bijlage 1 Impactprogramma de nulmeting 2017.pdf

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ Maatschappelijke en economische effectrapportage programma ‘De Kop Werkt!’ voor de regio Kop van Noord-Holland Stec Groep aan regio de Kop van Noord-Holland

Esther Geuting, Lotte Huiskens, Peter Stopel en Jan Paul Stouten 2 juli 2018

2

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

Inhoudsopgave Samenvatting

3

1

8

Inleiding 1.1 1.2

2

Regionale opgaven en programma ‘De Kop Werkt!’ 2.1 2.2

3

Hoe staat de regio ervoor? .................................................................... 17 Nulscenario: Trends, ontwikkelingen en prognoses ........................... 21 Impact Programma ‘De Kop Werkt’! .................................................... 24 Aanbevelingen ....................................................................................... 27

35

Hoe staat de regio ervoor? .................................................................... 35 Nul-scenario: Trends, ontwikkelingen en prognoses.......................... 41 Impact Programma ‘De Kop Werkt!’ .................................................... 45 Aanbevelingen ....................................................................................... 48

Toerisme en recreatie 6.1 6.2 6.3 6.4

28

Hoe staat de regio ervoor? .................................................................... 28 Nul-scenario: trends, ontwikkelingen en prognoses........................... 30 Impact programma ‘De Kop Werkt!’ .................................................... 32 Aanbevelingen ....................................................................................... 34

Economie en Werklocaties 5.1 5.2 5.3 5.4

6

Regio is minimale schaalniveau om zaken voor elkaar te krijgen ..... 11 Programma en Projecten ‘De Kop werkt!’ ........................................... 12

Arbeidsmarkt en Onderwijs 4.1 4.2 4.3 4.4

5

11

Demografie, Leefbaarheid, Voorzieningen en Woningmarkt 17 3.1 3.2 3.3 3.4

4

Aanleiding en achtergrond...................................................................... 8 Leeswijzer ............................................................................................... 10

49

Hoe staat de regio ervoor? .................................................................... 49 Nulscenario: Trends, ontwikkelingen en prognoses ........................... 50 Impact Programma ‘De Kop Werkt!’ .................................................... 51 Aanbevelingen bij dit deelgebied ......................................................... 53

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

3

Samenvatting De gemeenten Den Helder, Hollands Kroon, Schagen en Texel en de provincie Noord-Holland werken samen in het regionaal stimuleringsprogramma ‘De Kop Werkt!’. Het centrale doel van de regionale samenwerking is het creëren van een optimaal klimaat om te wonen, werken, recreëren en voor bedrijven om in de Kop van Noord-Holland te blijven of zich te vestigen en te groeien. Hiervoor zijn vier bestuursopdrachten opgesteld, die als basis dienen voor de regionale samenwerking: 1. Havens ontwikkeling 2. Aansluiting Onderwijs Arbeidsmarkt 3. Destinatiemarketing 4. Regionaal Ambitiedocument In het programma zijn diverse projecten opgenomen om het woon-, werk-, en leefklimaat in de Kop te verbeteren. Hoe staat de regio er nu voor? De bevolkingsopbouw gaat flink wijzigen De bevolking daalt tot 2040 met circa 4%, ofwel 6.500 inwoners. Dit lijkt mee te vallen, maar het aantal jongeren daalt met bijna 10%, mensen in de leeftijd van de beroepsbevolking met meer dan 20% en het aantal ouderen vanaf 67 jaar stijgt met 30%. Deze veranderende huishoudenssamenstelling heeft een enorme impact op de Kop, op de woningmarkt, het voorzieningenniveau, de leefbaarheid en de beroepsbevolking. Zonder beleid en zonder regionale samenwerking tussen de gemeenten zal dit tot grote problemen leiden op de woning- en winkelmarkt en het draagvlak voor allerlei vormen van voorzieningen.

Kwalitatieve keuzes zijn nodig om deze bevolkingstransitie goed te begeleiden. Economie draait: geschikt personeel is schaars en wordt schaarser De economie in de Kop draait net als in de rest van Nederland goed. De regio heeft relatief veel banen in sectoren landbouw en nijverheid. De sectoren industrie en groot- en detailhandel tonen relatief de grootste banengroei de afgelopen jaren. De Kop huisvest de volgende speerpuntsectoren: • Agribusiness • Marien, maritiem & offshore • (Duurzame) Energie • Medisch • Vrijetijdseconomie Grote mismatch tussen aanbod en vraag personeel In al deze sectoren is het lastig voldoende gekwalificeerd personeel te vinden. Er is als het ware een mismatch tussen de benodigde banen en de studierichting van de afgestudeerden. Door de verwachte groei van het aantal banen in de (vooral technische) topsectoren, de daling van het aantal studenten (circa -20%) en de hoge uitstroom van personeel richting pensioen, zal deze mismatch alleen nog maar groter worden. Ook is voor groei van de speerpuntsectoren meer hoogopgeleid technisch personeel nodig, een groep die nu erg klein is in de Kop. Door al deze vraag is de werkloosheid in de Kop dan ook laag, terwijl ook veel mensen buiten de regio werken. Een belangrijke opgave voor de Kop is het blijven aantrekken en behouden van geschikt personeel. Het vertrekoverschot van jongeren is hier mede debet aan.

En dit wordt weer veroorzaakt door beperkte opleidingsmogelijkheden (geen HO en WO opleidingen in de Kop). Ook heeft de Kop het moeilijk met aantrekken van personeel van buiten de regio, omdat het imago van het woon- en leefklimaat niet optimaal is.

4

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

Potentie voor meer toerisme, nu geen groei of ontwikkeling De Kop heeft een aantrekkelijke ligging voor toerisme en recreatie, omgeven door IJsselmeer, Wadden- en Noordzeekust en de aanwezigheid van Texel. Ook heeft het een oud historisch agrarisch- en polderlandschap met beschermde dorpsgezichten. Verder ligt het, zeker voor buitenlandse toeristen, dichtbij de toeristische hotspot MRA. Het toerisme is dan ook een belangrijke inkomstenbron (circa 13% van totale inkomsten). De inkomsten groeien echter al een aantal jaren niet, terwijl dit in de rest van de provincie wel het geval is. Ook het aantal banen is al jaren stabiel. Het profiel van de regio is vooral voor bezoekers niet bekend, profilering is nodig. Opbouw Programma De Kop Werkt! Vanuit de bestuursopdrachten destilleerden we de volgende deelgebieden die gezamenlijk bijdragen aan het creëren van een optimaal woon-, werk- en leefklimaat. Deelgebieden beleidsdoel

Demografie, Leefbaarheid, Voorzieningen en Woningmarkt

Arbeidsmarkt & Onderwijs

Versterking van Woon-, werk-, en leefklimaat

Economie & Werklocaties

Toerisme en Recreatie (Destinatie) De investering in de circa 50 projecten bedragen € 30 miljoen. De verdeling van deze investeringen naar deelgebieden is als volgt: Verdeling projectbudgetten naar deelgebieden Demografie, Leefbaarheid, Voorzieningen en Woningmarkt

22% 31%

Arbeidsmarkt en Onderwijs

Economie en Werklocaties

38%

8% Toerisme en Recreatie

De investeringen zijn allen gericht op het verbeteren van het woon-, werk- en leefklimaat in de Kop. Dit om de opgaven waar de regio voor staat gezamenlijk beter aan te kunnen pakken dan zonder regionale samenwerking.

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

5

Conclusies impact Programma De Kop Werkt! Demografie, Leefbaarheid, Voorzieningen en Woningmarkt De transitie in bevolkings- en huishoudensontwikkeling is zeer lastig door beleid te sturen. Wat wel met het programma bereikt wordt is een verbetering van het woon- en leefklimaat. Onderdeel hiervan is een kwalitatieve verbreding van het opleidingsaanbod en het type banen. De impact van de projecten in het Programma is zowel kwantitatief als kwalitatief. Een belangrijk uitgangspunt dat we hanteren voor het beleidsscenario is dat we uitgaan van een lichte aanpassing van de bevolking; de impact van het gehele programma (beter woon- en leefklimaat, meer banen en beter onderwijs) zorgt er voor dat er iets minder jonge mensen en mensen in de beroepsbevolkingsleeftijd vertrekken; 2% of circa 400 personen. Deze extra personen zorgen voor de totale periode voor circa € 30 miljoen aan extra bestedingen in de retail, en op sommige plekken wellicht net dat beetje draagvlak voor bepaalde voorzieningen. Ook op het vlak van de voorzieningen zijn keuzes nodig, gezamenlijk handelen is hierbij cruciaal. Regionale afstemming beperkt de negatieve gevolgen van de afnemende vraag naar voorzieningen, omdat zo wordt ingezet op de kracht van de diverse kernen en gemeenten. In het programma worden hiervoor goede beginstappen gezet.

