Hoofdstuk 9 - Deelvisie De Stelling.pdf

Inrichtingselementen als banken, borden, verlichting, een audiotour en (digitale) wegwijzers en aankleding ed. hebben een eenduidige subtiele stijl, het overschreeuwt niet.

36

Adressen en routes op en aan de Stelling

Legenda

1 : 5000 Beschermde Grijze Duinen Stedelijk gebied Opgave Verstedelijking Kwalitatief publiek groen Continue wandelen fietsroute Continue vaarroute Publieke wereld: Fort Kijkduin Publieke wereld: Zeedijk Exclusieve wereld: Fort Erfprins Exclusieve wereld: Fort op de Harssens Publieke wereld: Fort Dirksz Adm. Publieke wereld: Westoever Exclusieve wereld: Oostoever Publieke wereld: Willemsoord

37

De nieuwe Stellingroute loopt van Fort Westoever via een nieuwe oeververbinding en de te herstellen linie naar Fort Dirksz. Admiraal. Achtereenvolgens door naar Fort Erfprins, De Heldersche Zeewering, Fort Harssens, Willemsoord, en weer eindigend bij Westoever. De Stelling is ook een verhaal over water: de havens, de drie zeeën, de grachten en het kanaal. Waterbeleving en waterrecreatie zijn onlosmakelijk verbonden aan het maritieme Den Helder. De Stelling kan nu al voor een groot deel varend worden beleefd via de liniegracht. De beleving van en vanaf het water wordt versterkt. De route via het water per kano, sloep of al suppend wordt verbeterd. De ambitie is om op termijn een doorgaande vaarverbinding te realiseren langs de Stelling. Daarnaast is het rondje verbonden aan andere fiets- en wandelroutes, zoals via de kunstroute van Sense of Place (De Nollen) naar Waddenexperience ’t Kuitje. Het geheel is onderling verbonden tot één rondje Stelling. De Stelling wordt op deze manier een podium voor Den Helder met een cultureel-toeristisch potentieel. Langs de Stelling zijn op verschillende plekken kenmerkende historische elementen te ervaren met voorbeelden van een liniedijk met schuin bovenvlak, een gracht met een wal, scherpe coupures, een herkenbare structuur van fort met schootsveld, of verscholen bunkers.

Adressen We koesteren de Stelling en koppelen het aan het culturele leven. De Stelling staat voor gastvrijheid, openbaarheid, ontmoeting en publieke programma’s. Om de Stelling te behouden als een levend stuk stad, gaan we investeren in cultureel-maatschappelijke voorzieningen en passende programmering langs de Stelling met initiatieven die het karakter en de kernwaarden versterken. Daarbij leggen we een focus op drie duidelijke ‘adressen’ waar stad, Stelling en haven elkaar ontmoeten: Willemsoord, Westoever en Dirksz. Admiraal. Een adres is een vanzelfsprekend bereikbare plek met een 38

tijdelijk of permanent, publiek programma. Denk hierbij aan kunst en locatietheater, sport en spel, scholen, openbare voorzieningen, horeca en eventementen als de marinedagen, concerten, en de jaarlijkse week van de Stelling. En er is op deze adressen ook de ruimte voor recreatieve overnachting.

Randen De ontwikkeling van Den Helder als geheel hangt samen met het behoud en de ontwikkeling van de Stelling. De stad heeft vier randen aan de Stelling: > De binnenrand van de Stelling aan de Liniedijk > De binnenrand aan de zeewering (Dijkbuurt, Oud Den Helder tot en met Willemsoord) > De buitenrand van de Stelling (bij Nieuw den Helder) > De oostrand van de stad waar de Stelling raakt aan de havens In elk van deze ‘stadsranden’ heeft de Stelling een eigen bijdrage in het versterken van de stad. Hierbij gelden naast de vier kernwaarden steeds twee eenvoudig principes: a. Aan de binnenkant van de Stelling is de ruimte herbergzaam, stedelijk, formeel en besloten, het is er groen en er staan bomen b. Aan de buitenkant van de Stelling is de ruimte landschappelijk, los, ruig, open, overzichtelijk, waterrijk en natuurlijk Met name in de binnenrand aan de zeewering liggen kansen om zowel de Stelling(gracht) als de stad te versterken. Aán de Stelling en binnen de forten is (nieuwe) bebouwing mogelijk, mits dit kwaliteit toevoegt aan de Stelling. Bij ontwikkelingen ín de forten is een zorgvuldige versterking nodig van de eigen binnenwereld die past bij de maat en schaal en gelaagde geschiedenis ter plekke.

