250824.Projectplan versie 091 (003).pdf
Tekst van het document
HORTUS OVERZEE Ontmoeting der Stromen aan het Marsdiep ‘De Wereldtuinen van Den Helder’
Ontmoeting der Stromen -Embarkeren voor een botanische wereldwandelreis -
Het Marsdiep -Het vervloeien van Heimwee en Fernweh Projectplan Doorontwikkeling Hortus Overzee Stichting De Orangerie P. Blank (voorzitter) Soembastraat 83 1782 SM Den Helder 18 september 2025 (concept 0.91)
De wereldtuinen van Den Helder
1
Inhoud 1.
2.
Inleiding ......................................................................................................................................... 3 1.1
Ontmoeting der Stromen ..................................................................................................... 3
1.2
Hortus Overzee is mensenwerk: de sociale en maatschappelijke functie .......................... 3
1.3
Doelstelling Hortus Overzee................................................................................................. 4
De verdere ontwikkeling van Hortus Overzee ............................................................................. 5 2.1 2.2
3.
Versterken relatie met buitenomgeving van Den Helder .................................................... 5 Cultuurhistorische binding: kustnavigatie op en nabij het Marsdiep. ............................ 5
2.3
Projectdoelstelling................................................................................................................ 6
2.4
Uitwerking projectdoelstelling ............................................................................................. 7
2.5
De beoogde effecten: de businesscasus .............................................................................. 9
Deelprojecten doorontwikkeling................................................................................................. 11 3.1
Inleiding .............................................................................................................................. 11
3.2
Deelprojecten ..................................................................................................................... 11
3.2.1
Herinrichting omgeving huidige ‘Wereldkas’ ................................................................ 11
3.2.2
Realisatie expositieruimte e.o ‘Afvaart’ (uitwerking is nog gaande) ............................ 12
3.2.3 Herinrichting logistiek erf ................................................................................................... 13
4.
3.2.4
Realisatie ‘Koepel van Kijkduin’ en tuinaansluiting (uitwerking is nog gaande) .......... 13
3.2.4
Koppelen waterwerken.................................................................................................. 14
3.2.5
Herinrichting Bark tweede fase. .................................................................................... 14
Financiële opzet ........................................................................................................................... 15 4.1
Begrote financiering ........................................................................................................... 15
4.2
Kasplanning ........................................................................................................................ 15
5. Versterking thematiek ..................................................................................................................... 16 5.1
Inleiding .............................................................................................................................. 16
5.2
Een wereldwandelreis vanaf het Marsdiep ....................................................................... 18
5.3
Verduurzaming van de energiehuishouding ...................................................................... 20
Bijlage: Navigeren op het Marsdiep .................................................................................................... 22 Bijlage: Raming ‘De Wereldtuinen van Den Helder’ ..................................................................... 24
2
Hortus Overzee - De wereldtuinen van Den Helder1.
Inleiding
1.1
Ontmoeting der Stromen
Hortus Overzee aan de Soembastraat te Den Helder herbergt vele soorten exotische bomen en planten. Deze zijn oorspronkelijk afkomstig van over de hele wereld. De collectie is ondergebracht in een aantal kassen en buitentuinen. Zo bevindt zich op het complex onder meer een tropische kas (de Palmkas uit 1939), een succulentenkas en een Japanse tuin ‘Ontmoeting der Stromen’ (2000). De oorspronkelijke collectie is ontstaan in de tijd dat het complex in gebruik was als gemeentelijke kwekerij. In de tweede helft van de vorige eeuw legden de kwekers verzamelingen aan van bijzondere soorten cactussen en orchideeën. Een aantal van deze planten werden aangeleverd door opvarenden van marineschepen. Die band met overzee als ‘zeevarende’ stad aan de Waddenzee en in het bijzonder aan he Marsdiep met haar vaargeulen naar open zee vormt het belangrijkste inrichtingsthema voor de collecties op het complex. Hortus Overzee vormt een ware ’Ontmoeting der Stromen’.