Arbeidsmarkt en Onderwijs Een betere regionale samenwerking tussen scholen, bedrijfsleven en regio zorgt voor betere aansluiting van het onderwijs op de beroepspraktijk. Hiermee wordt de kwaliteit van het onderwijs hoger, en hiermee ook interessanter voor studenten. De betere kwaliteit van het onderwijs zorgt voor een betere aansluiting op de vraag vanuit de arbeidsmarkt. De focus van het programma op de match tussen de vraag vanuit de speerpuntsectoren en de opleidingen kan leiden tot circa 5.000 extra afgestudeerden in de betreffende sectoren. Dit heeft positieve effecten op de economie, maar ook zoals eerder vermeld, het woon- en leefklimaat in de Kop. Naast de sectorplanning en campagnes gericht op de betere aansluiting is het ook zaak om de studenten te behouden in de regio, omdat zij anders weg (blijven) trekken naar waar zij een meer interessant studeer-, woon-, en leefmilieu vinden. Promotie van de unieke kwaliteiten van de Kop is ook hier van belang. Economie en Werklocaties De investeringen in het verbeteren van de havenfaciliteiten in Den Helder hebben direct kwalitatieve impact. Ze verbeteren de concurrentiepositie en zorgen ervoor dat bedrijven blijven en kunnen uitbreiden.

Goede voorzieningen en infrastructuur zijn randvoorwaardelijk voor de groei van de haven, ook omdat er op het gebied van offshore wind en energy geconcurreerd wordt met andere havens en om het de noodzakelijke arbeidskrachten. De voorzieningen moeten daarom op peil zijn en blijven, omdat er veel kansen liggen in de speerpuntsectoren Offshore, Energy & Maritiem en banen in de haven een grote spinoff hebben richting andere banen. Toerisme en Recreatie Er wordt fors geïnvesteerd in de projecten die attractieve waarde van de Kop vergroten. Deze investeringen zorgen voor een kwalitatief beter aanbod, dit alleen is echter nog niet voldoende. Daarom is een belangrijk onderdeel van de bestuursopdracht destinatiemarketing de profilering en marketing van de Kop. Een meer helder profiel en het benadrukken van de verschillende kwaliteiten die de regio heeft zal zorgen voor meer bezoekers, een langere verblijfstijd en hiermee hogere bestedingen en meer banen. We zien hier ook potentie voor nieuwe doelgroepen zoals ouderen, toeristen die verder kijken dan Amsterdam en een koppeling met de ‘Koploperspositie’ die u inneemt bij crossovers tussen sectoren Energy, Agribusiness & Landschapsbeheer en Energy, Water en Offshore.

Thema bereikbaarheid heeft overal impact In het programma zit een aanzienlijk aantal projecten gericht op het verbeteren van de bereikbaarheid, binnen de Kop maar ook tussen de Kop en de rest van Noord-Holland. De positieve impact van een verbeterde bereikbaarheid komt dan ook vaak terug bij de effecten op alle bovenstaande beleidsvelden.

6

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

Effecten Programma De Kop Werkt! Onderstaande tabel toont per deelgebied de effecten die kwantificeerbaar zijn. Het betreft de verwachte impact die het programma De Kop Werkt! heeft ten opzichte van een situatie waarin er niet wordt samengewerkt tussen gemeenten, geen gerichte investeringen komen en geen beleid wordt geformuleerd om de opgaven die er zijn aan te pakken. Tabel: Effecten beleid ‘De Kop werkt!’ op Demografie, Leefbaarheid, Voorzieningen en Woningmarkt Demografie, Leefbaarheid, Voorzieningen en Woningmarkt Nulscenario

Beleid Programma De Kop Werkt!

Impact programma tov Nulsenario

Bevolking 2040

Ontwikkeling2016-2040: - 6.500

Ontwikkeling2016-2040: - 6.072

Huishoudens

Ontwikkeling2016-2040: 2.070

Ontwikkeling2016-2040: 2.150

Een verminderde afname van circa 400 personen Een extra toename 80 huishoudens

Bestedingen retail

Een afname van € 660 miljoen tussen 2016 en 2040

Een afname van € 630 miljoen tussen 2016 en 2040

€ 30 miljoen

Waardedaling retail vastgoed (leegstand)

Daling vastgoed-waarde: € 23 miljoen

Daling vastgoed-waarde: € 22 miljoen

€ 1 miljoen

Voorzieningen

--

-

Leefbaarheid

-

+

Nog steeds een afname, maar minder sterk Leefbaarheid verbetert iets, in plaats van verslechtering

Arbeidsmarkt en Onderwijs Afgestudeerden en speerpuntsectoren Mismatch speerpuntsectoren Economische groei speerpuntsectoren Effect op woon- en leefkllimaat

36.000

41.000

5.000

-0

+

+ +

0

+

+

Economie en Werklocaties Banen

-5.700 <> + 2.700

2.700

0 – 8.400

Investeringen Research & Development

€ 4,2 miljard

€ 4,3 miljard

€ 78 miljoen

Transitie haven marine -> marine civiel & olie/gas -> windenergie

0

+

+

Stand: 5.595 Ontwikkeling: + 215

Stand: 5.865 Ontwikkeling: + 485

Extra toename van circa 270 banen

Groeit met 4% Een toename van € 72 miljoen tussen 2016 en 2040

Groeit met 10% Een toename van € 160 miljoen tussen 2016 en 2040

Stijging van 6% extra Een extra toename van € 90 miljoen over de gehele periode (6% totaal)

Toerisme en Recreatie Aantal banen Aantal bezoekers Bestedingen

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

7

Demografie, Leefbaarheid, Voorzieningen en Woningmarkt De impact van de projecten in het Programma is zowel kwantitatief als kwalitatief. Een belangrijk uitgangspunten dat we hanteren voor het beleidsscenario is dat we uitgaan van een lichte aanpassing van de bevolking; de impact van het gehele programma zorgt er voor dat er iets minder jonge mensen en mensen in de beroepsbevolkingsleeftijd vertrekken; 2% of circa 400 personen. Deze extra personen zorgen voor de totale periode voor circa € 30 miljoen aan extra bestedingen in de retail, en op sommige plekken wellicht net dat beetje draagvlak voor bepaalde voorzieningen. Gewerkt wordt aan het verbeteren van de totale woningvoorraad (levensloopbestendig) met aandacht voor de regionale verschillen en behoeften. Arbeidsmarkt en Onderwijs De impact van de projecten in het Programma laat zich moeilijk kwantificeren. We vinden de investeringen in de sectorplannen noodzakelijk voor de groei ambitie die de regio heeft, met name gericht op de speerpuntsectoren. Uit onderzoek blijkt dat de regionale arbeidsmarkt een belangrijke locatievestigingsfactor is. Dit geldt niet alleen voor nieuwe bedrijven, maar ook voor bestaande locaties.

Het beleid heeft naar verwachting een positieve invloed op: • het aantal studenten in de Kop (woon- leefklimaat wordt beter, de regio als arbeidsmarkt wordt gepromoot en de opleidingen worden kwalitatief beter en breder) • dit zorgt voor een verkleining van de mismatch • de economische ontwikkeling van de verschillende speerpuntsectoren • het woon- en leefklimaat, meer jongeren en hoger opgeleiden leidt tot een betere woonomgeving en meer draagvlak voor voorzieningen. Economie en Werklocaties De impact van de projecten in het Programma tonen een aantal kwantificeerbare effecten. Het beleid en de verschillende projecten hebben naar verwachting een positieve invloed op: • Het aantal banen. We gaan uit van een banengroei conform het WLO-hoog scenario. Dit komt omdat er middels het programma vol wordt ingezet op randvoorwaardelijke verbeteringen van het vestigingsklimaat, onder andere door het verminderen van de mismatch op de arbeidsmarkt, het verbeteren van de condities in en bereikbaarheid van de Port of Den Helder, de bereikbaarheid van de regio en de stimulering van hotspots zoals de Energy & Health Campus. Investeringen ten behoeve van de haven hebben qua werkgelegenheid een groot multiplier effect. • De hoogte van de investeringen in Research & Development, met name door de groei van de speerpuntsectoren waar veel innovatie plaatsvindt.