39

STEL DAT… Droombeelden van de Stelling

Met de Stelling heeft Den Helder goud in handen om te werken aan de toekomst van Den Helder en tegelijk het erfgoed te bewaren. Delen van de Stelling zijn nu nog rommelige en sociaal onveilige achterkanten. Dat zal anders zijn in 2040. Door het vertellen van het verhaal, het maken van een klimaatbestendig Stellinglandschap en het completeren van 1 rondje Stelling versterken we de vier kernwaarden. Met goede fiets- en wandelroutes, een hoogwaardige openbare ruimte, publieke voorzieningen en stedelijke adressen langs de Stelling, krijgt de Stelling meer kwaliteit. Stel je voor hoe de Stelling er in 2040 uit zou kunnen zien…

40

Hierna worden droombeelden geschetst van de toekomst. De foto en tekst zijn niet letterlijk bedoeld, maar geven de richting aan per plek om aan te denken voor het vervolg.

O

Fort Westoever en Oostoever in 2040 De ‘waterpoort’ van de Stelling met twee forten die onlosmakelijk bij elkaar horen. Het is het maritieme en industriële deel van de Stelling waar water- en oeverrecreatie de belangrijkste functies zijn. Hier wordt gewoond aan de Stelling. Er zijn publieksfuncties, horeca en kleinschalige initiatieven aan een hoogwaardige en bruikbare groene openbare ruimte. Een nieuwe fiets- en voetgangersbrug verbindt de liniedijk ten zuiden van de oude spoorlijn met fort Westoever. Dit representatieve fort is een

echte toeristisch-recreatieve belevenis met horeca, sport en tijdelijk verblijf zoals een stadscamping. Via het Westoevergebied is de fiets- en wandelroute langs de hele Stelling compleet gemaakt. Oostoever blijft exclusief en is beperkt toegankelijk. Er ligt een focus op zichtlijnen vanaf Fort Westoever naar Oostoever dat als markant groen monument wordt behouden. Binnen de kernwaarden van het fort kan hier een exclusieve club huisvesten of een voorziening in de opslag of opwekking van energie.

41

P

Fort Dirksz. Admiraal in 2040 Dit grote fort is hét adres van de Stelling aan de stad. Het robuuste fortlandschap staat een divers (ook informeel) gebruik toe en is een echt gebruiksfort voor de stad. De wallen en grachten zijn in ere hersteld en rondom bewandelbaar. De groene krans vanaf park Quelderduin, met de polder bij het politiebureau tot het zwembad is versterkt als klimaatbestendig landschap. Het nieuwe landschap accentueert nu beter hoe het fort eruit ziet. Dit accentueert nu het fort. Binnenin het fort is een besloten en veilige nederzetting ontwikkeld, waarbij rekening is gehouden met de historische waarden. Het realiseren van een kleinschalige unieke

42

woonomgeving is niet ondenkbaar als delen van het fort in de toekomst vrijkomen. Het gebied heeft straks een gastvrij en activerend/innovatief programma waarin ook het azc een vanzelfsprekende rol krijgt. Denk aan het succesvolle Beeldenfort of Villa Augustus in Dordrecht. De Nieuweweg is getransformeerd van drukke autoroute naar een comfortabele fiets-en wandelverbinding. Voor deze ontwikkelingen van het gehele fort en de directe omgeving dient een transformatievisie met een cultuurhistorische verkenning en een landschapsplan te worden opgesteld.

Fort Erfprins in 2040 Dit gave fort ligt als een monument in een groter landschapspark. Het is (aan de binnenzijde) in principe niet openbaar, maar samen met Marine wordt gekeken of het vaker opengesteld kan worden. Dit fort is de testcase om militair en civiel gebruik te combineren. In het vrije schootsveld rondom het fort heeft

klimaatadaptatie en versterking van de biodiversiteit zijn plek gekregen. Via Fort Erfprins is de verbindende Stellingroute tussen de zeedijk en de liniedijk op een vanzelfsprekende manier vormgegeven. De route loopt door een veerkrachtige polder waar de tijd even lijkt stil te staan.

