Gebiedsvisie Mariëndal Donkere Duinen definitief.pdf

GEBIEDSVISIE MARIËNDAL & DONKERE DUINEN

MARIËNDAL & DONKERE DUINEN Gebiedsvisie

project

Gebiedsvisie Mariëndal & Donkere Duinen projectnummer

DHEL01-1 opdrachtgever

Gemeente Den Helder auteur(s)

Rudo Cleveringa i.s.m. Tessa van Vreeswijk en Guido Hamelink versie

D | definitief datum

15 maart 2023 bestand

DHEL01-1R Gebiedsvisie Mariëndal & Donkere Duinen rev D.docx

Inhoudsopgave Inhoudsopgave ......................................................................................... 1 1 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5

Waarom een gebiedsvisie? .............................................................. 3 Aanleiding ....................................................................................... 3 Doel ................................................................................................. 3 Het plangebied ................................................................................ 3 Beheerplannen ................................................................................ 5 Leeswijzer ........................................................................................ 5

2 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6

Planproces ....................................................................................... 7 Verkenning van de huidige situatie .................................................. 7 In gesprek met betrokken partijen ................................................... 7 Enquête ........................................................................................... 8 Toeristen ......................................................................................... 9 Terugkoppeling ................................................................................ 9 Consultatie inwoners Den Helder ................................................... 11

3 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6

Het vertrekpunt ............................................................................. 12 Situering in de Helderse context .................................................... 12 Kernwaarden natuur & landschap .................................................. 13 Bestaande recreatieve mogelijkheden ........................................... 15 Beleidsuitgangspunten .................................................................. 17 Ontwikkelingen.............................................................................. 18 Kansen en knelpunten ................................................................... 19

4 4.1 4.2 4.3 4.3.1 4.3.2 4.3.3

Gebiedsvisie .................................................................................. 23 Bouwstenen voor de gebiedsvisie .................................................. 23 Functioneel-ruimtelijke zonering ................................................... 23 Ontwikkelingsruimte per zone ....................................................... 26 De ontvangstzone .......................................................................... 26 Primaire recreatieve zone .............................................................. 28 Secundaire recreatieve zone .......................................................... 30

MARIËNDAL & DONKERE DUINEN

|

G EB IED S VISI E

|

ma a rt 2023

4.3.4 4.3.5 4.3.6 4.4 4.5

Natuurzone met recreatief gebruik ............................................... 32 Natuurzone Mariëndal .................................................................. 34 Natuurzone Donkere Duinen ......................................................... 35 Beeldkwaliteit ............................................................................... 37 Aanbevelingen .............................................................................. 40

Geraadpleegde literatuur .......................................................................... 42 Bijlage B1:

Enquêtevragen Mariëndal en Donkere Duinen

Bijlage B2:

Bestaande recreatieve routes (2022)

Bijlage B3:

Wezenlijke kenmerken en waarden Natuurnetwerk NL

1

2

1 Waarom een gebiedsvisie? 1.1 Aanleiding Mariëndal en de Donkere Duinen vormen samen een gewild recreatiegebied op het scharnierpunt tussen stad, duinen en het bollengebied. De Helderse Vallei is de ontvangstlocatie in het gebied met ondermeer parkeerplaats, duurzaamheidscentrum en horeca. Van hieruit kan de bezoeker leuke activiteiten doen, zich verdiepen in de natuur of te voet, op de fiets, te paard of in de kano de omgeving verkennen. De omgeving is gevarieerd en biedt een mooie dwarsdoorsnede van de Helderse natuur; van de bossen van de Donkere Duinen, de duinen, het strand, de natte natuurgebieden van Mariëndal en het bollengebied. De gemeente Den Helder beoogt een verdere ontwikkeling van het gebied als toeristisch-recreatief trekpleister in de gemeente Den Helder. Om recreatie en natuur in balans te houden, streeft men naar een zekere regulering van de recreatieve druk in het bosgebied Donkere Duinen. De Donkere Duinen bieden vooral ruimte voor extensieve recreatie (wandelen), terwijl Mariëndal ruimte geeft aan meer intensieve vormen van recreatie. Hiertoe zijn al diverse stappen gezet. Circa 10 jaar geleden is De Helderse Vallei gesticht als een aantrekkelijk recreatieve ontvangstlocatie met duurzaamheidscentrum, stadsboerderij, uitkijktoren, horeca etc.

De Helderse Vallei heeft zich ontwikkeld tot een centrum voor duurzaamheid en natuureducatie in de gemeente, dat voorziet in onder meer in een breed aanbod aan educatieve programma’s voor leerlingen van basisschool tot MBO. Bewoners en bezoekers waarderen de natuurlijke omgeving en het aanbod aan recreatieve voorzieningen. Kernwoorden zijn rust en natuurbeleving. Het gebied fungeert als ontmoetingsplaats voor inwoners van Den Helder en voorziet in een breed aanbod aan mogelijkheden voor natuurbeleving, outdooractiviteiten, natuureducatie en ontspanning. Het gebied is nog steeds in ontwikkeling. Nieuwe plannen en initiatieven dienen zich aan. Om de ontwikkelingen goed te kunnen beoordelen, heeft de gemeente behoefte aan een praktisch afwegingskader, waarbij de effecten op recreatie en natuur integraal kunnen worden beoordeeld. MARIËNDAL & DONKERE DUINEN

|

G EB IED S VISI E

|

ma a rt 2023

1.2 Doel Mariëndal is in de basis ontwikkeld om de recreatieve druk in de Donkere Duinen te verminderen en draagt bij aan het verbeteren van de beleving van natuur en landschap, met name voor de bewoners van Den Helder. De educatieve functies van het gebied zijn belangrijk en dragen bij aan de ontwikkeling van het natuurbesef bij de inwoners. De Donkere Duinen maken onderdeel uit van het Natura 2000-gebied Duinen Den Helder-Callantsoog en geniet bescherming op Europees niveau. De Donkere Duinen en een groot deel van Mariëndal zijn tevens begrensd als Natuurnetwerk Nederland (NNN). Het ultieme doel is een aantrekkelijk natuur- en recreatiegebied, waar de natuur en het recreatief gebruik in balans zijn. Een gebied dat zowel de Heldernaar als toeristen uitnodigt om naar buiten te gaan! Het gebied Mariëndal en de Donkere Duinen vormt een unieke verbindingsschakel tussen stad en buitengebied. De gebiedsvisie beoogt, in samenhang met de beheerplannen, een helder en eenduidig ontwikkelingskader voor de educatieve en recreatieve voorzieningen te bieden. Dit ontwikkelingskader schetst daarvoor de ruimtelijke randvoorwaarden en is nadrukkelijk afgestemd op kernwaarden van het Natura 2000-gebied en de wezenlijke kenmerken en waarden van het NNN en respecteert de randvoorwaarden en natuurontwikkelingskansen die daaraan verbonden zijn.

De gebiedsvisie vormt een bouwsteen voor de Omgevingsvisie Nieuw Den Helder.

1.3 Het plangebied De gebiedsvisie gaat over het gemeentelijk bosgebied Donkere Duinen en het recreatiegebied Mariëndal voor zover dit onder beheer van de gemeente Den Helder valt. De gebiedsvisie kijkt over de grenzen van het plangebied naar alles wat er rondom het plangebied gebeurt, maar doet in principe alleen uitspraken over het gebied Mariëndal en de Donkere Duinen. De weg tussen deze twee gebieden, de Jan Verfailleweg, maakt wel onderdeel uit van het plangebied, omdat deze weg de ontsluiting van het recreatieve knooppunt is. Figuur 1 toont de globale begrenzing van het gebied waar deze gebiedsvisie over gaat.