• De transitieopgave van de haven Den-Helder: van marinehaven naar meer samenwerking tussen marine en civiel en van olie/gas haven naar meer windenergie en servicehaven. Zonder noodzakelijke investeringen komen deze transities niet van de grond en zou Den Helder terrein verliezen ten opzichte van concurrerende havens als Zeeland Seaports en Eemshaven. Toerisme en Recreatie De impact van de projecten in het Programma tonen een aantal kwantificeerbare effecten. Het beleid en de verschillende projecten hebben naar verwachting een positieve invloed op: • Het aantal banen. We gaan uit van een banengroei conform het WLO-hoog scenario, waarbij voor de sector horeca en vrije tijd een groei van 9% mogelijk is • Het aantal bezoekers neemt toe met 6%, dit komt door de projecten die ingrijpen in de bereikbaarheid (met name via water), de kustbeleving, en de openbare ruimte van verschillende kernen. Hiernaast wordt sterk ingezet op de promotie van de Kop als destinatie. • Door het verbeterde toeristische profiel en de promotie van de Kop komen er meer mensen, die ook meer van de regio verkennen en hierdoor langer zullen blijven. De jaarlijkse bestedingen per bezoeker stijgen hiermee.

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

8

1 Inleiding 1.1 Aanleiding en achtergrond De gemeenten Den Helder, Hollands Kroon, Schagen en Texel en de provincie Noord-Holland werken samen in het regionaal stimuleringsprogramma ‘De Kop Werkt!’. Het centrale doel van de regionale samenwerking is het creëren van een optimaal klimaat om te wonen, werken, recreëren en voor bedrijven om zich in de Kop van Noord-Holland te vestigen en te groeien. In 2015 zijn vier bestuursopdrachten opgesteld, die als basis dienen voor de regionale samenwerking: 1. Havens ontwikkeling 2. Aansluiting Onderwijs Arbeidsmarkt 3. Destinatiemarketing 4. Regionaal Ambitiedocument Voor de uitvoering van concrete projecten (looptijd 2017-2020) binnen het Programma ‘De Kop werkt!’ is een bijdrage van € 15 miljoen beschikbaar gesteld door de raden van de vier gemeenten en een cofinanciering van ook € 15 miljoen door de provincie Noord-Holland. De vijf partijen hebben in het voorjaar van 2017 een Samenwerkingsovereenkomst voor de uitvoering van het programma ’De Kop werkt!’ opgesteld waarin afspraken zijn gemaakt over projecten, financiering en samenwerking. Kern van de bestuursopdrachten is een gezamenlijke, regionale koers om het woon-, werk- en leefklimaat te optimaliseren, en de kansen die in de regio bestaan op de vier thema’s succesvol te verzilveren. Binnen het programma ’De Kop werkt!’ werken de vier gemeenten nauw met de provincie samen.

De toekomstige kansen en ruimtelijke opgaven hebben immers in elk van de vier bestuursopdrachten een bovenlokale reikwijdte, waarvan de voordelen het beste benut kunnen worden wanneer de regio Kop waar relevant als één ruimtelijke entiteit wordt gezien, en gemeentegrenzen vanuit de bestuursopdrachten een minder zwaarwegende rol spelen. • Kansen liggen er in de eerste plaats in de specifieke omgevingskwaliteiten van de regio, de sterke aanwezige economische clusters gerelateerd aan haven, logistiek en agro, en de groei van toerisme en recreatie. • Kansen ziet de Kop ook voor zichzelf in het bovenregionaal aantrekken van economie en bevolking uit de Metropoolregio Amsterdam. • Uitdaging zit in het geleiden van de demografische transitie. Alle kansen en uitdagingen hebben impact op de verwachte ontwikkelingen voor de woningmarkt, voorzieningen, arbeidsmarkt en het economisch potentieel, en hebben een uitdrukkelijk bovenlokaal karakter. Goede regionale samenwerking helpt bij het aanbrengen van focus in de opgave, het goed profileren van de regio vanuit economie en toerisme en wonen en het kiezen voor de ingrepen waar de regio als geheel het meest baat bij heeft. In de bestuursopdrachten zien we de volgende deelgebieden die gezamenlijk bijdragen aan het creëren van een optimaal woon-, werk- en leefklimaat.

9

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

Figuur 1: Deelgebieden van het beleidsdoel ‘versterking woon-, werk-, en leefklimaat’

Bestuursopdracht Regionaal ambitiedocument

Bestuursopdracht Aansluiting Onderwijs Arbeidsmarkt

Arbeidsmarkt & Onderwijs

Demografie, Leefbaarheid, Voorzieningen en Woningmarkt

‘Versterking Woon-, werk-, en leefklimaat’

Bestuursopdracht Havens ontwikkeling

Economie & Werklocaties

Toerisme en Recreatie (Destinatie) Bestuursopdracht Destinatie marketing

Maatschappelijke en economische effectrapportage De opgave voor de regio ligt in het goed benutten van de kansen in het versterken van economisch vitaliteit, waarbij focus op de kracht een belangrijk uitgangspunt is, en de regiogemeenten samenwerken om de randvoorwaarden daarvoor zo goed mogelijk daarbij te laten aansluiten. Dit is de kern van het programma ‘De Kop Werkt!’; doen wat nodig is om het woon-, werk- en leefklimaat van de Kop voor de toekomst te behouden en te versterken! Er is behoefte aan inzicht in de resultaten van het programma. De stuurgroep heeft daarom besloten om voor de duur van het programma de voortgang en effectiviteit van het programma te kunnen volgen. Met dit doel is deze (eerste) maatschappelijke en economische effectrapportage opgesteld. Hierin worden de verwachte effecten van het programma in beeld gebracht, en ontstaat op hoofdlijn inzicht in de bijdrage van het programma aan veranderingen op het gebied van wonen, werken en leven. We starten hiervoor eerst met de stand van zaken van het woon-, werk-, en leefklimaat in de Kop nu. We zetten voor de verschillende deelgebieden de relevante feiten, cijfers en belangrijkste kwalitatieve kenmerken op een rij. Voor deze nulmeting vertalen we de belangrijkste cijfers, maar ook de kwalitatieve aspecten per deelmarkt naar meetbare kwantitatieve en kwalitatieve indicatoren.

Hierna vertalen we de huidige stand van zaken richting de toekomst op 2 manieren: • indien er geen specifiek beleid wordt gevoerd voor het creëren van een optimaal klimaat om te wonen, werken, recreëren en voor bedrijven om zich in de Kop van Noord-Holland te vestigen (nul-scenario) • en een scenario waarin dit wél wordt gedaan, middels het programma ‘De Kop werkt!’ (beleidsscenario)

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

10

Via deze methodiek (de vergelijking van de ontwikkeling in het nul-scenario en de verwachte ontwikkeling van de regio in het scenario waarin u het Programma ’De Kop Werkt!’ inzet) verkennen we op voorhand de verwachte maatschappelijke en economische effecten van de vier bestuursopdrachten.

1.2 Leeswijzer Hoofdstuk 2 gaat in op de verschillende projecten uit het programma ‘De Kop werkt!’ en de verdeling van deze projecten naar deelgebieden. Duidelijk wordt dat projecten vaak impact hebben op meerdere deelgebieden en deze elkaar ook kunnen versterken. De impact van het programma wordt beschreven op basis van 4 deelgebieden die gezamenlijk het beleidsdoel ‘versterking van woon-, werk- en leefklimaat’ beschrijven. • Deelgebied: demografie, leefbaarheid, voorzieningen en woningmarkt (hoofdstuk 3) • Deelgebied: arbeidsmarkt & onderwijs (hoofdstuk 4) • Deelgebied: economie & werklocaties (hoofdstuk 5) • Deelgebied: toerisme en recreatie (destinatie) (hoofdstuk 6) Elk van deze hoofdstukken starten met een beschrijving van hoe de regio er voor staat op het gebied van dit deelgebied (paragraaf 1). Elke paragraaf 2 beschrijft de autonome verwachte ontwikkeling van dit deelgebied indien er geen specifiek beleid wordt gevoerd voor het creëren van een optimaal woon- en leefklimaat (nul-scenario), In paragraaf 3 geven we een overzicht van de projecten die een impact hebben op het betreffende deelgebied, en brengen we de verwachte effecten van het programma in beeld. Zo ontstaat per deelgebied inzicht in de bijdrage van het programma aan versterking van het woon-, werk- en leefklimaatklimaat.