43

Q

Willemsoord in 2040 Willemsoord is onderdeel van de Stelling en de bestaansreden van de Stelling. Het toeristischculturele en nautische hart van de Stelling, vol nautische bedrijvigheid en leven. Willemsoord is via de dijk, een levendige Spoorstraat en Beatrixstraat hecht verbonden met Station en Stadshart en met de andere delen van de Stelling, de havenwereld, fort Op de Harssens, fort Oostoever en de Waddenbaai. Op Willemsoord wordt het complete historische verhaal verteld. Hier is een divers hoogwaardig programma te vinden, met oa. musea, horeca, theater, een levendige Museumhaven en natuurlijk de Marinecampus. Willemsoord zuid

44

is ontwikkeld als een echt hart, een vanzelfsprekend startpunt van alle routes met duidelijke gastvrije ontvangst- en ontmoetingsplekken, een levendig gemixt gebruik en hoogwaardige inrichting. De diverse routes van en naar stad en Stelling zijn helder vormgegeven. Buitenveld is in 2040 met alle partijen ontwikkeld tot het onmiskenbare vierde kwadrant van Willemsoord waar werf, stad en Stelling elkaar ontmoeten. Willemsoord noord is een gastvrij gemengd civiel-militair werkgebied met goed verbonden recreatieve plekken zoals het Marinemuseum, de jachthaven en het oude admiraliteitsgebouw het Paleis.

R

Fort Kijkduin in 2040 Dit is het ‘Museumfort Kijkduin’ met vlakbij ook het Atlantikwall Centrum in een recreatieve omgeving. Het fort met aquarium en een veilig strand is een toeristische plek in Den Helder voor gezinnen. Door de verbeterde samenhang van Fort Kijkduin met de rest van De Stelling ontdekken steeds meer bezoekers de Huisduiner Polder. Ook het verbrede strand en de beleving op en rond de dijk (Lange Jaap, strandzone met Jan Blankens’ strandpaal 1, uitzicht over zee, stad en Texel) zorgen ervoor dat de recreatieve druk in Huisduinen beter over de omgeving verdeeld wordt.

Hier bij Huisduinen is het startpunt voor het ontdekken van Atlantikwall erfgoed, maar evengoed het beginpunt van het Waddengebied (walvisvaardershistorie) en een van de startpunten voor het ontdekken van de Stelling. Via de Huisduinerweg, de Grasdijk en de zeedijk is Kijkduin verbonden aan het rondje Stelling. Een omweg waard.

45

S

Dijk 2040 Het unieke en stoere dijklandschap van de Heldersche zeewering is versterkt in samenwerking met partijen zoals het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier. Enkele panoramaplekken (bij Kaap Hoofd en voormalige kustbatterijen) zijn gemarkeerd met uitkijkpunten en zitplekken (passend binnen de randvoorwaarden van waterveiligheid) en de heldere lijnvoering van de groene zeedijk is geborgd in de context van de stad. Beeldbepalend in de toekomst is de SeaSaw (zie het bovenstaande beeld). Dit is een groots uitzichtpunt

46

op de Heldersche zeewering, vormgegeven als een ‘oneindige wandeling’, naar een ontwerp van MVRDV. De SeaSaw is een icoon voor Den Helder en een onderdeel van de publieke route over de dijk en het park in de binnenstad. Met de ontwikkeling van de dijkroute en SeaSaw is ook de Dijkbuurt vernieuwd. De dijk is als publieke ruimte toekomstgericht gemaakt en beter geïntegreerd in de stad. De route via de dijk is voor wandelaars en fietsers is goed gekoppeld aan de route langs fort Erfprins richting de liniedijk.

T

Pantserfort Op de Harssens en bunkers in 2040 Het voormalige pantserfort Op de Harssens is, in samenwerking met de betrokken eigenaren/gebruikers een meer toegankelijke plek geworden, ingebed in een verbetering van de toegankelijkheid en verblijfskwaliteit van de havenkom van de Tesohaven. Vrijwilligers hebben het fort en de

bunkers toegankelijk gemaakt, dankzij hen wordt het verhaal verteld, zoals van de Tweede Wereldoorlog. Zo is het fort ook digitaal te bezoeken. De verbinding met Texel heeft een nieuwe kwaliteit, die aan beide zijden een warm welkom biedt.