3

Figuur 1 Plangebied gebiedsvisie Mariëndal & Donkere Duinen (bron topografische kaart: Kadaster, 2022)

4

Het plangebied grenst aan de westzijde aan het duingebied, onder andere de Grafelijkheidsduinen. Het duingebied maakt onderdeel uit van het Natura 2000-gebied “Duinen Den Helder-Callantsoog” en is Europese beschermde natuur. Aan de zuidzijde gaat de recreatieve zone van Mariëndal geleidelijk over in het natte deel van natuurgebied Mariëndal (‘wetland’), een belangrijk rustplaats voor watervogels en steltlopers onder beheer van Stichting Landschap Noord-Holland. Het bollenlandschap vormt aan de zuidoostzijde het landschappelijk decor voor Mariëndal. De Doggersvaart en de daaraan gekoppelde recreatieve routes (wandelen, fietsen, paardrijden en kanoën) liggen op de overgang van de natuur naar het agrarisch gebied. Aan de noordzijde raken Mariëndal en de Donkere Duinen aan het stedelijk gebied van Den Helder, waar een belangrijk deel van de bezoekers en gebruikers vandaan komt. Immers, het gebied grenst aan de woonwijk Nieuw Den Helder. Aan de zuidzijde vormt de Zanddijk de entree voor bezoekers vanuit Julianadorp.

Het nu voorliggende (deel)rapport is de Gebiedsvisie Mariëndal & Donkere Duinen. De andere (deel)rapporten in deze serie zijn:  Beheerplan Mariëndal;  Beheerplan Donkere Duinen.

1.5 Leeswijzer De voorliggende gebiedsvisie schetst in hoofdstuk 2 eerst een beeld van de ideeën, plannen, wensen en zorgen van de ondernemers, gebruikers en omwonenden van het gebied. Vervolgens geeft hoofdstuk 3 een beknopt overzicht van de (beleids)uitgangspunten voor de visie en de kansen en knelpunten die in het gebied aan de orde zijn. Hoofdstuk 4 presenteert de feitelijke gebiedsvisie, waarin duidelijk wordt welke ontwikkelingen bijdragen aan een optimale samenwerking van natuur en recreatie in het gebied.

Langs de Jan Verfailleweg liggen twee parkeerplaatsen voor de recreanten. Komend vanuit Den Helder passeer je eerst de parkeerplaats De Helderse Vallei. Deze parkeerplaats ontsluit een recreatief en educatief centrum met diverse voorzieningen en attracties. De tweede parkeerplaats heeft een grotere capaciteit ligt circa 700 meter verderop en ontsluit vooral het strand en de horeca ter plaatse.

1.4 Beheerplannen De gebiedsvisie voor Mariëndal en Donkere Duinen hangt nauw samen met de beheerplannen voor beide deelgebieden. Immers, de natuur stelt grenzen aan de recreatieve mogelijkheden en andersom vraagt de recreatieve ontwikkeling soms om concessies in het natuurbeheer. Door deze plannen in samenhang te ontwikkelen, kan het gebruik van de verschillende deelgebieden optimaal worden afgestemd op de draagkracht van natuur en landschap. En andersom kunnen vanuit het beheer heldere kaders worden aangegeven welke vormen van recreatie waar mogelijk zijn. De gemeente Den Helder kiest er daarom voor om één toekomstplan voor Mariëndal en de Donkere Duinen te ontwikkelen, dat een integraal toekomstbeeld schetst voor natuur en recreatie. MARIËNDAL & DONKERE DUINEN

|

G EB IED S VISI E

|

ma a rt 2023

5

6

2 Planproces



2.1 Verkenning van de huidige situatie Mariëndal is sinds 1984 omgevormd van een weidevogelrijk grasland naar het huidige bosrijke gebied, met als doel de recreatieve druk in de Donkere Duinen te verminderen. De recreatieve knoop “De Helderse Vallei” is inmiddels de thuisbasis van het duurzaamheidscentrum De Helderse Vallei, diverse recreatieve voorzieningen, horecabedrijven etc. De gebiedsvisie begeeft zich dus op het terrein van ondernemers en gebruikers die zich daar in de afgelopen 10 jaar hebben gevestigd en hun bedrijfsvoering hebben afgestemd op de situatie zoals die nu is. Nieuwe ontwikkelingen hebben daardoor bijna altijd een raakvlak met bestaande belangen. Daarom betrekken we de bestaande belanghebbenden en gebruikers bij de planvorming. Immers, ambitieuze plannen staan of vallen met draagvlak bij de direct betrokkenen. De bestaande situatie brengen we in beeld door: 1. Buiten goed te kijken naar het landschap, de natuur en het gebruik. Als conclusie van deze inventarisatie brengen we de kernwaarden van natuur, landschap en recreatieve voorzieningen in beeld (zie hoofdstuk 3). 2. Het vigerende beleid ten aanzien van Mariëndal en De Donkere Duinen wordt bestudeerd en alle relevante beleidslijnen worden meegenomen in de planvorming (zie hoofdstuk 3). 3. We gaan in gesprek met de belanghebbenden. 4.

Een aantal vragen in de enquête over de Omgevingsvisie Nieuw Den Helder die specifiek over Mariëndal en de Donkere Duinen en gaan.

2.2 In gesprek met betrokken partijen Om een breed draagvlak voor de gebiedsvisie te krijgen, worden de ondernemers en gebruikers betrokken bij de visievorming. Op meerdere momenten hebben we de belanghebbenden betrokken bij de planvorming:  Individuele gesprekken met de belanghebbenden.  Terugkoppeling van de bouwstenen die zijn opgehaald en hoe deze een plek zouden kunnen krijgen in de gebiedsvisie. Dit is de eerste toets of we MARIËNDAL & DONKERE DUINEN

|

G EB IED S VISI E

|

ma a rt 2023

de input van de belanghebbenden goed begrepen hebben. Presentatie van de concept-gebiedsvisie in samenhang met de concept-beheerplannen.

We hebben de volgende belanghebbenden gesproken:  Provincie Noord-Holland  Stichting Landschap Noord-Holland  Stichting De Helderse Vallei (incl. stadsboerderij en de belangen van de Stichting Openluchttheater Den Helder)  Klimvallei (klimbos en kanoverhuur)  De Pannenkoekenvallei (pannenkoekenrestaurant)  Snackbar De Donkere Duinen  Steakhouse Duinoord  Hotel Bosch Duin Strand  Vogelwerkgroep Den Helder  Vereniging Vogelasiel ‘de Paddenstoel’  Bewoners in het plangebied  Kontour (projectontwikkelaar camping De Donkere Duinen) Uiteraard zijn we ook met de gemeente in gesprek geweest. De gemeente is naast belanghebbende ook opdrachtgever. Tot slot hebben we ook diverse gebruikers van het gebied gesproken:  Atletiekverenigingen  Vitaalcoach  Kofferbakmarkt  Stadscamping Den Helder  Wielren- en mountainbike-vereniging (HRTC-DOK)  Maneges  Koninklijke Nederlandse Hippische Sportfederatie (KNHS)

De resultaten

Over het algemeen zijn de belanghebbenden positief over het functioneren van Mariëndal en de Donkere Duinen. Het gebied is aantrekkelijk voor recreanten en wordt goed bezocht. In de afgelopen jaren zijn de bezoekersaantallen van De Helderse Vallei opgelopen tot circa 150.000 bezoekers per jaar. 7

De ondernemers ervaren het gebrek aan duidelijkheid wat wel en niet kan in het gebied als een knelpunt. En dat terwijl er veel ideeën leven bij de ondernemers om het gebied Mariëndal en De Helderse Vallei verder te ontwikkelen als recreatief knooppunt, zoals:  meer aantrekkelijke/herkenbare entree van het recreatieve knooppunt, waarbij aandacht voor de ontvangst op het plein en de oversteekbaarheid van de Jan Verfailleweg;  een multifunctionele groepsaccommodatie voor schoolklassen en groepen (door de week) en/of families, sportverenigingen, mensen met beperking of zorgvakanties (in het weekend);  een boomkroonpad tussen de Klimvallei en De Helderse Vallei, zodat een veel bredere doelgroep het boomkroongevoel kan beleven;  nieuwbouw voor de wildopvang;  voorzieningen voor een forestschool, waar buiten les kan worden gegeven;  zwemstrandje met kiosk bij de grote vijver.