Elk hoofdstuk per deelgebied eindigt met aanbevelingen om de effectiviteit van het Programma te vergroten en de kansen die u als regio heeft nog beter te kunnen benutten.

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

11

2 Regionale opgaven en programma ‘De Kop Werkt!’ 2.1 Regio is minimale schaalniveau om zaken voor elkaar te krijgen De Kop heeft in de volle breedte te maken met de trendbreuk in demografie en ruimtelijke ontwikkeling. Het gaat dan vooral om grote veranderingen in leeftijdsopbouw, samenstelling van huishoudens, voorkeuren van consumenten en gebruikers en leefstijl, bij een stabiliserende huishoudensontwikkeling. Daarnaast heeft u – net als andere regio’s - te maken met kwalitatieve veranderingen in hoe we wonen, werken en winkelen. Dit alles moet een plek krijgen in de brede benadering op deze veranderingen in de Kop. Juist het regionale perspectief is belangrijk om te komen tot een goede aanpak van de effecten van de gesignaleerde trends. De regio is zowel ruimtelijk als bestuurlijk het meest effectieve schaalniveau voor de aanpak van de effecten van demografische transitie, dit zien we ook in andere regio’s en komt ook naar voren in het advies ‘Grenzen aan de Krimp’ van de Commissie TMR1. Juist regionaal samenwerken helpt om te kiezen voor een sterk onderscheidend gezamenlijk profiel als regio en elkaar te versterken waar dat kan. Zo kan het vestigingsklimaat het beste versterkt worden, wordt het perspectief van de regio aantrekkelijker en versterkt dat ook de binding van bewoners en bedrijven.

Een overlap met acties door de provincie is zeker gewenst, omdat ook hier inrichtingskeuzes plaatsvinden in de lijn van het programma (denk aan provinciale- en Rijkswegen, ruimtelijke ordening en toerisme) die een vliegwieleffect kunnen hebben op de overige investeringen in het programma. In het programma bepaalt de regio samen waar wordt geïnvesteerd in kwaliteit, en waar niet. Keuzes zijn nodig om te prioriteren welke investeringen het meest effect hebben voor de verbetering van de woon-, werk- en leefklimaat in de Kop. Deze keuzes zijn gemaakt in het programma ‘De Kop Werkt!’, dat focus aanbrengt in de gezamenlijke inspanningen. Door nu keuzes te maken vanuit een gemeentegrensoverstijgend perspectief heeft elke euro maximaal effect.

BOX: BESCHOUW HET FUNCTIONEREN VAN DE KOP ALS EEN BESTAAND ECOSYSTEEM, VERBETERING HIERVAN IS HET DOEL. Wanneer u de economische structuur van de Kop vergelijkt met een ecosysteem en een voedselpiramide dan staan bijvoorbeeld de grote kernen Den Helder en Schagen, als locaties met de meest economische dynamiek, werkgelegenheid en voorzieningen en onderscheidende vestigingsmilieus voor

1

zie ook rapport Team Midterm Review Bevolkingsdaling

12

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

ondernemers, terwijl kernen als Anna Paulowna, Middenmeer en Callantsoog belangrijk en onderscheidend zijn voor woonconsumenten en bezoekers. Kortom: specifieke woon- en bijvoorbeeld voorzieningenmilieus met een grote reikwijdte en drempelwaarde, voor allen die een bijzondere habitat nodig hebben. De Kop kan in de kleine kernen rustzoekers goed faciliteren. Juist de regionale ruimtelijke samenballing van de volle breedte van zowel de functies (in de voedselpiramide) als het vestigingsklimaat (de habitat) maakt de Kop tot het huidige ‘ecosysteem’. Deze samenballing van het ecosysteem optimaliseren door gerichte ingrepen in het woon-, leef en werkklimaat is het doel van het Programma ‘De Kop Werkt!’: een zo optimaal mogelijk functionerende regio met een sterk woon-, werk-, en leefklimaat. Focus op kwaliteit, kwantiteit is er genoeg De kwantitatieve vraag-aanbod verhoudingen zijn op de verschillende deelgebieden op dit moment veelal in balans. De prognoses voor bevolkingsopbouw en beroepsbevolking leiden tot oplopende mismatch in kwantiteit en kwaliteit. Belangrijk is daarom aan de hand van het programma ‘De Kop Werkt!’ het roer om te gooien en te kiezen ten faveure van de vier bestuursopdrachten en versterking van de kracht van de Kop.

En niet oude plannen in de benen te houden die inzetten op nieuwbouw van meer van hetzelfde, in onder andere de woningmarkt en de bedrijfsruimtemarkt. De regio en haar partners moeten met hoge prioriteit aan de slag met het verbeteren van de kwaliteit van het bestaande, en het vergroten van de economische vitaliteit. De keuzes die in het programma worden gemaakt helpen hierbij. Het gaat om een kwalitatieve verbetering van het woningaanbod, afgestemd op de toekomstige behoeften van de doelgroep (hoog aandeel vergrijzing) en bijbehorende voorzieningen (minder scholen, maar meer zorg). Ook de mismatch tussen arbeidsmarkt en onderwijs staat hoog op de agenda, hier gaat het niet om meer studenten, maar om het behoud van studenten voor de regio en de studiekeuzes die ze maken. Op het gebied van toerisme en recreatie focust u met het programma op de profilering van de Kop en op de kwalitatieve verschillende elementen binnen de Kop. Daarnaast zet u stevig in op versterking van de havenontwikkeling, een sector met potentieel, die de regio uniek maakt.

2.2 Programma en Projecten ‘De Kop werkt!’ Binnen de bestuursopdrachten zijn alle projecten ingedeeld naar frames. Er zijn zo’n 50 projecten waar door de partijen gezamenlijk € 30 miljoen in geïnvesteerd wordt. De onderverdeling van het investeringsbudget naar frames is als volgt: Tabel 1: Investeringen naar frame Investeringen projecten naar frame

Naar deelgebied

Subtotaal Attractieve Noordzeekust Subtotaal Offshore Maintenance en Energyport Subtotaal Grootschalige energie- en productielandschap / Seed Valley & BioValley Subtotaal Algemene regionale opgaven

Toerisme en Recreatie Economie en Werklocaties

Subtotaal Arbeidsmarkt en Onderwijs Subtotaal Destinatiemarketing Subtotaal Overig Organisatie Sail Onvoorzien Totaal

Economie en Werklocaties Demografie, Leefbaarheid, Voorzieningen en Woningmarkt & Economie en Werklocaties & Toerisme en Recreatie Arbeidsmarkt en Onderwijs Toerisme en Recreatie Demografie, Leefbaarheid, Voorzieningen en Woningmarkt Toerisme en Recreatie -

Investering (x miljoen) € 5,8 € 5,6 € 1,0 € 13,4

€ 2,2 € 1,6 € 0,1 € 0,2 € 0,2 € 30 miljoen

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

13

Bereikbaarheid heeft impact op alle deelgebiedend De verdeling naar frames is divers, per frame zijn er meerdere projecten die soms impact hebben op één beleidsdoel zoals de Attractieve Noordzeekust, maar vaker op meerdere terreinen impact hebben. Zo zijn diverse projecten in het frame Algemene regionale opgaven gericht op het verbeteren van de bereikbaarheid, de kernen en het openbaar gebied. Dit type investeringen heeft hiermee impact op de deelgebieden Demografie, Leefbaarheid, Voorzieningen en Woningmarkt, Onderwijs & Arbeidsmarkt, Economie & Werklocaties, Toerisme en Recreatie (destinatie). Het thema bereikbaarheid komt dan ook terug in alle hoofdstukken, omdat zowel de interne bereikbaarheid, als de verbinding met de rest van Noord-Holland bijdraagt aan een beter woon-, werk- en leefklimaat.