1.2
Hortus Overzee is mensenwerk: de sociale en maatschappelijke functie
Al vanaf het begin was voor de grondleggers van Hortus Overzee -door de aard van het beheer en de beschutte locatie- het idee om aan stadsbewoners waarvoor het niet gegeven is een reguliere baan te hebben, een werkzaam leven aan te bieden. Deze maatschappelijke doelstelling geldt inmiddels al meer dan 30 jaar. Werken in het cultuurgroen en het gastvrij ontvangen van bezoekers in een omgeving waar tijd, doelmatigheid en winstgevendheid niet de belangrijkste werkfactoren zijn, blijken in de praktijk zeer vruchtbare arbeidsfactoren te zijn. Het schept een werkomgeving waar een ieder -vanuit eigen persoonskenmerken- in teamverband werkt aan de gestelde doelen om van Hortus Overzee een toeristische attractie te maken én een belangrijke sociaal maatschappelijke functie in te vullen. Bezoekers uit heel Nederland waarderen de collecties zeer. Er worden gedurende het openingsseizoen verschillende culturele evenementen en activiteiten georganiseerd. De bezoekers daarvan zijn immer vol complimenten over de kwaliteit en sfeer. Juist de trots en waardering daarover straalt direct af op de werkers van Hortus Overzee. Het is hun Hortus Overzee, het is hun werkzaam leven. Het nu veel gebruikte begrip sociale inclusie zat al vanaf het begin in de genen van de hortus .
Overigens betekent dat door de omvorming van kwekerij naar botanische tuin niet alleen bijzonder cultureel erfgoed van Den Helder blijvend in stand wordt gehouden maar dat inmiddels ook hiervoor in de jaren een begrip is gevonden: circulariteit. 3
1.3
Doelstelling Hortus Overzee
Het duurzaam beheren van een botanische tuin aan de Soembastraat 83 te Den Helder met medewerkers en vrijwilligers die een werkzaam leven met-elkaar voorstaan en gastvrij bezoekers ontvangen die in vervoering worden gebracht door een ‘wereldwandelreis’ door de tuinen en collecties van Hortus Overzee.
Entreegebouw ‘De Bark’
Succulentenkas
Spiegeltheater in ‘De Zeegang’
Japanse Tuin ‘Ontmoeting der Stromen’
4
2.
De verdere ontwikkeling van Hortus Overzee
2.1
Versterken relatie met buitenomgeving van Den Helder
Hoewel in de infomedia voor de bezoeker wel aangeboden, was voor de doorsnee bezoeker het overkoepelende ‘Ontmoeting der Stromen’ aan de hand van een ‘wereldwandelreis’ nog te weinig zichtbaar en invoelbaar waardoor een samenhangende en daardoor versterkende beleving tijdens het bezoeken vooralsnog ontbreekt. Het plan ontstond vervolgens om meer nadruk te leggen op de bijzondere ligging van de hortus. Door een meer heldere koppeling te maken met de directe omgeving (Vaargeulen naar Noordzee (paal 0), Marsdiep en Waddenzee) en de weidse uitzichten, zou dit niet alleen meer aantrekkingskracht uitoefenen onder liefhebbers van botanische tuinen maar ook onder de ‘reguliere’ bezoekers van de westelijke Waddenregio.