47

We gaan aan de slag met de Stelling Continuïteit en betrokkenheid Deze visie is gemaakt met inbreng van veel verschillende groepen betrokkenen, bewoners en eigenaren (Stichting Erfgoed Den Helder, de Marine, Landschap NoordHolland, gemeente), ontwikkelaars (Zeestad en Woningstichting), ondernemers, Provincie Noord-Holland, organisaties op/aan de Stelling (Triade, musea zoals het Marinemuseum en het Reddingmuseum, de Nollen, het Beeldenfort) en organisaties betrokken bij het erfgoed van de Stelling (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Historische Verenigingen, vrijwilligers, Citymarketing Den Helder). Het formuleren en afspreken van kernwaarden en gemeenschappelijke doelen als visie is de eerste stap in het werken aan de toekomst van

De Stelling De Stelling is meeveranderd met de stad. We behouden door ontwikkeling. Continuïteit in beheer en onderhoud is nodig. Voor een paar plekken gaan we ons de komende jaren actief inzetten. In de eerste plaats blijft het van belang dat het bijzondere erfgoed van de Stelling Den Helder behouden blijft voor de toekomst. De betrokkenheid van alle partijen en de gezamenlijke visievorming rond de Stelling past in de geest van het Faro verdrag. Het Verdrag van Faro is in 2005 vastgesteld door de Raad van Europa. Hierin wordt de maatschappelijke waarde van erfgoed benadrukt, wordt erfgoedparticipatie centraal gezet en stuurt hiermee aan op actieve deelname van erfgoedgemeenschappen.

Werken aan parels Instandhouding van het beschermd stadsgezicht; de Rijkswerf, de forten met hun wallen, de grachten, de liniedijk, de bunkers en bouwwerken en de enorme groene ruimte van de Stelling. Dit is een hele opgave voor een stad als Den Helder. Niet alles kan in één keer. We smeden vanuit de inhoudelijke 48

focus van deze visie samen de Stelling tot eenheid, maar we kiezen een paar parels waar de komende tijd echt energie in moet. Dit zijn: ontwikkeling van Fort Dirsz. Admiraal, de ontwikkeling gebied Fort Westoever en het maken van rondje Stelling. De bijgevoegde actiekaart geeft aan waar de komende tijde de nadruk zal liggen. Hier liggen momenteel de grootste kansen. Daarnaast blijven we alert op kansen voor de ontwikkeling van de Stelling als geheel. De Stelling is van iedereen en voor iedereen. Dat betekent niet dat alle plekken openbaar toegankelijk zijn. Denk aan militaire functies, havenindustriegebied en kwetsbaar duinlandschap waarbij beperkte toegang noodzaak is. Het rondje Stelling is het meest openbare deel. Alle andere plekken presenteren zich langs de route. Soms zijn dat openbare of semi-openbare plekken, soms zijn het besloten werelden zoals de binnenwerelden van de forten. We gaan met eigenaren in gesprek om te kijken of een mate van (beperkte) openbaarheid mogelijk is. Bijvoorbeeld een betere openbare toegankelijkheid van Fort Op de Harssens. De aanwezigheid van de Marine is een kracht en kans voor de Stelling om samen met de gemeente te werken aan behoud door ontwikkeling. Er liggen wederzijdse kansen om de historische Stelling te koppelen aan de profilering van de Marine in Den Helder.

Blijvend gebruik van de Stelling door de Marine, met opleidingsinstituten zoals het KIM op Willemsoord en aanwezigheid in Erfprins, Dirksz. Admiraal en bij Fort Op de Harssens willen we koesteren, het is onderdeel van het dna van Den Helder. Mocht Defensie besluiten om de huidige functies in de forten te verhuizen naar een ander deel van Den Helder, dan dient de toekomst van het erfgoed als publieke waarde te worden geborgd.

Legenda

1 : 5000

Actiekaart Stelling Den Helder

Herzien formele waardering monumenten (gelaagde tijd)

Samenwerking

Maken van hét verhalenboek, het standaardwerk van de Stelling

Om deze visie en de genoemde kansen te verzilveren, is samenwerking de basis. We volgen het principe van ‘behoud door ontwikkeling’, waarbij passende herbestemming voor de verschillende onderdelen wordt gestimuleerd om de Stelling relevant en levend te houden. Hiertoe verankeren we deze visie in de gemeentelijke Omgevingsvisie en haken we aan op de erfgoedparagraaf van de Waddenagenda, de Landschapstriënnale en Sail in 2023 en het programma Militair Erfgoed van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Maar ook het Maritiem Cluster en Waddenbaai. Voor het vertellen van het verhaal en voor de verdere ontwikkeling van de Stelling is het opstellen van een gedegen en complete historische inventarisatie (een standaardwerk) van belang. Voor realisatie van projecten is duurzame financiering en een langjarige samenwerking gewenst met organisaties zoals Stichting Erfgoed Den Helder en Rijksvastgoedbedrijf, Ministerie van Defensie, Woningstichting, Willemsoord bv, Zeestad of het Waddenfonds, Landschap Noord-Holland, ondernemers, onderwijs en culturele organisaties. De niet aflatende inzet van zeer betrokken vrijwilligers is cruciaal voor het beheer en laat zien dat de Stelling leeft in Den Helder.