Figuur 2 De bestaande vijver met informeel strandje, op de achtergrond de recreatieweide

Over de toekomst van de huidige locatie van het vogelasiel zijn de meningen verdeeld. De ideeën variëren van praktijkruimte tot ‘terug naar de natuur’. Ook over de ontwikkelingsmogelijkheden in de Donkere Duinen verschillen de meningen. Echter, de Natura 2000-status van dit gebied stelt hoge eisen aan nieuwe ontwikkelingen. In essentie mogen de bestaande natuurwaarden 8

in het gebied niet negatief worden beïnvloed. Er zijn twee locaties waar -onder voorwaarden- een ontwikkeling aan de orde zou kunnen zijn:  het vogelasiel “De Paddestoel” / voormalige sanatorium;  de voormalige boswachterswoning, mits dit binnen de kaders van het bestemmingsplan Boswachterwoning 2015 past. Door de gebruikers van het gebied zijn diverse kansen aangereikt voor verbeteringen en optimalisaties voor het gebruik van het gebied, zoals:  watertappunten;  afstandsmarkeringen langs de hardlooproutes;  betere drooglegging van de mountainbikeroute;  verbindingsroute voor ruiters tussen Hengstenpad en De Helderse Vallei, zodat een verbinding wordt gemaakt met de ruiterroute langs Doggersvaart;  de gebruikers zien graag dat de mountainbikeroute wordt opgeknapt en een groter deel van het jaar toegankelijk is;  het mountainbikeparcours in Mariëndal koppelen aan een regionale mountainbikeroute in en om Den Helder;  een stabiele, groene en waterdoorlatende verharding op de parkeerplaats De Helderse Vallei is gewenst voor o.a.

de kofferbakmarkt en draagt bij aan de duurzame uitstraling van De Helderse Vallei;  nutsvoorzieningen op het terrein van de pop-up camping;  meer afvalbakken;  er ligt een wens om een goed toegankelijk pad voor mensen met of zonder een beperking (rolstoelgebruikers, scootmobielen, rollators etc., maar ook wandelwagens) in het gebied te realiseren; dit is ook in het coalitieakkoord 2022-2026 opgenomen. Tot slot zijn er meldingen van ongewenst medegebruik van de recreatieve voorzieningen en (incidenteel) wat overlast door hangjongeren en/of vandalisme.

2.3 Enquête De ondernemers en gebruikers zijn de primaire belanghebbenden in het gebied. Daarnaast is ook de omgeving (de bezoekers van De Helderse Vallei en de Donkere Duinen) geraadpleegd via het digitale participatieplatform van

Den Helder (ingesprek.denhelder.nl). In een enquête zijn enkele vragen over Mariëndal en de Donkere Duinen opgenomen om de mening van de bewoners van de wijk Nieuw Den Helder op te halen. De enquêtevragen met betrekking tot de gebiedsvisie Mariëndal & Donkere Duinen zijn in Bijlage 1 weergegeven.

wrijving tussen de verschillende gebruikers. Gelukkig ervaart bijna 65% van de mensen geen overlast. Leuk detail uit de enquête over de Omgevingsvisie Nieuw Den Helder: op de vraag wat de bewoner het meest waardeert in zijn/haar woonomgeving is opvallend vaak Mariëndal en de Donkere Duinen genoemd!

Wat heeft de enquête opgeleverd?

2.4 Toeristen

In het totaal hebben 177 mensen uit de wijk Nieuw Den Helder de vragen over Mariëndal en de Donkere Duinen beantwoord. De leeftijdsverdeling van de respondenten lijkt een redelijke afspiegeling van de leeftijdsopbouw in de Nederlandse samenleving. Uit de enquête blijkt dat bijna alle respondenten (93%) wel eens in het gebied komen. Het gros van deze bezoekers komt om te wandelen, te fietsen en van de natuur te genieten. Van de voorzieningen zijn de stadsboerderij (45%), de horeca (43%) en het duurzaamheidscentrum (35%) het meest bezocht. Daarnaast zijn de kofferbakmarkt en de uitkijktoren publiekstrekkers. De Helderse Vallei en Donkere Duinen wordt hoog gewaardeerd door de respondenten. Overigens wordt op geen enkel onderdeel een onvoldoende gescoord. Zaken als bereikbaarheid, duurzaamheid, veiligheid, informatie, speelvoorzieningen en wandel- en fietsmogelijkheden scoren gemiddeld een dikke voldoende (7,3 tot 8,6). De bereikbaarheid en de wandelmogelijkheden behaalden de hoogste scores. Naast de beoordelingsvragen omvatte de enquête ook enkele open vragen over wat men mist in De Helderse Vallei en of er sprake is van overlast. De Heldernaren pleiten vooral voor heldere informatievoorziening, wandel-, fiets- en ruiterpaden van elkaar scheiden, meer ruimte voor struinnatuur, een afgesloten hondenlosloopgebied en buitensporttoestellen.

Circa 65% van de mensen ervaart geen overlast in het gebied. Onder de overige 35% wordt vooral overlast van mountainbikers of fietsers in het bos, loslopende honden, honden- en paardenpoep en hondenuitlaatservices genoemd. Uit de antwoorden kan worden geconcludeerd dat de recreatieve druk op zowel de Donkere Duinen als Mariëndal relatief hoog is en dat leidt soms tot

MARIËNDAL & DONKERE DUINEN

|

G EB IED S VISI E

|

ma a rt 2023

Naast de Heldernaren is er natuurlijk ook een doelgroep toeristen en bezoekers. Toerisme is één van de economische pijlers van Den Helder. Deze groep is echter meer divers en is ook lastiger te peilen op korte termijn. Uit de gesprekken met de belanghebbenden komt naar voren dat voor veel toeristen rust, natuur en strand belangrijk zijn. Daarnaast zijn er meer specifieke doelgroepen die afkomen op de outdooractiviteiten, zoals het klimbos, kanoverhuur en diverse andere activiteiten die in Mariëndal of elders in Den Helder worden aangeboden. De Toeristische Monitor 2020 (ZKA, 2021) toont een totaal aantal bezoeken van ruim 1,5 miljoen bezoekers per jaar (2020). Een belangrijk deel van de verblijfstoeristen komt uit Nederland (43%) en Duitsland (49%). Ook de dagbezoeker (geen strandbezoek) komt voornamelijk uit de eigen regio (56%), elders uit Nederland (18%) of uit Duitsland (20%). In 2020 is als gevolg van COVID het animo voor routegebonden recreatie sterk toegenomen (+59%). De gebiedsvisie richt zich voor de doelgroep toerist/bezoeker vooral op het beter zichtbaar maken en op aantrekkelijke wijze presenteren van de voorzieningen voor de passant. In combinatie met een adequate citymarketing zal ook de toerist zijn/haar weg weten te vinden naar de recreatieve voorzieningen.

2.5 Terugkoppeling Na de individuele gesprekken met de belanghebbenden en gebruikers van de gebieden is op twee momenten getoetst of de input van de verschillende partijen juist geïnterpreteerd is. In deze terugkoppeling zijn ook de resultaten van de enquête meegenomen.

9

Terugkoppeling 29 juni 2022

Op 29 juni 2022 zijn de opbrengsten van de gesprekken aan de betrokkenen teruggekoppeld. De aanwezigen waarderen het dat zij betrokken worden bij het proces om tot een gebiedsvisie te komen. De opgehaalde bouwstenen voor de gebiedsvisie en de hoofdlijnen van het geschetste ontwikkelingsperspectief komen goed overeen met de ideeën en wensen van de belanghebbenden. Aanvullend daarop is aandacht gevraagd voor:  Een andere inrichting van de Jan Verfailleweg om begin en einde van de recreatieve knoop beter te ervaren spreekt de belanghebbenden aan. Aandacht voor verkeer (doorstroming), veiligheid (verkeer, oversteekbaarheid), de risico’s voor de natuur en overstekend wild etc.  De vraag rijst of er nog (nieuwe) ontwikkelingen in de Donkere Duinen moeten worden toegestaan. Herontwikkeling van de voormalige sanatoriumlocatie staat ter discussie en er wordt geopperd om deze locatie terug te geven aan de natuur.  De mountainbikeroute in Mariëndal is (te) kort, matig onderhouden en voert kriskras door Mariëndal. De track mist wat uitdaging voor de meer ervaren mountainbiker. Als er een langere mountainbikeroute rondom Den Helder gerealiseerd wordt, dan zou de track op Mariëndal kunnen komen te vervallen. Er zijn reeds ideeën voor een Helderse mountainbikeroute.