De investeringen zijn allen gericht op het verbeteren van het klimaat voor wonen, werken en recreëren. Een verdeling van het budget naar de verschillende deelgebieden is hiermee niet exact te maken. Toch geeft onderstaande figuur een beeld van waar de investeringen voor bedoeld zijn; het betreft de optelling van alle projectbudgetten naar deelgebied (het totaal is hiermee hoger dan € 30 miljoen omdat het aanpakken van een stuk weg zowel effecten heeft op bereikbaarheid voor bewoners (woningmarkt en leefbaarheid) als voor de werkgelegenheid en bedrijven (economie en werklocaties).

14

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

Figuur 2: Verdeling projectbudgetten naar deelgebieden

Demografie, Leefbaarheid, Voorzieningen en Woningmarkt

23% 32%

Arbeidsmarkt en Onderwijs

Economie en Werklocaties

5% 40%

Toerisme en Recreatie

De grootste investeringen van het Programma ‘De Kop werkt!’ gaan naar de verbetering van de bereikbaarheid via weg en water, de infrastructuur van de Port of Den Helder en de kernen. Ook wordt een flink deel geïnvesteerd in de kwaliteit van het recreatieve aanbod, zo’n kwart van het totale budget. Voor de bestuursopdracht Arbeidsmarkt en Onderwijs, dat tot doel heeft de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt te verbeteren, is minder investeringsruimte. Dit deelgebied heeft minder dan de andere terreinen een uitgewerkt projectenaanbod, en zet onder andere meer in op sturing door verdergaande samenwerking tussen partijen, dit is in de regel ook minder kapitaalintensief dan investeringen in fysieke ingrepen in infra of gebieden. De hoofdstukken per deelgebied (hoofdstuk 3 tot en met 6) geven het overzicht van projecten per deelgebied en de specifieke investeringen, hierdoor komen zoals gezegd een aantal projecten bij meerdere deelgebieden terug. Investeringen in één deelgebied hebben effect op andere deelgebieden Investeringen, projecten en processen gericht op één van de deelgebieden hebben ook invloed op de andere deelgebieden, zie figuur 3. Soms is dit effect groter, soms minder.

Een aantal voorbeelden, zie hoofdstuk 3 tot en met 6 voor nadere uitwerking: Demografie, Leefbaarheid, Voorzieningen en Woningmarkt Binnen deze pijler heeft vooral de demografische ontwikkeling van de bevolking impact op de andere deelonderwerpen. Minder leerlingen op basis- en vervolgscholen betekent minder scholen, meer ouderen betekent een andere vraag naar woningen en voorzieningen, minder inwoners leidt tot minder winkels et cetera. Verder heeft dit deelgebied effect op de arbeidsmarkt en het onderwijs. De groep van de potentiele beroepsbevolking wordt aanzienlijk kleiner (bijna een kwart) en het aantal studenten zal gaan afnemen. Economie en Werklocaties De groei van de regionale economie leidt tot extra banen en vraag naar werknemers. Een deel hiervan is woonachtig in de Kop of verhuist voor deze baan naar de Kop. Ook een ander type vraag naar werknemers, bijvoorbeeld meer hoogopgeleiden, zorgt voor meer inwoners met hogere inkomens en hiermee kansen voor onder meer de woningmarkt. Meer banen betekent ook meer baankansen voor jongeren, deze aansluiting tussen economie en arbeidsmarkt kan zorgen voor veranderingen in demografie en woningmarkt (en bijbehorende leefbaarheid en voorzieningenniveau).

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

15

Arbeidsmarkt & Onderwijs Een verbeterde aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt verbetert de groeikansen van de economie in de Kop. Bij onvoldoende geschikt personeel ondervinden bedrijven hinder van het niet of moeilijk kunnen aantrekken van personeel. Gevolg kan zijn dat bedrijven investeringen stopzetten en verhuizen naar buiten de regio. We zien bijvoorbeeld in de logistieke markt dat de aanwezigheid van geschikt personeel een steeds belangrijkere factor wordt in de vestigingskeuze van bedrijven. Een verbreding van het opleidingen aanbod, bijvoorbeeld met associate degree opleidingen, betekent dat meer studenten in de Kop zullen blijven studeren. Dit heeft positieve gevolgen voor de bevolkingsopbouw, leefbaarheid en woningmarkt. Primaire partij hiervoor is het onderwijs, waarbij overheid en bedrijfsleven kunnen ondersteunen en faciliteren. Toerisme en Recreatie Projecten en investeringen gericht op de groei en kwalitatieve verbetering van deze sector hebben een positief effect op de werkgelegenheid en de economie, maar verder ook op het leefklimaat van de Kop. De voordelen van meer en betere recreatiemogelijkheden zijn immers niet alleen voor bezoekers, maar ook voor inwoners. Verder zorgen de extra bezoekers voor meer draagvlak onder diverse voorzieningen die niet volledig tot de toeristische sector gerekend worden, zoals horeca en winkels.

Figuur 3 : Beïnvloeding en effecten deelgebieden

Meer dan 75% van de investeringen gaat naar directe investeringen in woon-, leef- en werkklimaat Figuur 4 toont de verdeling van de in de bestuursopdrachten opgenomen projecten naar type project. We zien dat meer dan driekwart van de projectinvesteringen gericht zijn op directe investeringen in gebieden (fysieke ingrepen). Het gaat om aanleg of kwalitatieve verbetering van wegen, haventerreinen en kernen. Deze gerichte investeringen dragen direct bij aan de verbetering van het woon-, leef- en werkklimaat in de Kop. Een deel van de investeringen in infrastructuur betreft onderzoekskosten ten behoeve van deze projecten. Investeringen in bereikbaarheid hebben vaak een grote spin-off. Zo wordt de bereikbaarheid beter voor de inwoners, wat de leefbaarheid kan verbeteren, terwijl de regio ook relatief meer bereikbaar wordt ten opzichte van de rest van Noord-Holland, wat perspectieven biedt voor de woningmarkt en het aantrekken van gekwalificeerd personeel. De marketing investeringen zijn geheel voor de positionering van de Kop als attractieve regio voor verblijf en recreatie. De investeringen in onderzoek zijn vooral gericht op het verbeteren van het woon- en

16

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

werkklimaat en het projectmanagement is gericht op de sectorale campagnes voor betere aansluiting van onderwijs en arbeidsmarkt. Figuur 4 : Verdeling investering ‘De Kop werkt!’naar type project

5% 7%

21%

8%

investeringen openbare ruimte investeringen infra investeringen haventerrein investeringen kern

9%

projectmanagement

17%

31% onderzoek marketing

17

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

3 Demografie, Leefbaarheid, Voorzieningen en Woningmarkt 3.1 Hoe staat de regio ervoor? Historische bevolkingsontwikkeling laat een afname zien in de regio De totale bevolking in de Kop van Noord-Holland bestaat uit circa 163.550 inwoners (73.000 huishoudens). Hiervan wonen circa 56.280 inwoners in Den Helder, circa 47.550 in Hollands Kroon, circa 46.000 in Schagen en circa 13.570 op Texel. De afgelopen 10 jaar is het aantal inwoners afgenomen met circa 2.150 (1%). Zie onderstaand figuur. Figuur 5: Ontwikkeling van het aantal inwoners in de Kop van Noord-Holland 167.000 166.000 165.000 164.000 163.000 162.000 161.000 160.000 159.000 2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Bron: CBS (2016), bewerking Stec Groep (2018).

Afname van het aantal jongeren in de Kop Veel jongeren in de Kop trekken weg voor studie en werk, in 2016 ging dit per saldo om 630 personen jonger dan 30 (bron: CBS). Dit heeft een negatief effect op het voorzieningenniveau van bijvoorbeeld scholen en winkels, vooral in de kernen met de sterkste demografische transitie. Relatief veel oudere huishoudens In de Kop zijn nu relatief veel oudere huishoudens (21% 65-plussers versus 18% in Nederland). Ook in de leeftijdsgroep tot 65 jaar is het aandeel in de Kop bovengemiddeld, zie onderstaande figuren. De leeftijd en samenstelling van huishoudens verandert als gevolg van vergrijzing en huishoudensverdunning.