Samenwerking en jaarrond programmering Natuur- en landschapsontwikkeling (Schootsvelden) Watersysteem gezond en klimaatbestendig maken, verbinding vaarroute Realiseren rondje Stelling met doorgaande wandel en fietsroute, prioriteit fiets- en wandelverbinding Dirksz. Admiraal – Westoever (adres) Ontwikkelen gebruiksfort en Dirksz. Admiraal, programma en gezonde groene ruimte (adres) Kansen verkennen Stelling aan zee (zeedijkgracht-stad, zeeforten, dijkbuurt, kustbatterijen, adres Willemsoord) Goede balans natuur en erfgoedrecreatie in de duinen Open landschap en recreatie in polder Huisduinen

De Stelling is van en voor iedereen. Met de vier kernwaarden op het netvlies werken we samen aan de toekomst van Stelling Den Helder: verhalen vertellen, stad en Stelling verbinden en klimaatbestendig maken. Aan de slag.

49

Bronvermelding Belangrijkste bronnen

”‘˜‡”‡Ž†‹‰‰‡„”—‹–‡ƒƟ‡‡Ž†‹‰‡ǣ

De Stelling op herhaling; structuurvisie voor de Stelling van Den Helder, H+N+S Landschapsarchitecten, 2001

De beelden in deze rapportage zijn van BVR adviseurs tenzij deze met een letter zijn gelinkt en vermeld in onderstaande lijst.

Beschermd Stadsgezicht Stelling Den Helder, Rijksdienst Cultureel Erfgoed

Omslagfoto: https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat, 443774

Asselbergs, prof. Drs. A.L.L.M., Een interpretatie van de cultuurhistorische waardestelling en het toetsingskader voor de gebiedsontwikkeling Oude Rijkswerf Willemsoord Den Helder, Ontwikkelingsmaatschappij Zeestad CV/BV, 2010

A. Beeldenbank gemeente Den Helder, Fort Harssens 1918

Inrichtingsvoorstel voor de Stelling van Den Helder, gemeente Den Helder 2007 Structuurvisie Den Helder 2025, Gemeente Den Helder 2012 Gebiedsbiografie Den Helder stad aan het wad, Gemeente den Helder, 2021 Waddenagenda Ontwikkelvisie Westoever Den Helder, conceptversie juni 2021, ZUS Beplantingen op verdedigingswerken, Stichting Probos 2012

B. https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat, 546704 C. Beeldenbank gemeente Den Helder, Willemsoord D. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort - 135.972 E. https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat, 443777 F.

Beeldenbank gemeente Den Helder, Kijkduin

G. Beeldenbank gemeente Den Helder, Liniewal stelling na restauratie H. Beeldenbank gemeente Den Helder, Kroontjesbunker I.

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort - 135.984

J.

https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat, 451647

www.ingesprek.denhelder.nl

50

K. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort - 136.028 L. Noord-Hollands Archief M. Collectie Regionaal Archief Alkmaar/ RAA GADH - 00390 N. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort - 450.573 O. Festival fort Vechten - https://www. uitzinnig.nl/ P.

Fort van Lillo - https://www. clusterlandscape.be/project/fort-lillo/

Q. https://www.maritiemdenhelder.eu/5-32021-weer-grote-sail-den-helder/ R. Fort Kijkduin, Stichting Ergfoed Den Helder S. https://www.mvrdv.nl/projects/311/seasaw T.

Beeldenbank gemeente Den Helder, Fort op de Harssens

51

Colofon Deelvisie Stelling Den Helder; Den Helder heeft de Stelling

BVR adviseurs in opdracht van de gemeente Den Helder. Hartelijk dank aan ieder die meedeed in de Week van de Stelling, suggesties aandroeg en waardevolle kennis inbracht. Alles uit deze rapportage mag worden overgenomen mits de bron wordt vermeld.