Terugkoppeling 14 september 2022

Nadat de concept-gebiedsvisie tot stand is gekomen zijn we opnieuw in gesprek gegaan met de belanghebbenden en gebruikers. Tijdens deze sessie is de concept-gebiedsvisie gepresenteerd, waarbij aandacht voor de kenmerken van het gebied, de kernwaarden van de natuur, de bouwstenen voor de visie en hoe dit alles in de gebiedsvisie is verwerkt. Centraal in de visie staat de functioneel-ruimtelijke zonering met zones met elk een eigen recreatieve intensiteit. Aansluitend zijn we met de aanwezigen in gesprek gegaan. Het plan krijgt nu concretere vorm en dat was goed merkbaar in de soms pittige discussie. De essentie van de feedback vanuit de belanghebbenden en gebruikers is in de volgende punten samengevat:  De aanwezigen reageren in de basis positief op gebiedsvisie, maar het spanningsveld tussen de natuurbescherming (Natuurnetwerk Nederland en 10

Natura 2000) en de recreatieve ontwikkelingskansen is voelbaar. Recreatieve ondernemers en gebruikers voelen zich beperkt in hun ontwikkelingsruimte door de knellende natuurkaders.  Er wordt een pleidooi gehouden om de zones waar recreatieve ontwikkelingen mogelijk zijn te vergroten, zodat er ook op langere termijn ruimte is voor nieuwe ideeën en ontwikkelingen. Met name rond de vijver in Mariëndal ziet men graag meer ruimte voor (permanente) voorzieningen. Tijdelijke voorzieningen zijn duur omdat deze steeds opnieuw kosten met zich mee brengen voor het plaatsen en verwijderen.  Landschap Noord-Holland pleit voor een goede balans tussen natuur en recreatieve ontwikkeling. De natuur is een belangrijke basiskwaliteit van het gebied.  Een (nieuw) halfverhard pad door de Donkere Duinen roept vraagtekens op; mag dat wel worden gerealiseerd binnen Natura 2000?  Mountainbikers ervaren relatief weinig mogelijkheden binnen het gebied Mariëndal en Donkere Duinen. Dit heeft vooral te maken met de afsluiting van de Donkere Duinen voor fietsen en mountainbikers. De kansen voor een aantrekkelijke (regionale) mountainbikeroute liggen echter voor een belangrijk deel buiten het plangebied. Zolang deze regionale route er niet is wil men de mountainbike route in Mariëndal behouden.  Terugkerend thema is de vraag naar samenhang tussen recreatie en natuurkwaliteit.

Welke ontwikkelingen kunnen bijdragen aan de natuurkwaliteit?  Langs de Doggersvaart liggen kansen voor versterking van de recreatieve ontwikkeling aan de waterkant (kanoën, vaarrecreatie, terrasje etc.). Tot slot spreken de belanghebbenden hun waardering uit voor de gebiedsvisie en de open en transparante wijze waarop de gebiedsvisie tot stand komt. Naar aanleiding van de terugkoppeling en discussie gaat de gemeente in gesprek met de provincie om te onderzoeken of de begrenzing van Natuurnetwerk Nederland in Mariëndal aangepast kan worden, zodat er meer ruimte voor de recreatieve functies ontstaat, zoals bijvoorbeeld de wildopvang. Tenslotte is Mariëndal specifiek ontwikkeld als recreatieve natuur om de Donkere Duinen te ontlasten.

2.6 Consultatie inwoners Den Helder In februari 2023 is de concept-gebiedsvisie voorgelegd aan de inwoners van Den Helder via het digitaal platform ingesprek.denhelder.nl. De reacties zijn overwegend positief, waarbij specifiek wordt vermeld dat het huidige gebied hoog gewaardeerd wordt en dat er niet veel behoefte is aan verandering. Daarnaast wordt er gepleit voor behoud van het groene en lommerrijke karakter van de Jan Verfailleweg. Belangrijkste terugkoppeling is het verschil van inzicht over het loslopen van honden. Hondenbezitters melden dat Mariëndal een geliefde losloopplek is voor honden. Zij pleiten voor behoud van het losloopgebied, omdat losloopgebieden elders in de gemeente schaars zijn. Aan de andere kant pleiten andere gebruikers voor een aanlijnplicht en een afgebakend hondenlosloopgebied om conflicten te voorkomen. De gebiedsvisie leidt niet tot veranderingen in het gemeentelijk beleid voor loslopende honden. Beslissingen hierover worden genomen in het honden-uitlaat-beleid. De overige opmerkingen komen in grote lijn overeen met de input die via de enquête in juni 2022 is opgehaald (zie paragraaf 2.3).

MARIËNDAL & DONKERE DUINEN

|

G EB IED S VISI E

|

ma a rt 2023

11

3 Het vertrekpunt 3.1 Situering in de Helderse context Omstreeks 1300 eindigde de aaneengesloten duinenrij van Holland bij Camperduin. Ten noorden hiervan lag een reeks van zandplaten met duinen, waaronder de eilanden Callantsoog en Huisduinen. In de luwte van de duinen slibden de achterliggende kwelders en slikplaten steeds verder op en vanaf de 14de eeuw worden deze zilte gebieden geleidelijk ingepolderd. Dit proces van inpoldering versnelt wanneer de eilanden Callantsoog en Huisduinen in de 17de eeuw door een stuifdijk met elkaar worden verbonden. De Donkere Duinen van nu liggen op de rand van dit duinencomplex.

gebouwen en bouwwerken (poortgebouw, toiletgebouw en toegangshek) is nu nog aanwezig. Aan de westzijde van het gebied werd tot in de jaren ’80 drinkwater gewonnen. Na beëindiging van de drinkwaterwinning zijn de grondwaterstanden sterk gestegen. Dit is goed te zien in de natte duinvalleien (ook in de Donkere Duinen). De infiltratiekanalen van de drinkwaterwinning zijn nog steeds zichtbaar in het landschap.

Het Den Helder van nu ligt op de ‘noordkaap’ van het vasteland van NoordHolland. Van oudsher vooral in de noordoostpunt, maar vanaf de jaren '50 zijn er uitbreidingswijken (Nieuw Den Helder, De Schooten) ontstaan buiten de linie om de oude stad. In de afgelopen decennia is Den Helder verder verdicht en het stedelijk gebied strekt zich nu uit van dijk tot duin. De beleving van het duinlandschap speelt in de wijk Nieuw Den Helder een belangrijke rol. Door stedelijke vernieuwing op basis van het concept ‘duin’ wordt de beleving van wonen aan het duin versterkt. Van recenter datum zijn de plannen voor versterking van de relatie met het duingebied, waarbij verschillende barrières worden opgeheven. In plan Streepjesberg worden er sportvelden tussen de wijk en het duingebied omgevormd tot nieuwe natuur om de verbinding tussen woonwijk en duingebied te versterken. De Donkere Duinen zijn in het begin van de 20e eeuw aangeplant op een verbreding van de duinen die zich uitstrekt tot Huisduinen. De aanplant bestond uit zwarte dennen en werd verder ingericht als een natuurpark met elementen als een vijver, een hertenkamp en wandelpaden. Het natuurpark lag destijds nog op geruime afstand van Den Helder; het dichtstbijzijnde dorp was Huisduinen. Eind jaren ’30 werd langs de Strooweg (huidige Jan Verfailleweg) een sanatorium gebouwd als herstellingsoord voor Tbc-patiënten. Een deel van deze 12

Figuur 3 Mariëndal/Donkere Duinen als scharnierpunt tussen stad, duinen en bollenlandschap

In de huidige situatie liggen de Donkere Duinen op het scharnierpunt tussen de duinen, het bollenlandschap en de bebouwde kom van Den Helder (Figuur 3). Het (recreatie)bos is uitgebreid met recreatiegebied Mariëndal om de recreatieve druk in de Donkere Duinen te verminderen. Ook zijn enkele tussenliggende enclaves van landbouw en sportvelden teruggegeven aan de natuur: het Refugium. Dit gebied vertegenwoordigt belangrijke floristische waarden. Bijzonder is dat het bosgebied van de Donkere Duinen het enige bos van enige ouderdom is in de wijde omgeving. Deze kwaliteit wordt door de Heldernaren hoog gewaardeerd en is ook van waarde voor de biodiversiteit.

Figuur 4 Jan Verfailleweg tussen beide recreatieve parkeerplaatsen

Mariëndal en de Donkere Duinen liggen op een strategische punt tussen stad en duin. Tevens ligt het gebied aan het begin/eind van de ‘groene kustroute’ langs de teen van de duinen naar Julianadorp en Callantsoog. De locatie is daarmee een logische plek voor de ontwikkeling van een recreatief knooppunt met een breed aanbod aan mogelijkheden voor verschillende doelgroepen. Het recreatiegebied is goed bereikbaar vanuit zowel de stad als de wijdere omgeving, zowel voor autoverkeer als te voet of met de fiets.