18

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

Figuur 6: Opbouw bevolking in Kop van Noord-Holland (buitenste ring), provincie Noord-Holland (middelste ring) en Nederland (binnenste ring) naar leeftijd

0% 2% 19% 15% 16%

2% 2%

27% 28% 29%

0 - 25 jaar 25 - 45 jaar 45 - 65 jaar 65 - 85 jaar

28%28% 25% 30%

27%

85 + 22%

5%

10%

15%

Provincie

Nederland

20%

0 - 15 jaar 15 - 25 jaar 25 - 35 jaar 35 - 45 jaar 45 - 55 jaar 55 - 65 jaar 65 - 75 jaar 75 - 85 jaar 85 + Kop van NH

Bron: CBS (2016), bewerking Stec Groep (2018).

Bestaande woningvoorraad: relatief veel grondgebonden woningen en overwegend koop De Kop is een grote regio met enkele grotere kernen als Den Helder en Schagen, maar ook veel kleinere kernen verdeeld over de regio. In totaal telt de woningvoorraad 74.780 woningen in 2016 (bron: CBS). De meeste woningen in de Kop zijn eengezinswoningen (circa 82%), meer dan gemiddeld in Nederland (circa 64%). Daarnaast bestaat de meerderheid van de woningvoorraad uit koopwoningen (circa 62%). Net als in de rest van Nederland is aanpassing van de bestaande voorraad naar levensloopbestendige woningen een opgave. Ouderen willen langer thuis wonen, mits hun woningen goed aangepast kunnen worden aan de behoefte. De druk op de woningmarkt is beneden gemiddeld (bron: NVM en CBS). Dit betekent dat er voor woningzoekers genoeg huizen beschikbaar zijn en dat de prijzen beneden gemiddeld zijn (en minder hard stijgen) dan in andere delen van Nederland. In de Kop wonen bovengemiddeld veel gezinnen en stellen (daarom ook veel koop- en eengezinswoningen). In de woningvraag zit hier in absolute zin dan ook de grootste vraag. Qua woningbouw betekent de beperkte huishoudensgroei dat er nog een groei te verwachten valt in het aantal woningen (circa 4.000), en dat er de middellange termijn overwegend vervangingsvraag nodig zal zijn.

De aankomende transitieperiode vraagt om een nieuwe kijk op de bestaande voorraad van woningen en voorzieningen. Kwaliteit wordt belangrijker dan kwantiteit. Transformatie van bestaande woningen gaat een belangrijkere rol krijgen en woningen die worden toegevoegd moeten echt een aanvulling bieden op de bestaande voorraad en op de juiste plekken gerealiseerd worden. Omdat de plek waar mensen wonen, sterk verbonden is met de leefbaarheid en de aanwezige voorzieningen ter plaatse is de huishoudensontwikkeling een belangrijke factor voor de staat van de woningmarkt, leefbaarheid, voorzieningen en de ontwikkeling hiervan. Leefbaarheid is gemiddeld goed en beter dan in rest van Nederland De leefbaarheid, gemeten in de landelijke Leefbaarometer, is over het geheel genomen in de Kop zeer bovengemiddeld goed. Met uitzondering van Den Helder en de Oostkant van Hollands Kroon scoort het gebied goed tot uitstekend2. De Leefbaarometer omvat onderdelen als woningmarkt, voorzieningenniveau, openbare ruimte en mate van overlast en veiligheid.

2 Het betreft relatief grote gebieden, waarbinnen ook nog verdere differentiatie bekend is. Zo scoren delen van Hollands Kroon die nu voldoende scoren op een lager detailniveau hoger.

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

19

Figuur 7: Leefbaarometer voor de Kop van Noord-Holland (2016)

Bron: Leefbaarometer (2016), bewerking Stec Groep (2018).

Beperkt aanbod van en grote afstand tot voorzieningen beïnvloedt de leefbaarheid De Leefbaarometer is opgebouwd uit circa 100 indicatoren, verdeeld naar 5 hoofdindicatoren. Opvallend is dat alle gemeenten (behalve Den Helder) beneden gemiddeld scoren op de hoofdindicator voorzieningen. Indicatoren binnen deze categorie zijn onder andere het aantal voorzieningen als winkels, horeca, scholen, bibliotheken en zwembaden. Hiernaast is de afstand tot deze voorzieningen input voor de beoordeling. De afstand tot een huisarts, grote supermarkt en basisschool zijn in de Kop groter dan gemiddeld in Nederland. In Den Helder is de bereikbaarheid van deze voorzieningen wel vergelijkbaar, maar in de meer landelijke gemeenten niet. Zie onderstaande figuur.

20

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

Figuur 8: nabijheid van voorzieningen (links) en aantal scholen (rechts) in de Kop, per gemeente en vergeleken met Nederland (in km) 3

12

2,5

10

2 8 1,5 6 1 4

0,5

2

0 Afstand tot huisarts Nederland

Kop

Afstand tot grote supermarkt

Den Helder

Afstand tot basisschool

Hollands Kroon

Schagen

Texel

0 Aantal scholen binnen 3 km

Bron: CBS (2016), bewerking Stec Groep (2018).

Winkels onder druk: relatief veel aanbod voor wijzigende samenstelling van de bevolking In de Kop zijn zo’n 1.200 verschillende winkels (330.000m² aan verkoop vloer oppervlak), afgezet tegen het aantal inwoners zijn er bovengemiddeld veel winkels vergeleken met Nederland (brond: KSO). Dit is voor een deel te verklaren door de kracht van het toeristisch profiel en toeristische bestedingen in de Kop. De leegstand is met 6,7% lager dan gemiddeld (7,4%), al zijn er wel grote verschillen tussen centra binnen de Kop. Overige voorzieningen: middellange termijn onzeker vanwege afname van gezinnen Daarnaast zijn er in de Kop nog overige voorzieningen, waaronder 13 (kleinschalige) dierentuinen en attractieparken, 6 golfbanen, een klimhal en een skihal (bron: Regio Kop van Noord-Holland). Op korte termijn zijn de vooruitzichten van deze pretparken en voorzieningen positief, omdat deze verwachten te profiteren van de toename van het aantal korte vakanties binnen Nederland.

21

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

3.2 Nulscenario: Trends, ontwikkelingen en prognoses Deze paragraaf beschrijft de autonome verwachte ontwikkeling van de demografie, leefbaarheid, voorzieningen en de woningmarkt indien er geen specifiek beleid wordt gevoerd voor het creëren van een optimaal woon-, werk- en leefklimaat (nul-scenario). Bevolking daalt met circa 6.500 inwoners tot 2040 De bevolking daalt tot 2040 met gemiddeld 271 inwoners per jaar, oftewel 4%. De daling is voornamelijk te zien in de (potentiële) beroepsbevolking. Inwoners die nu nog in de beroepsbevolking vallen zijn in 2040 grotendeels gepensioneerd. Het aantal 67-plussers stijgt jaarlijks met 1,5% (bron: CBS). Huishoudensprognose: stijging tot 2030, daarna zet de daling in Er zijn circa 73.000 huishoudens in de Kop. Het aantal huishoudens zal de komende 10 jaar nog groeien met zo’n 3.350 en hierna gaan dalen met enkele duizenden. In totaal neemt het aantal huishoudens ten opzichte van 2016 toe met circa 2.000 tot 75.000 in 2040 (bron: Primos2016). Figuur 9: Huishoudensprognose op basis van Primos2016 77.000 76.000 75.000 74.000 73.000 72.000 71.000 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040

Bron: ABF Research (2016), bewerking Stec Groep (2018).

Onderstaande figuur toont de relatieve afname van jongeren en de potentiele beroepsbevolking en de sterke vergrijzing in de Kop. Figuur 10: Relatieve ontwikkeling bevolking naar leeftijdsgroep 40% 30% 20% 10% 0% -10% -20% -30% Jongeren: tot 15 jaar

Beroepsbevolking: 15 tot 67 jaar

Ouderen: vanaf 67 jaar

Bron: CBS, 2017 & Provinciale Prognose; Bewerking: Stec Groep, 2018.