2.2
Cultuurhistorische binding: kustnavigatie op en nabij het Marsdiep.1
Afgelopen jaren zijn daar al eerste deelprojecten voor uitgevoerd. Ze hebben gezorgd voor eerste aansluitingen bij de zo kenmerkende omgeving van Den Helder als toegangspoort maar ook als uitvalshaven van de westelijke Waddenzee en bouwen voort op het thema, ‘Ontmoeting der Stromen’, van de in 2000 aangelegde Japanse tuin en de symboliek die hierin is gelegd. Zo is in deze voorfase op de nu voorziene doorontwikkeling reeds gestart met de aanpak van de directe omgeving van de entree en heeft de entreeweg -‘ De Zeestraat’- en de voorzijde van het entreegebouw een complete metamorfose ondergaan met een herinrichting refererend aan de jaren dertig; architectuur passend bij de oorspronkelijke bouw van de gemeentelijke kwekerij in 1939. Ook is met vrijgekomen delen van een geamoveerde overkapping van een winkelstraat in het centrum de Marsdieppassage aangelegd. Deze passage vormt het begin van een botanische ‘wereldwandelreis’ waarin de bezoeker als op een verre zeereis steeds een karakteristiek landschap en omgeving tegemoet treedt en vervolgens in de sfeer ervan wordt ondergedompeld. ‘Je bent er even helemaal tussenuit’.
Ontstaan van het Marsdiep (Maresdeop) Volgens de ‘Traditiones Fuldensis’ schonk omstreeks 800 ene Gerwic uit Fresia landerijen, gelegen aan de ‘fluvius Maresdeop’ aan het klooster Fulda (Bonifatius). Was de ‘stroom’ het Marsdiep een rivier in het veengebied tussen Texel en Wieringen? Of moet Maresdeop vertaald worden met zeediep (mare =zee, deop=diep). Uit geologisch onderzoek is namelijk gebleken dat al in het begin van de jaartelling ter hoogte van zuid Texel een zeegat was. Maar van een ‘doorgaande’ verbinding met het Almere, de ‘voorloper’ van de Zuiderzee, was rond het jaar 800 nog geen sprake. Bremer J. T. 2014, Husidina, p. 11 1
Zie verdere uitwerking in hfst 5
5
2.3
Projectdoelstelling
Het bestuur van de Hortus Overzee heeft nu de intentie om de cultuurhistorische verbintenis met de waddenregio verder breeduit te accentueren over het hele complex. Dit zal Hortus Overzee naar verwachting een meer landelijke uitstraling geven, waardoor het aantal bezoekers zal groeien. Plannen zijn nu in ontwikkeling om het verhaal van de Hortus meer tot de verbeelding te laten spreken, waarbij in het bijzonder ook aandacht wordt besteed aan de mogelijkheden tot seizoen verbreding waardoor het bezoekersaantal verder kan stijgen. Bijdragen aan het ontwikkelen van een duurzame toeristische infrastructuur is daarbij tevens doel en resultaat. Het thema van de Japanse tuin ‘Ontmoeting der Stromen’ gaat hierbij als een rode draad door het hele complex lopen. De verbintenis tussen Hortus en haar cultuurhistorische achtergrond de Marinehaven, de Waddenregio, met het Marsdiep en haar vaargeulen naar open zee zal sterker geaccentueerd worden. Sociale inclusie en circulariteit blijven daarbij het organiserend fundament vormen. Een en ander leidt tot de volgende projectdoelstelling: Het bestuur van Hortus Overzee heeft de ambitie om de cultuurhistorische verbinding van de Hortus met het weidse Waddengebied van Den Helder en haar vaargeulen naar open zee te accentueren door de verbinding met het thema ‘Ontmoeting der Stromen’ (westelijk Waddengebied) en dit thema in samenhang d.m.v.
collectiepresentatie en inrichting tot uiting te laten komen over het gehele complex waardoor een voor de regio een attractie ontstaat ingebed in geschiedenis van Den Helder als zeestad aan het Marsdiep. Door dit m.b.t. de energiehuishouding op een verantwoorde wijze uit te voeren en waar mogelijk bij de herinrichtingen circulair te werk te gaan, kan de Hortus met haar kerndoelen ten aanzien van inclusiviteit (aanbieden van werkprojecten) een belangrijke en verantwoorde bijdrage leveren aan de jaarronde toeristische infrastructuur van de westelijke Waddenregio rondom Den Helder .