3.2 Kernwaarden natuur & landschap De gebiedsvisie gaat over Mariëndal en de Donkere Duinen. Twee gebieden die vlak naast elkaar liggen en toch wezenlijk van elkaar verschillen. Een landschappelijke weg op de grens tussen duin en bollenland (Jan Verfailleweg) vormt de overgangszone tussen beide deelgebieden. De Jan Verfailleweg is de toeristische kustroute die verschillende recreatieve bestemmingen met elkaar verbindt. Binnen het plangebied is deze weg de ontsluitingsroute van 2 recreatieve parkeerplaatsen: P De Helderse Vallei en P Duinoord. Het groene karakter van de weg is enerzijds een kwaliteit, maar anderzijds ontneemt het groen het zicht op de recreatieve mogelijkheden in de aangrenzende gebieden (zie Figuur 4). Woorden als rust en natuur worden vaak als de kernkwaliteit van het gebied genoemd. Deze begrippen sluiten goed aan bij beide deelgebieden die onderdeel uitmaken van Natuurnetwerk Nederland (NNN). Het bosgebied van de Donkere Duinen maakt tevens onderdeel uit van het Natura 2000-gebied

Figuur 5 Beschermde natuur en bestemmingen MARIËNDAL & DONKERE DUINEN

|

G EB IED S VISI E

|

ma a rt 2023

13

“Duinen Den Helder-Callantsoog” en is dus Europees beschermde natuur. Figuur 5 toont de beschermde natuurgebieden. Binnen deze beschermde gebieden zijn nieuwe ontwikkelingen slechts onder (zeer) strikte voorwaarden mogelijk. In de tekstkaders “Natura 2000” en “Natuurnetwerk Nederland” wordt het beschermingsregime nader toegelicht. Naast de hoofdbestemming Natuur voorziet het plangebied verder in de bestemmingen Recreatie (De Helderse Vallei, Camping de Donkere Duinen), Horeca, Infrastructuur (Jan Verfailleweg en parkeerplaatsen) en Wonen/Tuin (Hoenderdael).

Kader Natura 2000 

Donkere Duinen

Het bos van de Donkere Duinen is een lokaal begrip in Den Helder en fungeert al decennia als uitloopgebied voor de Heldernaren. Het bos is vrijwel het enige bos in de wijde omgeving en daarmee dus regionaal een uniek natuurgebied. De vogels die hier broeden zijn hier kenmerkend voor het gebied (o.a. appelvink, goudvink, gekraagde roodstaart, grauwe vliegenvanger e.d.), maar geen landelijke zeldzaamheden. Het bos vormt een broedgebied voor diverse bosvogels, holenbroeders en roofvogels. Bijzonder is de reigerkolonie die hoog in de dennen broeden. Daarnaast biedt het bos een leefgebied voor meer algemene amfibieën (bruine kikker, gewone pad en kleine watersalamander) en gebruikt de rugstreeppad het gebied als winterbiotoop. Vanuit het oogpunt van natuur(ontwikkeling) zijn de belangrijkste instandhoudingsdoelen voor de Donkere Duinen:  behoud van bestaande oude bomen;  behoud strooisellaag;  behoud gesloten boomlaag;  behoud van plekken met spontane verjonging van inheemse soorten;  beschermen van jaarrond beschermde nesten (o.a. reigerkolonie). Randvoorwaarde voor het duurzaam behoud en ontwikkeling van de kernwaarden is vooral het creëren van rust in het gebied. Dat wil niet zeggen dat er niet gerecreëerd mag worden, maar wel dat er een betere balans tussen natuur en recreatief medegebruik moet worden gezocht. In de huidige situatie zijn er veel olifantenpaadjes.

Hierdoor zijn er weinig echt rustige plekken voor plant en dier in de Donkere Duinen. Lokaal meer rust in het gebied is 14

In het Natura 2000-beheerplan ‘Duinen Den Helder – Callantsoog’ zijn alle habitattypen beschreven met bijbehorende instandhoudings- en uitbreidingsdoelstellingen. De Donkere Duinen behoort tot geen van de beschreven habitattypen. Er zijn om die reden ook geen specifieke eisen gesteld aan de Donkere Duinen in het Natura 2000-beheerplan. Dat het bos van de Donkere Duinen niet onder het habitattype H2180A Droge duinbossen wordt geschaard, heeft zeer waarschijnlijk te maken met de aanwezigheid van de Oostenrijkse den. Bossen bestaande uit naaldbomen en/of exoten worden niet tot dit habitattype gerekend. Het huidige bos heeft wel de potentie om omgevormd te worden naar dit habitattype. Nieuwe activiteiten (ofwel ‘projecten’) mogen niet leiden tot negatieve effecten op de instandhoudingsdoelstellingen voor het Natura 2000-gebied. Omdat in het bos van de Donkere Duinen geen habitattypen liggen waarvoor instandhoudingsdoelstellingen zijn vastgesteld, is niet op voorhand te zeggen welke ruimte er is voor een ruimtelijke ontwikkeling. Er wordt geadviseerd om hierover contact op te nemen met de Omgevingsdienst Noord-Holland Noord. Een voortoets kan hierin duidelijkheid geven. Als op basis van die voortoets effecten niet op voorhand zijn uit te sluiten, moet nader onderzoek worden verricht en moet mogelijk een vergunning in het kader van de Wet natuurbescherming worden aangevraagd.

Een activiteit wordt in dat geval alleen vergund als er geen alternatieven zijn, sprake is van dwingende redenen van groot maatschappelijk belang en compensatie plaatsvindt.

Kader Natuurnetwerk Nederland 

Donkere Duinen en Mariëndal liggen in het Natuurnetwerk Nederland (NNN). Het doel van NNN is om het netwerk van natuurgebieden in Nederland te versterken en verbeteren. Voor deze gebieden is het ‘nee, tenzij’-regime van kracht: nieuwe plannen, projecten of handelingen zijn niet toegestaan als deze de wezenlijke kenmerken of waarden van het gebied significant aantasten, tenzij er geen reële alternatieven zijn en er sprake is van redenen van groot maatschappelijk belang. Om te kunnen bepalen of de wezenlijke kenmerken en waarden van een gebied significant worden aangetast, moet het bevoegd gezag erop toezien dat hiernaar door de initiatiefnemer onderzoek wordt verricht. De Nee, tenzij-toets dient hierover duidelijkheid te geven. De wezenlijke kenmerken en waarden van beide gebieden zijn beschreven in Bijlage 3. De kansen voor de natuur (pagina 20) zijn op deze wezenlijke kenmerken en waarden gebaseerd.

belangrijk voor de natuurfunctie. Immers, in het gebied broeden onder ander bosvogels, holenbroeders en roofvogels.

De volgende instandhoudingsdoelen zijn vanuit natuurbeheer geformuleerd:  behoud en ontwikkeling van kruidenrijke graslanden;  behoud en ontwikkeling van het aanwezige bosareaal;  behoud en ontwikkeling van de aanwezige mantel- en zoomvegetaties.