22

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

Aantal huishoudens neemt wel toe, door toename één- en tweepersoonshuishoudens Gemiddeld is er sprake van een stijging van 86 huishoudens per jaar, oftewel 0,12% per jaar (ten opzichte van 2016). De stijging is voornamelijk te zien bij alleenstaanden en stellen vanaf 75 jaar, deze verdubbelt tot 2040 (zie onderstaand figuur). Met name het aandeel jonge alleenstaanden en stellen tot 35 jaar neemt relatief sterk af. Ook is er een daling te zien in het aantal gezinnen (bron: Primos2016). Figuur 11: Huishoudensontwikkeling naar huishoudenssamenstelling 0 alleenstaande t/m 24 jaar alleenstaanden t/m 34 jaar stellen t/m 34 jaar

5.000

10.000

15.000

20.000

25.000

30.000 2016 2030 2040

gezinnen alleenstaanden en stellen 35 t/m 54 jaar alleenstaanden en stellen 55 t/m 74 jaar alleenstaanden en stellen 75-plus

Bron: ABF Primos2016; Bewerking: Stec Groep, 2018.

De veranderende huishoudenssamenstelling heeft invloed op de vraag naar woningen en voorzieningen. Ouderen hebben hierin doorgaans andere voorkeuren dan jongeren en gezinnen. Zij hebben in toenemende mate behoefte aan een levensloopbestendige (nultreden)woning en hebben vaker dan andere huishoudens een voorkeur voor het huursegment. De huidige woningvoorraad bestaat uit circa 75.000 woningen (bron: Syswov), waarvan een relatief groot aandeel eengezins woningen in de koopsector. Focus is nodig om vooral binnen de bestaande voorraad te kijken waar aanpassing tot levensloopbestendige woning mogelijk is. Afname van retail bestedingen van € 600 miljoen, ook circa 7% meer leegstand De wijzigende samenstelling van de bevolking geeft een druk op de winkelmarkt die voor een deel opgevangen kan worden door versterking van het toeristisch potentieel. Belangrijker nog voor de winkelmarkt dan demografie en toerisme zijn macro-economische en maatschappelijke trends als online winkelen en een grotere focus van consumenten op belevingswaarde. Dit betekent dat net als in het leeuwendeel van Nederland winkelgebieden in de Kop gemiddeld genomen één of twee slagen kleiner moeten en op sommige locaties, bijvoorbeeld buiten lokale toeristische centra soms zelfs verdwijnen om elders voldoende potentieel te borgen.

Vooral in (een deel van de) kleinere kernen, is het compacter maken van de winkelgebieden zowel kwantitatief als kwalitatief noodzakelijk. Door de verschillen in winkeluitgaven tussen jongeren, gezinnen en ouderen zullen de bestedingen meer dalen dan de bevolkingsafname. Ouderen besteden gemiddeld genomen minder. De totale bestedingen waren € 770 miljoen in 2016, dit daalt naar circa € 715 miljoen in 2040, een daling van circa 7%. Over de gehele periode gaat het om minder retail inkomsten van meer dan € 660 miljoen (nominaal). Hierdoor zal het aantal vestigingen afnemen en de leegstand toenemen. De leegstand in 2016 bedroeg 6,7% volgens de NVM. In 2040 neemt deze door verminderde bestedingen naar verwachting toe tot 11,7%. Deze extra leegstand leidt naar verwachting tot circa € 23 miljoen aan waardedaling van het winkelvastgoed.

23

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

Figuur 13: Invulling van winkelvestigingen in de Kop 800 700 600 500 400 300 200 100 0

2016 2040

Dagelijkse artikelen

Niet dagelijkse artikelen

Leegstand

Bron: KSO 2016; Bewerking: Stec Groep, 2018.

Overige voorzieningen Ook reguliere doelgroepen voor overige voorzieningen zullen door de wijzigende samenstelling van de bevolking steeds kleiner worden. Ook hier moet worden gekeken naar toekomstbestendige locaties en concepten en voorzieningen die op sommige plekken wellicht kunnen verdwijnen. Uiteraard kunnen sommige voorzieningen ook nieuwe doelgroepen proberen aan te boren. Ook hier geldt dat regionale regie gewenst is. Moeilijke keuzes zijn nodig tussen kernen over de vraag waar concentratie mogelijk is, en waar dit leidt tot het verdwijnen van voorzieningen. Het gaat onder meer om scholen, buurtcentra, bibliotheken, zorgvoorzieningen, sportfaciliteiten e.d. De vraag naar verschillende voorzieningen neemt af. De totale bevolking daalt met zo’n 4%, maar de groep 15-64 en kinderen daalt, respectievelijk 19% en 8%. Dit leidt tot een afname van het aantal leerlingen en draagvlak voor horeca, sportverenigingen en zwembaden. De vraag naar zorgvoorzieningen zal door de vergrijzing flink toenemen. Aandachtspunt is het kwalitatieve profiel van de toeristisch recreatieve voorzieningen, omdat de meeste voorzieningen zich richten op families met een reistijd van één uur. Deze doelgroep gaat de komende jaren wat afnemen. Leefbaarheid Wanneer de bevolking afneemt, neemt de leegstand van woningen en winkels toe.

Zonder gericht beleid ontstaat er een grotere kans op verloedering van vastgoed en de leefomgeving. Daarnaast daalt het voorzieningsniveau, zeker in de kleinere kernen. Voorzieningen zoals winkels, scholen en (sport)verenigingen moeten sluiten, door een gebrek aan klanten, kinderen en leden. Dit zorgt voor een slechtere leefbaarheid in de regio, waarbij de regionale verschillen die er nu al zijn groter zullen worden. In de regionale afstemming over woningen, winkels, voorzieningen en recreatie zijn hiervoor keuzes nodig.

24

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

3.3 Impact Programma ‘De Kop Werkt’! In deze paragraaf brengen we de verwachte effecten van het programma in beeld en ontstaat inzicht in de bijdrage van het programma aan veranderingen op het gebied van demografie, leefbaarheid, voorzieningen en de woningmarkt. Onderstaande projecten uit het Programma hebben invloed op dit deelgebied, de totale investeringen bedragen € 13,9 miljoen. Tabel 2: Projecttypen met impact op Demografie, Leefbaarheid, Voorzieningen en Woningmarkt Project

Investering

Leefbaarheid en woonkernen

€ 3,4 miljoen

Planet Texel / Revitalisering De Koog

kwaliteit kern, oa openbare ruimte

Opwaarderen Dorpsplein

openbare ruimte van dorpsplein in Huisduinen

Revitalisering Groote Keeten

openbare ruimte dorpsplein Groote Keeten

Uitvoering gebiedsvisie Sint Maartenszee

kwaliteitsverbetering kern Sint Maartenszee

Uitvoering dorps ontwikkelplan Oudesluis

uitvoering diverse maatregelen kwaliteitsverbetering kern Oudesluis

Uitvoering dorps ontwikkelplan Wieringerwerf

realisering projecten (innovatieve woningbouw en openbare ruimte) tbv leefbaarheid kern

Uitvoering dorps ontwikkelplan Middenmeer

realisering projecten (innovatieve woningbouw en openbare ruimte) tbv leefbaarheid kern

Kwaliteit kust

€ 1,4 miljoen

Verbeteren verbinding zee-strand-Huisduinen

bereikbaar via afslag naar strand

Versterking ligging aan zee/Voorhoedeproject

pilot multifunctionele dijk, Den Helder weer stad aan zee

Identity matching

activiteiten en werkzaamheden die DNA vd kustplaatsen in beeld brengen

Infrastructuur en bereikbaarheid

€ 8,1 miljoen

Opstelling bereikbaarheidsplan

opstellen bereikbaarheidsplan Kop van Noord Holland

ICT gestuurd mobiliteitssysteem WieringerwerfAgriport-Middenmeer-Hoorn Ongelijkvloerse aansluitingen A9 - N9 – Den Helder

€ Effect kwantitatief

Effect kwalitatief

ontwikkeling ICT gestuurd mobiliteitssysteem realisatie ongelijkvloerse aansluitingen

Oost-West Stolpen Medemblik Verbetering doorstroming N250 (boot Texelknooppunt de Kooij) Vaste oeververbinding Burgervlotbrug

realisatie betere doorstroming A7-A9 verbetering doorstroming in Den Helder, project N250-03 nieuwe brug over NH kanaal tussen Schoorldam en de Stolpen