Om deze doelstelling te bereiken zijn aanpassingen zoals in het volgende hoofdstuk aangegeven noodzakelijk. Het zijn aanpassingen die ervoor zorgen dat de bezoeker als het ware aan de hand wordt meegenomen op ‘zijn wereldreis’ over het terrein, met vertrek- en eindpunt het Marsdiep.
‘De oude hoed’ van ‘de Lange Jaap’ uit 1878 nog gestationeerd op Willemsoord en voorzien om te worden geplaatst centraal voor de vijver waar de twee stromen van de Japanse tuin “Ontmoeting der Stromen” weer samenvloeien
6
2.4
Uitwerking projectdoelstelling
Uitgangspunt voor het realiseren van de projectdoelstelling en de beoogde effecten zijn de bijdragen die daarmee geleverd kunnen worden aan de doelstellingen zoals die bijv. door de gemeente Den Helder als beleid zijn bepaald of aangegeven worden in de doelen van bijv. het Waddenfonds of fondsen als het VSB-fonds (educatie) en provinciale subsidiemogelijkheid (duurzaamheid/ circulariteit). De gemeente Den Helder vormt voor de hortus een belangrijke partner. In het recente (2025) toeristisch beleidskader ‘Ontdek Den Helder: “van kust tot cultuur” staan de speerpunten benoemd : Speerpunten 1. Stimuleren van destinatiemanagement: Versterking van de toeristische sector om de brede welvaart van de inwoners te vergroten. 2. Versterken van identiteit en imago: Promotie van unieke kenmerken en marketingcampagnes om het imago van Den Helder te verbeteren. 3. Verbeteren van de leefbaarheid: Ontwikkeling van toeristische voorzieningen die zowel inwoners als bezoekers ten goede komen. 4. Stimuleren van economische groei: Aantrekken van toeristen en creëren van economische kansen. 5. Behoud en ontwikkeling van natuur, cultuur en erfgoed: Duurzaam toerisme om natuur en erfgoed te beschermen en te ontwikkelen. 6.
Gastvrije toegankelijke gemeente: Samenwerking tussen gemeente, ondernemers, inwoners en maatschappelijke organisaties ter verbetering van de (fysieke) toegankelijkheid van voorzieningen. Met deze speerpunten wil Den Helder een toekomstbestendige en aantrekkelijke toeristische bestemming zijn die de lokale economie versterkt en de leefbaarheid voor haar inwoners verhoogt. Dat de gemeente daarbij ook specifiek Hortus Overzee voor ogen heeft blijkt wel bijv. uit de in het beleidsplan opgenomen foto van de Japanse Tuin ‘Ontmoeting der Stromen’.
Foto van de centrale vijver van de Japanse Tuin ‘Ontmoeting der Stromen’ opgenomen in het toeristisch beleidskader van Den Helder 7
In de doorontwikkeling van Hortus Overzee vormen deze speerpunten de leidraden voor het opstellen van de plannen en uitwerkingen. Overigens heeft Hortus Overzee al eerder bijval van de gemeente Den Helder gekregen voor de doorgaande ontwikkeling tot toeristisch botanische tuin door in haar eerdere toeristische visie de Hortus Overzee als een mooi voorbeeld van een aanstormende attractie te beschouwen2. Hortus Overzee heeft dus nu een plan ontwikkeld om het botanische complex nog beter te presenteren aan de bezoeker door de doelstellingen van de gemeente, Waddenfonds, VSB-fonds etc. te omarmen en in dit plan uit te werken. Centraal thema vormt hierin de sterke binding van de Hortus met Den Helder en Marsdiep en in het verlengde daarvan het werelderfgoed Waddenzee. Hortus Overzee wil met de uitwerking van dit thema tot de verbeelding van diverse toeristische doelgroepen spreken, deze verleiden tot bezoek en daarmee leiden tot een toeristische impuls. Wij denken hierbij aan de volgende doelgroepen 1. Inwoners uit de regio 2. Bijzondere doelgroepen zoals scholen voor het aangeboden educatieprogramma 3. Landelijk en internationaal verblijfstoerisme in de (Wadden)regio 4. Bezoekersstromen die specifiek interesse tonen in botanische tuinen Deze laatste twee groepen zijn vrij gemêleerd en bestaan uit een nieuwe doelgroep (inter)nationale bezoekers.