Figuur 6 Oude bossen van de Donkere Duinen Figuur 7 Jonge bossen, mantel-/zoomvegetaties en bloemrijke graslanden in Mariëndal

Mariëndal

De Helderse Vallei in Mariëndal is een trekpleister voor zowel de Heldernaren als toeristen. Het gevarieerde recreatieve aanbod biedt mogelijkheden voor een brede doelgroep, van het klimbos tot een wandeling en van een bezoek aan de kinderboerderij tot een pannenkoek eten. De waardering van de Heldernaren voor het gebied is hoog. Qua natuur is het gebied nog relatief jong. De natuur is in ontwikkeling en dat gaat samen met een relatief intensief recreatie gebruik. Desondanks biedt het gebied veel verschillende habitattypen (duin-bos-kruidenrijke graslanden-wetland). De meest waardevolle elementen zijn op dit moment de mantel en zoomvegetaties en de bloemrijke graslanden. Het zuidelijke deel van Mariëndal bestaat uit uitgestrekte natte natuurgebieden met ondiep water en natte graslanden (buiten de scope van deze gebiedsvisie). Dit gebied is in eigendom en beheer bij de Stichting Landschap Noord-Holland. Het gebied fungeert als belangrijke zoetwaterbuffer in het gebied en voorziet ook in waterberging in perioden met veel neerslag. MARIËNDAL & DONKERE DUINEN

|

G EB IED S VISI E

|

ma a rt 2023

3.3 Bestaande recreatieve mogelijkheden De Donkere Duinen bieden vooral een (voor Helderse begrippen) uniek bos met wandelmogelijkheden. De beschermde status van het gebied laat slechts -onder voorwaarden- beperkte andere ontwikkelingen toe. De paden in het gebied worden intensief gebruikt en er zijn relatief veel ‘olifantenpaadjes’, waardoor de rust in het gebied in het geding is. De draagkracht van het gebied lijkt soms te worden overschreden, mede door (niet toegestaan) gebruik door fietsers, ruiters en loslopende honden. De Helderse Vallei daarentegen biedt een breed spectrum aan recreatieve mogelijkheden (zie Figuur 8). Hier worden meer intensieve functies en activiteiten toegestaan die voortvloeien uit dan wel aansluiten op de doelstellingen en activiteiten van het bezoekerscentrum en recreatieknooppunt: 15

Figuur 8 Impressie recreatieve mogelijkheden op Mariëndal (informatiebord De Helderse Vallei)

16

        

duurzaamheidscentrum De Helderse Vallei, stadsboerderij en natuurspeeltuin; horeca: snackbar, pannenkoekenrestaurant; klimbos c.a.; uitkijktoren; openluchttheater; recreatieve routes voor fietsers, mountainbikers, wandelaars en ruiters; kanoverhuur; kofferbakmarkt (op vrijdagen in het zomerseizoen); stadscamping Den Helder (pop-up camping in de zomervakantie).

Bij Strandslag Duinoord gaat het vooral om:  horeca: Steakhouse Duinoord en Hotel Bosch Duin Strand;  parkeervoorziening voor strandgasten, wandelaars en fietsers met de bestemming duinen.

Educatieve functies

De gemeente Den Helder heeft met Stichting De Helderse Vallei afspraken over de permanente informatievoorziening en educatie over de natuurgebieden in en om Den Helder, het beheren van een stadsboerderij, educatieve programma’s voor leerlingen uit het basis- en voorgezet onderwijs, buitenschoolse opvang, vakantieschool en het MBO. Duurzaamheid en natuureducatie staan centraal in zowel het programma als de bedrijfsvoering. De Helderse Vallei is daarmee een inspirator voor de inwoners van de gemeente Den Helder op het gebied van natuur, klimaatadaptatie, energietransitie etc. Het duurzaamheidscentrum is tevens actief betrokken bij werelderfgoed-educatie (Waddenzee Werelderfgoed) en de beleving van de Noorzeekust. Naar de toekomst toe ziet De Helderse Vallei een verdere ontwikkeling van de educatieve en recreatieve functies en versterking van de beleving van de natuur. Ook de wildopvang kan onderdeel gaan uitmaken van het duurzaamheidscentrum.

MARIËNDAL & DONKERE DUINEN

|

G EB IED S VISI E

|

ma a rt 2023

Recreatieve routes

De Helderse Vallei is tevens het beginpunt en rustpunt in diverse lokale en regionale wandelroutes, knooppunt in het fietsknooppuntennetwerk en het begin- en eindpunt van kanoroutes door de stad en de bollenstreek (via de Doggersvaart). Op De Helderse Vallei is een kanosteiger en worden ook kano’s verhuurd. Tevens liggen er op De Helderse Vallei en langs de Doggersvaart ruiterroutes. Een koppeling naar de ruiterroutes in de duinen ontbreekt echter. Ook wordt het gebied veel gebruikt als trainingsgebied van atletiekclubs, de wielersportvereniging, de vitaalcoach etc. Door Mariëndal kronkelt een mountainbikeparcours. Bijlage 2 toont de bestaande recreatieve routes.

3.4 Beleidsuitgangspunten De Structuurvisie Den Helder 2025 beschrijft een concentratie van toeristisch-recreatieve voorzieningen langs de Zanddijk in combinatie met de landschappelijke ontwikkeling van de duinrand. De gebieden Mariëndal en Donkere Duinen passen daar prima in. Het gebied voorziet in een stedelijk uitloopgebied voor Den Helder en een recreatieve poort voor bezoekers. De locatie is een knooppunt in veel recreatieve routes en biedt diverse recreatieve activiteiten en horeca. Het duurzaamheidscentrum De Helders Vallei versterkt de recreatieve waarde en verschuift het accent naar groene en duurzame recreatie. Educatieve thema’s zijn ondermeer klimaatadaptatie, energietransitie en natuur. De Helderse Vallei richt zich enerzijds op recreanten en toeristen en anderzijds op de inwoners van Den Helder, waaronder educatieve programma’s voor scholen, opleidingen en groepen van de kinderopvang. In 2023 werkt de gemeente aan de Omgevingsvisie Den Helder. De nota Strategische uitgangspunten Omgevingsvisie Den Helder (2021) schetst een beeld van de prachtige landschappelijke ligging van Den Helder aan drie kusten. Ontwikkelingen in Den Helder maken gebruik van de kwaliteiten die deze kustlandschappen bieden. Voor de Donkere Duinen en Mariëndal is de Noordzeekust met de duinen een belangrijk uitgangspunt.

De Jan Verfailleweg (en in het verlengde daarvan de Zanddijk) krijgt een identiteit als toeristische kustroute, meer gericht op beleving voor de 17

bezoeker dan op ontsluiting richting de regio en verder. De beleving van het duinlandschap en de verbinding tussen de stad en het duinlandschap staan steeds centraal. Het bestemmingsplan Duinzoom 2013 (zie ook Figuur 5) kent aan het gebied grotendeels een natuurbestemming toe. Alleen ter hoogte van de camping Donkere Duinen en De Helderse Vallei is een recreatieve bestemming opgenomen. Enkele specifieke bestemmingen:  De aanwezig horeca heeft een Horeca-bestemming.  De woning aan de Jan Verfailleweg (Hoenderdael) heeft een Woonbestemming.  De bestemming van de voormalige boswachterswoning is in het bestemmingsplan Boswachterswoning 2015 gewijzigd in Wonen; de bouwmogelijkheden zijn strak gereguleerd, zowel qua oppervlakte als qua hoogte.

3.5 Ontwikkelingen

Figuur 9 Voormalige boswachterswoning aan de Jan Verfailleweg

In het gebied zijn enkele ontwikkelingen voorzien die wel een rol spelen in de gebiedsvisie, maar die zich al in een verder gevorderd planstadium bevinden: 1. Boswachterswoning De voormalige boswachterswoning langs de Jan Verfailleweg is verkocht. De nieuwe eigenaar is voornemens hier een (luxe) bed & breakfast van te maken voor toeristen. Het perceel en de begrenzing van Natura 2000 laten geen ruimte voor ontwikkelingen buiten de aanwezige bebouwing. 2. Camping De Donkere Duinen Camping De Donkere Duinen is na het seizoen van 2022 gestopt. Het terrein is verkocht aan een projectontwikkelaar die plannen heeft voor de ontwikkeling van 35 luxe vakantievilla’s. De gemeente is voornemens onder voorwaarden medewerking te verleden aan deze ontwikkeling. De voorwaarden gaan vooral over de verbinding van het woongebied van Den Helder met het duingebied. Vanuit de visie van de gemeente staat de inbedding van het woongebied in de duinen centraal. Bij de verdere planontwikkeling zal nadrukkelijk de groene, landschappelijke omgeving van het duinlandschap beeldbepalend moeten zijn. Daarnaast krijgt het 18

Figuur 10 Vogelvluchtimpressie vakantievilla's (bron: Kontour Vastgoed)

gebied een semi-openbaar karakter met wandelmogelijkheden die ook aansluiten op de Donkere Duinen.

