke rol spelen
worden middels technologie uit biomassa of
in de duurzame energievoorziening. Biomassa zal
uit overtollige duurzame elektriciteit (waterstof).
worden ingezet voor de sectoren die niet via duur-
In Alkmaar richt het expertisecentrum InVesta
zame elektronen kunnen worden verduurzaamd.
zich op hernieuwbaar gas.
Deze duurzame moleculen kunnen vrijgemaakt
Met het Investa R&D programma worden bedrijven geactiveerd om hun pilots en demo’s te presenteren. De realisatie van een havenfaciliteit bij de Boekelermeer is voor de realisatie van de ambities van Investa van groot belang.
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE & INNOVATIE
.03 FLEXIBELE SYSTEMEN De energietransitie zorgt voor een vergaande diversifiëring van het energiesysteem. Traditioneel wordt energie centraal geproduceerd en naar de eindgebruiker gebracht. Dit is een relatief eenvoudige keten, met een beperkt aantal schakels en spelers. Met de liberalisering van de energiemarkt, en vooral de overstap naar hernieuwbare energie, is dit systeem sterk aan het veranderen. Dit veranderende speelveld vergt een modern en veerkrachtig systeem met integratie van dragers, spelers en schakels om de stabiliteit te waarborgen en kosten te verlagen. Belangrijke voorwaarden om duurzame energie investeringen, banen en bedrijvigheid mogelijk te maken. om gas, elektra en warmte te kunnen schakelen. Op andere terreinen in gemeenten in Noord-Holland Noord lopen inventarisaties over de mogelijkheden. In 2021 zullen meerdere projecten worden geïdentificeerd. Daaraan gerelateerd is de Systeemintegratie met Smart grids. Het gaat dan om de flexibilisering van de energie netinfrastructuur door middel van de ontwikkeling van nieuwe meettechnieken, nieuwe regelingen en nieuwe rekenalgoritmes. Deze moeten leiden tot betere benutting van de infrastructuur, een hogere betrouwbaarheid en meer mogelijkheden voor de
IN NOORD-HOLLAND NOORD ZETTEN WE IN OP BUSINESSPARKEN.
inpassing van duurzame energieopwekking.
Juist op businessparken speelt de systeeminte-
De specifieke uitdaging is instrumenten te ont-
gratie komende jaren een belangrijke rol. Doordat
werpen voor het meten, verzamelen, transporte-
steeds meer bedrijven zelf energie produceren zijn
ren, analyseren, interpreteren en presenteren van
ze leverancier én afnemer. In de toekomst zullen
data in een smart grid. ICT reikt elementen aan in
smart grids (slimme netwerken) op grotere schaal
de waardeketen die er voor zorgen dat het ‘grid’
de veranderde manier waarop vraag en aanbod bij
zelflerend en zelfsturend wordt. Onderzoeken en
elkaar komen, moeten gaan regelen en opvangen.
projecten lopen nog in samenwerking met onder
Voor het installeren van smart grids hoeft niets te
andere TNO en InHolland.
worden gebouwd. De provincie Noord-Holland ondersteunt de verduurzaming van bedrijven terreinen. De komende jaren ligt daarin de focus op het energieneutraal krijgen van terreinen. Dit gebeurt al op de bedrijventerreinen Boekelermeer en Hoorn80. Hierbij lopen de projecten snel aan tegen de knelpunten in het elektranet en de uitdaging
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE & INNOVATIE
.04 AGRARISCHE SECTOR Binnen de agrarische sector lopen verschillende projecten:
» Innovatieopgaven glastuinbouw De innovatieopgaven voor de glastuinbouw raken de energietransitie van de gebouwde omgeving. Door de grote energievraag in glastuinbouwgebieden (warmte en elektriciteit) ligt het
٥ Verduurzaming energiesystemen glastuin
voor de hand om op zoek te gaan naar kansen
bouwgebieden in relatie tot omliggende
die uitwisseling tussen glastuinbouw en gebouw-
woonbebouwing en bedrijventerreinen (voor
de omgeving mogelijk maken. Investeringen in
alles geldt dat er een balans in het energie
bijvoorbeeld geothermie en warmtenetten kun-
systeem gevonden moet worden, zodat
nen op deze wijze beter renderen. Hiermee is een
knelpunten vermeden worden. Afstemming
versnelling mogelijk in de realisatie van dergelijke
tussen de ontwikkelingen is gewenst)
٥ Oplossing voor benodigd piekvermogen
investeringen. De innovaties in de glastuinbouw voor de energietransitie hebben voor een flink
elektriciteit, zeker bij uitschakeling van WKK’s
leven moeten hier gezamenlijk in optrekken. In
٥ Realisatie betrouwbare toelevering externe CO2 » Innovatieopgaven open teelten
de glastuinbouw gaat het onder meer om de
De agrarische sector staat voor een eigen opgave
volgende opgaven:
in de verduurzaming. Deze is nog niet meegeno-
deel ook ruimtelijke impact. Overheid en bedrijfs-
٥ Verdere implementatie geothermie en (waar
men in de opgave voor de gebouwde omgeving.
mogelijk) restwarmte (hierbij liggen combina
Concreet betekent dit op korte termijn gekeken
ties met gebouwde omgeving voor de hand)
wordt naar (bron: ‘Erf van de Toekomst, LTO-
٥ Verdere implementatie WKO’s waar mogelijk/ nuttig (hierbij liggen combinaties met ge bouwde omgeving voor de hand)
٥ Clustering en modernisering kassen
Noord’):
٥ Zonnedaken of -parken op het bouwblok van de boerenbedrijven (waar dat kan: de capa citeit van het elektriciteitsnetwerk is hierin nu
(per gebied verschilt hiervoor de opgave,
al een groot knelpunt). Een onderzoek in de
deze ontwikkeling vraagt om een goed
bollensector loopt.
ruimtelijk beleid)
.05 REGIONAAL In Westfriesland starten wij een project energie-innovatie Westfriesland. Onderdelen daarvan zijn:
» Warmte » Etna » Bedrijventerreinen In de loop van 2021 wordt dit programma verder uitgewerkt. Ook in de regio Alkmaar is gewerkt aan een programma Energie Innovatie. Het plan zal naar verwachting aan het eind van het eerste kwartaal van 2021 zijn vastgesteld.
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE & INNOVATIE