Kwalitatieve woningvoorraad

€ 0,9 miljoen

Verduurzaming levensloopbestendigheid bestaande woningvoorraad

bewoners krijgen maatwerkadviezen om langer en comfortabel thuis te kunnen blijven wonen

Vrijkomende agrarische bebouwing

regionale visie opstellen en ondersteuning van projecten

Overig

€ 0,1 miljoen

Vestigingsmilieus

opstellen PvA leefbaarheid, woningbouw, voorzieningen, vestigingsmilieu

Opstellen omgevingsvisie

opstellen omgevingsvisie

Transitie is niet te pareren, het woon- en leefklimaat op peil houden wel Verhuisbewegingen, zoals de trek naar de stad, door het grote aanbod van banen en voorzieningen, zijn zeer lastig met beleid te sturen (beperkt kwantitatief effect). Meer banen en een betere bereikbaarheid (meer banen op relatief kortere afstand) hebben beperkt effect op het aantrekken van nieuwe inwoners en huishoudens, maar helpen wel bestaande gevestigde huishoudens en bedrijven te binden. Wel kan de kwaliteit van het woon- en leefklimaat worden versterkt, de projecten die inzetten op een kwalitatieve verbetering van de leefbaarheid in de kernen, zoals in Oudesluis, Wieringerwerf en revitalisering van de Koog hebben kwalitatief gezien veel impact, zoals we in bovenstaande tabel zien.

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

25

Hierdoor verbetert het woon- en leefklimaat. Door als regio te investeren, worden vaak particuliere investeringen uitgelokt; het effect van zulke ingrepen is dan ook groot. Dit draagt onder meer bij aan het waardebehoud van de woningen in deze kernen, voorkomt veroudering en verrommeling (= leefbaarheid) en verbetert daarnaast het toeristisch potentieel van deze kernen. Ook de projecten gericht op de kwaliteit van de kust zorgen voor een betere kwaliteit, maar ook promotie, van deze kustplaatsen. Promotie heeft vrijwel altijd een aantrekkend effect; de uitspraak “onbekend maakt onbemind” gaat zeker bij gebiedsidentiteit vaak op! Omdat de reikwijdte van het effect moeilijk is te peilen, schalen we het effect als gemiddeld in. Een betere bereikbaarheid leidt niet zozeer tot meer inwoners of huishoudens (kwantiteit), maar is wel een belangrijke kwalitatieve verbetering. Bewoners kunnen zo sneller naar werk, winkels en recreëren. Verder hebben deze investeringen natuurlijk ook een positieve impact op de vestigingssituatie van bedrijven. Het verbeteren van de kwalitatieve woningvoorraad heeft vooral kwalitatief meerwaarde voor het woongenot van bewoners; meer mensen (blijven) wonen in de door hen gewenste woning.

Kwalitatieve verbreding opleidingen en type banen kán eraan bijdragen het vertrekoverschot bij jongeren te verminderen Een aanzienlijke verbetering van het aanbod en type banen en onderwijs kan een stimulans zijn voor jongeren en werkenden om vaker te kiezen om in de Kop te blijven. Dit is echter een hele opgave, dit vraagt om extra opleidingen, bijvoorbeeld op HBO niveau en meer hoogopgeleide banen. Indien er een grotere groei plaatsvindt in het aantal hoogopgeleide banen in een aantal speerpuntsectoren, kan dit leiden tot een kleiner vertrekoverschot van deze groepen inwoners. Afhankelijk van de economische mogelijkheden en ontwikkelingen binnen deze sectoren in de Kop zal dit leiden tot kleine verschuivingen in deze aantallen; we rekenen hier nu niet mee. We nemen aan dat door sterke kwalitatieve verbetering van de opleidingen en de banen het aantal jongeren en de leeftijdscategorie 15-67 jaar (beroepsbevolking) tot 2040 met 2% minder dalen dan in het nulscenario. Dit betekent dat het aantal jongeren tot 15 jaar met 1.960 daalt (in plaats van 2.000) en de beroepsbevolking met 19.000 (in plaats van 19.400). Hoewel de daling iets afneemt, is deze nog steeds aanzienlijk. Het aantal ouderen wordt gelijk verondersteld, omdat er geen beleid is om hen aan te trekken of te motiveren om te verhuizen.

De totale bevolking wordt dan 157.200 in 2040, tegenover 156.800 in het nulscenario. Wanneer het aantal jonge personen minder sterk daalt, daalt ook het aantal jonge huishoudens en gezinnen minder sterk. Aangenomen wordt dat het aantal alleenstaanden en stellen tot 35 jaar en het aantal (1-ouder)gezinnen ook met 2% minder daalt. Dit levert in totaal circa 80 extra huishoudens op. Het totaal aantal huishoudens wordt dan 75.230 in 2040, tegenover 75.150 in het nulscenario. Bestedingen en vastgoedwaarde van retail dalen minder sterk, aantal banen neemt toe De veranderende de bevolkingsopbouw (iets meer jongeren en gezinnen) heeft een positief effect op de retail bestedingen. Deze dalen over de gehele periode minder hard. In het nulscenario daalde de bestedingen van circa € 770 miljoen (in 2016) naar € 715 miljoen (in 2040), maar in het beleidscenario worden deze ruim € 717 miljoen. Dit komt omdat jongeren meer uitgeven aan retail dan ouderen. Over de gehele periode scheelt dit circa € 30 miljoen (nominaal) aan retail inkomsten. Daarnaast zorgt dit ervoor dat er meer vestigingen open kunnen blijven, deze verminderde leegstand zorgt ervoor dat de waarde van het vastgoed iets minder hard daalt. In het nulscenario is deze daling circa € 23 miljoen, in het beleidscenario € 22 miljoen.

26

Impact programma ‘De Kop Werkt!’ 17.254

Keuzes in voorzieningen zijn nodig, maar verbetering naar verwachting minimaal Hoewel het aantal inwoners iets minder sterk afneemt dan in het nulscenario, is er nog steeds sprake van een afname. De vraag naar diverse voorzieningen neemt nog steeds af in de Kop. Daarom zijn er nieuwe strategieën en keuzes nodig voor de verdeling van voorzieningen, zoals winkels, zorg en scholen. In het programma zijn nu twee projecten specifiek hiervoor opgenomen, maar in werkelijkheid zal de samenwerking breder en dieper moeten zijn. De verschillende kernen moeten elkaar op het gebied van voorzieningen gaan versterken en niet als concurrenten zien. Zolang er goede regionale afstemming plaatsvindt over het behouden van voorzieningen kunnen de negatieve effecten beheerst en beperkt worden. Dit in tegenstelling tot een situatie waarin geen overleg plaatsvindt tussen gemeenten over spreiding en concentratie van aantallen en kwaliteit. Leefbaarheid verbetert door focus op kernen, bereikbaarheid en kustrecreatie In het nulscenario wordt uitgegaan van een vermindering van de leefbaarheid, doordat het aantal inwoners en voorzieningen afneemt. In het beleidscenario dalen deze ook, maar vinden er ook allerlei investeringen plaats om de leefbaarheid in de kernen te verbeteren. Dit heeft vermoedelijk een positief effect op de leefbaarheid.

Ten eerste zijn de investeringen in de kernen belangrijk om de leefbaarheid op peil te houden. Daarnaast zorgen ook de investeringen in de bereikbaarheid voor een beter leefklimaat, doordat delen van de kop (en voorzieningen) beter verbonden worden met elkaar en de rest van het land. Ten slotte zorgen de projecten rondom de kust voor verbeterde recreatiemogelijkheden voor de bewoners, wat positief bijdraagt aan de leefbaarheid. Tabel 3: Effecten beleid ‘De Kop werkt!’op Demografie, Leefbaarheid, Voorzieningen en Woningmarkt

Bevolking 2040

Nulscenario Ontwikkeling2016-2040: - 6.500

Beleid Kop Werkt Ontwikkeling2016-2040: - 6.072

Indicatief verschil Een verminderde afname van circa 400 personen

Huishoudens

Ontwikkeling2016-2040: 2.070

Ontwikkeling2016-2040: 2.150

Een extra toename 80 huishoudens

Bestedingen retail

Een afname van € 660 miljoen tussen 2016 en 2040 Daling vastgoed-waarde: € 23 miljoen