Het terrein wordt omringd door het Natura 2000-gebied. Er zal dus aangetoond moeten worden dat deze ontwikkeling geen negatieve effecten op de natuur tot gevolgd heeft. 3. Vogelasiel/Wildopvang Het vogelasiel aan de Jan Verfailleweg is op zoek naar een nieuw locatie. De huidige voorzieningen voldoen niet meer aan de eisen. De gemeente prefereert een nieuwe locatie op De Helderse Vallei, waar het vogelasiel breder kan worden opgezet als wildopvang. Een locatie achter de stadsboerderij voldoet aan deze voorwaarden. Bovendien kan in de toekomst de wildopvang dan ook onder de verantwoordelijkheid van de Stichting De Helderse Vallei vallen. Figuur 11 geeft een impressie van de toekomstige wildopvang. De beoogde locatie is optimaal vanuit het oogpunt van de wildopvang, maar ligt binnen de begrenzing van Natuurnetwerk Nederland en vergt kap van een gedeelte bos. Hierdoor ontstaat een zeker spanningsveld tussen de ruimtelijke ontwikkeling en de planologische kaders van de provinciale omgevingsverordening.

van Natura 2000 en daarmee is de ontwikkelingsruimte beperkt. Een nieuwe functie mag niet tot negatieve effecten op de natuur leiden en ook geen verkeersaantrekkende werking hebben. Voor wat betreft de functies kan dan gedacht worden aan bijvoorbeeld een maatschappelijke functies als een praktijkruimte, educatieve functies zoals natuurworkshops of natuurexposities of een creatieve functie zoals een klein atelier. Er zijn door de jaren meerdere initiatieven bij de gemeente binnengekomen voor deze plek. Doordat de realisatie van de nieuwe Wildopvang vertraging heeft opgelopen is er nog geen vervolg gegeven aan de twee initiatieven. Als de realisatie van de wildopvang bij de Helderse Vallei rond is kan gekeken worden naar een mogelijke invulling van het oude vogelasiel. Daarbij geeft deze visie het beoogde kader wat mogelijk en wenselijk is. Daarnaast zijn er natuurlijk meer generieke ontwikkelingen, zoals vergrijzing en daarmee een toename aan ouderenrecreanten, de versterking recreatief product Den Helder, klimaatverandering, biodiversiteit, energietransitie, stikstof et cetera. Deze aspecten raken aan de ontwikkelingen rondom Mariëndal en worden meer impliciet in de gebiedsvisie meegenomen. Dat wil zeggen dat alle maatregelen ook in meer of mindere mate bijdragen aan deze maatschappelijke opgaven.

3.6 Kansen en knelpunten

Figuur 11 Impressie Wildopvang (Min2 Architecten)

Het huidige vogelasiel “De Paddestoel” in de Donkere Duinen is inmiddels niet meer in gebruik. De dierenverblijven kunnen worden gesloopt, waarna alleen de relicten van het voormalige sanatorium overblijven: het poortgebouw en de toegangspoort van het sanatorium. Het poortgebouw komt vanuit cultuurhistorisch oogpunt in aanmerking voor een nieuwe functie. De locatie valt echter grotendeels binnen de begrenzing MARIËNDAL & DONKERE DUINEN

|

G EB IED S VISI E

|

ma a rt 2023

Er spreekt veel ambitie uit de gesprekken met de belanghebbenden (ondernemers en gebruikers) van Mariëndal en de Donkere Duinen. Met name in en om De Helderse Vallei leven tal van ideeën voor verdere ontwikkeling van dit recreatieve knooppunt. Deels binnen de huidige contouren van De Helderse Vallei, maar ook daarbuiten zien ondernemers en gebruikers kansen om de recreatieve mogelijkheden verder te ontwikkelen met permanente en/of seizoensgebonden initiatieven. Bij vrijwel alle initiatieven speelt de beleving van de natuurlijke omgeving en duurzaamheid een belangrijke rol. Op Duinoord is men tevreden met de situatie zoals die is. De ondernemers richten zich met name op de gasten die worden aangetrokken door het

19

strand en de duinen (strandgasten, wandelaars en fietsers). De gasten van het hotel waarderen de natuur en de rust van deze locatie.

Kansen

Ondernemers en gebruikers zijn positief over het gebied; het functioneert goed, maar er is ook ruimte voor verdere verbeteringen:  Jan Verfailleweg vormt een tamelijk scherpe scheidslijn tussen Mariëndal en de Donkere Duinen. De recreatieve voorzieningen liggen nu vaak verscholen in het groen. De weg tussen de parkeerplaatsen De Helderse Vallei en Duinoord zou juist iets moeten vertellen over de recreatieve mogelijkheden die hier geboden worden. Een betere ‘exposure’ aan het verkeer op de Jan Verfailleweg verdient aanbeveling.  Beide parkeerplaatsen zijn min of meer zelfstandige entiteiten met elk hun eigen doelgroep. Op drukke dagen zou het mooi zijn als de parkeerplaatsen meer als ‘communicerende vaten’ gaan functioneren, waarbij de ene parkeerplaats als overloop voor de andere kan dienen.  De aankomst op beide parkeerplaatsen kan aantrekkelijker worden gemaakt met een prettige ontvangstruimte, waarmee bezoekers heldere informatie over de recreatieve mogelijkheden krijgen.  Meer bomen op de parkeerplaats is vanuit het oogpunt van duurzaamheid en klimaat aan te bevelen.  Bevorderen duurzame mobiliteit (minder auto, meer fiets en openbaar vervoer), waardoor op termijn minder parkeerplaatsen nodig zijn.

 De ontwikkeling van een zone met meer extensieve recreatieve mogelijkheden en incidentele of seizoensgebonden activiteiten en voorzieningen versterkt de recreatieve aantrekkingskracht van het gebied.  De bezoeker verleiden om ook de kwaliteiten van Mariëndal te ontdekken, bijvoorbeeld door een goed begaanbare wandelroute voor deelnemers van 0-100 jaar (dus toegankelijk met kinderwagen, rollator en rolstoel) door beide gebieden die de variatie aan natuur toont. Hiermee kan impliciet elders meer rust in de natuur worden gecreëerd. Voor de natuur zijn de volgende ontwikkelingskansen voorzien:

20

Algemeen  Natuureducatie door middel van punten die bezoekers achtergrondinformatie geven over het landschap, historie, specifieke soorten en het beheer. Specifiek voor de Donkere Duinen  Versterken bos en struiklaag door afsluiten van ‘olifantenpaadjes’.  Vergroten biodiversiteit door te werken naar natuurlijk duinbos en versterken van vochtige bostypen.  Versterken mantel- en zoomvegetatie langs de Jan Verfailleweg.  Versterken broedvogelhabitat.  Sterk beschaduwde eendenvijver meer karakter en overzicht geven door om te vormen tot natuurvijver.  Versterken overwinteringshabitat rugstreeppad en andere amfibieën.  Verbeteren van de oversteekbaarheid van de Jan Verfailleweg voor amfibieën en kleine zoogdieren. Specifiek voor Mariëndal  Ontwikkeling van een veerkrachtig, natuurlijk systeem met een hoge biodiversiteit dat een natuurlijk ecosysteem benaderd. De relatief hoge dichtheid aan recreatieve routes maakt een echt natuurlijk systeem lastig.  Behoud en ontwikkeling kruidenrijke graslanden.  Behoud en ontwikkeling mantel- en zoomvegetaties.  Geleidelijk omvormen populierenbos naar gemengd loofbos en versterken opbouw en gelaagdheid van de overwegend jonge bosvegetaties. Deze kansen liggen in lijn met de wezenlijke kenmerken en waarden (WKW) die vanuit het Natuurnetwerk Nederland als belangrijk en beschermenswaardig zijn aangemerkt. Zie hiervoor Bijlage 3.

Knelpunten

Mariëndal en De Helderse Vallei zijn nu ruim 10 jaar in ontwikkeling. Het is een aantrekkelijk en gevarieerd recreatiegebied. Het oorspronkelijke doel om de recreatieve druk in de Donkere Duinen te verminderen, is echter nog niet optimaal bereikt. De gemiddelde Heldernaar kiest in de basis nog steeds voor het ommetje door de Donkere Duinen in plaats van een ommetje door Mariëndal. Overigens worden de andere recreatieve mogelijkheden in

Mariëndal volop benut, maar door andere doelgroepen dan de wandelaars in de Donkere Duinen. Het gebied van Mariëndal en de Donkere Duinen kent eigenlijk geen grote knelpunten, maar wel diverse ‘ongemakken’ en verbeterpunten:  De oversteekbaarheid van de Jan Verfailleweg is niet ideaal, met name bij parkeerplaats Duinoord (zicht en snelheid).  Diverse recreatieve paden worden door verschillende gebruikersgroepen gebruikt, wat soms tot irritatie en/of onveilige situaties leidt.  De informatievoorziening is (te) verspreid en staat soms ook op minder goed zichtbare plaatsen. Centrale locaties met eenduidige informatie en heldere richtingwijzers, met name voor recreanten die niet bekend zijn in het gebied.  Een aantal routes voor wandelaars, fietsers en ruiters kennen lacunes, waardoor deze niet logische aansluiten op andere routes en (regionale) routenetwerken.  De mountainbikeroute in Mariëndal slingert door vrijwel heel Mariëndal en is daardoor tamelijk dominant aanwezig.  De combinatie loslopende honden en sporters en fietsers is niet ideaal en leidt soms tot incidenten. Aan de ene kant wordt gepleit voor een afgebakend hondenlosloopgebied. Anderen zien juist graag behoud van het losloopgebied in Mariëndal, maar dan niet in de buurt van fietspaden.  Toenemend gebruik van het gebied door hondenuitlaatservices leidt soms tot overlast.

 De parkeercapaciteit op topdagen (stranddagen, kofferbakmarkt op vrijdag) schiet soms te kort.

plas maakt een goede waterkwaliteit lastig te realiseren. In het licht van de nabijheid van het Noordzeestrand is het de vraag of een zwemstrandje in Mariëndal een significante meerwaarde biedt. Alternatief is een recreatieweide aan het water met een informeel strandje, waar kinderen kunnen pootjebaden of met een bootje te water kunnen. Op mooie dagen kan een mobiele kiosk dan voorzien in ijsjes, limonade of een snack.

Overige aandachtspunten

Uit de gesprekken met de belanghebbenden en gebruikers is daarnaast nog meegegeven:  Stem de recreatieve activiteiten af op de draagkracht van de natuur.  De sociale controle (en sociale veiligheid) is overwegend goed als gevolg van diverse sportgroepen die in het gebied actief zijn. ’s Avonds en ’s nachts voelt men zich toch niet altijd even prettig als gevolg van hangjongeren. Incidenteel is er sprake van wat vandalisme.  De ontwikkeling van een zwemstrandje dat voldoet aan alle normen vergt structurele monitoring van de waterkwaliteit. De omvang van de bestaande MARIËNDAL & DONKERE DUINEN

|

G EB IED S VISI E

|

ma a rt 2023

Figuur 12 Informatieborden in Mariëndal en de Donkere Duinen

21

Figuur 13 Gebiedsvisie Mariëndal & Donkere Duinen in één beeld

22

4 Gebiedsvisie 4.1 Bouwstenen voor de gebiedsvisie Op basis van de bestaande situatie en de gesprekken met gemeente, betrokkenen en omgeving hebben we de volgende bouwstenen geselecteerd:

ONTVANGST

VOORZIENINGEN

 boslaan / Jan Verfailleweg  markering begin/eind van de recreatieve knoop  ontvangst op parkeerplaatsen  heldere informatie over wat waar te doen is  groene parkeerplaatsen

 nieuwbouw wildopvang  boswachtershuisje  ‘camping’ Donkere Duinen  groepsaccommodatie  boomkroonpad  forestschool  theetuin, filmpod, bosexpositie  etc.

ROUTES

OVERIG

 De Helderse Vallei is een knooppunt in de recreatieve routes  vanaf de parkeerplaats zijn de verschillende recreatieve routes goed bereikbaar  aantrekkelijke wandelroute door Donkere Duinen én Mariëndal (0—100 jaar)  routemarkeringen langs sportroutes

 natuur en natuurbeleving Mariendal en Donkere Duinen  klimaatrobuuste natuur en voorzieningen  stadscamping Den Helder  losloopgebied voor honden  strandje met kiosk?  sport en outdoorbeleving

Deze bouwstenen sluiten goed aan bij de identiteit van het gebied en versterken de recreatieve potentie en natuurbeleving in Mariëndal en de MARIËNDAL & DONKERE DUINEN

|

G EB IED S VISI E

|

ma a rt 2023

Donkere Duinen. De natuur zien we niet als bouwsteen, maar is een randvoorwaarde voor de recreatieve ontwikkeling en beleving in het gebied. Natuur en recreatie hebben een verschillende ontwikkelingsdynamiek. De natuur is in de basis gebaat bij rust, stabiliteit en weinig verandering, terwijl de recreatie juist wil meebewegen met de vraag van de recreant en nieuwe ontwikkelingen. Heldere keuzes over dynamiek en rust is van belang om een goede balans tussen natuur(ontwikkeling) en recreatief gebruik te bereiken. Daarnaast richt de gebiedsvisie zich op betere presentatie van het gebied langs de groene kustroute, heldere informatievoorziening, verbetering van de ruimtelijke kwaliteit en -onder voorwaarden- ruimte voor nieuwe ontwikkelingen. Mariëndal en Donkere Duinen staan voor dé entreelocatie van de natuur vanuit Den Helder. De groene kustroute en diverse fiets- en voetpaden verbinden Den Helder (Nieuw Den Helder) met de duinen en Mariëndal, waar deze routes samenkomen. Beide parkeerplaatsen in het gebied vormen het startpunt voor een bezoek aan Mariëndal, de Donkere Duinen, het duingebied of het strand. In het gebied is veel te beleven en op de parkeerplaats(en) vindt men informatie om nader invulling te geven aan het bezoek. In Mariëndal staan natuureducatie, duurzaamheid, natuurbeleving, sport en outdoor-activiteiten centraal.

De natuur toont zich hier in al haar verscheidenheid. Jong en oud kan hier op verschillende manieren de natuur beleven, variërend van een blote-voeten-pad-beleving en een rondwandeling met informatie tot het klimbos en een verblijf in de groepsaccommodatie. Elders zijn meer extensieve recreatieve mogelijkheden vooral gericht op natuurbeleving (wandelen, fietsen etc.). Figuur 13 schetst de essentie van de gebiedsvisie in één beeld.

4.2 Functioneel-ruimtelijke zonering Het gebied van de Donkere Duinen geniet de bescherming van Natura 2000 én Natuurnetwerk Nederland (NNN). Ook Mariëndal maakt grotendeels deel uit van NNN. In beide gebieden is de ontwikkeling primair gericht op de duurzame instandhouding en ontwikkeling van de natuur, waarbij de wezenlijke kenmerken en waarden in beginsel niet aangetast mogen worden. De gebiedsvisie onderschrijft dit. Voor de recreatieve ontwikkeling liggen er vooral 23

kansen op en om De Helderse Vallei, waar de recreatieve bestemming meer ruimte biedt. Vanuit de basisbescherming van de natuur onderscheiden wij zes zones in volgorde van afnemende recreatieve intensiteit. De grenzen tussen de zones zijn ingegeven door de planologische bescherming (N2000 en NNN) en praktische (fysieke) grenzen, zoals sloten, paden etc.

Figuur 14 Functioneel-ruimtelijke zonering

24

1. De ontvangstzone: voor het grote publiek is het gebied ontsloten via een boslaan die diagonaal door het gebied voert. Deze boslaan heeft een groen en lommerrijk karakter met hier en daar ‘vensters’ waar de recreatieve mogelijkheden zich presenteren. Het brede, groene profiel biedt naast de Jan Verfailleweg ook ruimte aan recreatieve routes/paden. 2. De primaire recreatieve zone met ontvangst, parkeerplaatsen, horeca en drukbezochte attracties en voorzieningen, zoals het duurzaamheidscentrum, stadsboerderij, klimbos, uitzichttoren en het Noordzeestrand; 3. De secundaire recreatieve zone biedt plaats aan voorzieningen voor recreatief gebruik die zijn afgeleid van de onder 2 genoemde voorzieningen en een aantoonbare meerwaarde opleveren voor de doelen van Mariëndal, zoals de natuureducatie en duurzaamheidsbeleving. Ook de herontwikkeling van camping De Donkere Duinen is onder de secundaire recreatieve voorzieningen geschaard. 4. De natuurzone met recreatief gebruik, waar incidentele en seizoensgebonden evenementen kunnen worden georganiseerd. Dit betreft evenementen met een duur van één dag tot maximaal enkele weken.