De relatie met de waddenregio -in het bijzonder het maritiem karakter daarvan die de bezoeker, gedurende de rondreis door de Hortus, telkens weer ervaart, zal bij deze bezoeker de nieuwsgierigheid naar dit UNESCO-gebied doen toenemen. Gelijktijdig zal de groeiende naamsbekendheid van de Hortus, bezoekers aan de waddenregio steeds vaker verleiden tot een bezoek aan de Hortus. Hortus Overzee is in het westelijk Waddengebied als officiële botanische tuin (Hortus) een unieke attractie. Met dit project wordt dus een nieuwe dimensie toegevoegd aan het toeristisch-recreatief aanbod van Den Helder en omgeving. Het is een voorziening dat bijna het hele jaar rond bezocht kan worden. Het zal niet alleen meer bezoekers uit de regio trekken, maar daarnaast bezoekers van verder weg gaan trekken gezien de vergrote aantrekkelijkheid en versterking van de verhaallijnen. Wij denken daarbij niet alleen aan Nederlandse bezoekers met interesse voor botanische tuinen, maar juist ook bezoekers uit het buitenland (Duitsland en zelfs Japan). Huidige bezoekers laten deze potentie ook zien. De bezoekers zullen op een frisse en inspirerende wijze de Hortus Overzee bezoeken, waarbij hun nieuwsgierigheid naar de relatie met het verderop gelegen Marsdiep en waddenregio gewekt zal worden.
Dit is een tuin met een geheel eigen (Wadden-) verhaal: het verhaal van de andere kant van de dijk: het buitenste binnen in Hortus Overzee.
2 Gemeente Den Helder: Beleidskader toerisme ‘DEN HELDER BRUIST’ april 2017, bladzijde 19
8
2.5
De beoogde effecten: de businesscasus
Door de intensivering van de inrichting van de hortus en de kwalitatieve versterking van de thematiek zal er en aantal bezoekersstroom op gang komen. Een bezoekersstroom die niet alleen zal verblijven op de hortus maar die ook gemiddeld per persoon meer uitgeeft. Er wordt met globaal 5 effecten rekening gehouden die er vervolgens voor zorgen dat de voorziene meer opbrengsten niet alleen de extra uitgaven voor het intensievere beheer (infra gerelateerd zullen dekken, maar ook dat de personele formatie kan groeien waardoor de collectie hoogwaardig en nog aantrekkelijker kan worden getoond aan de bezoekers. De volgende 6 effecten worden voorzien: 1. Het verruimen van de openingsduur door het jaar heen. Tot dit jaar was de hortus geopend gedurende 6 maanden van mei tot en met 6 oktober. De uitbreiding en intensivering zorgt er onder meer voor dat hortus Overzee zich nog meer als en Elk weer voorziening kan presenteren. De totale netto bezoekersruimte wordt vergroot en ook het areaal aan educatieve infomedia en verhalende lijnen groeit aanzienlijk. Dit zorgt er voor dat in het toeristisch voor-en naseizoen een volwaardig programma aanbod ontstaat.
Door ook in maart, april en november open te zijn voor bezoek en vlak voor kerst ook een paar Helderse openingsdagen in kerssfeer te organiseren kan het huidige jaaraantal bezoekers (2024 ruim 40003) naar verwachting met de circa de helft groeien ( van 6 maanden naar 9 maanden). Opbrengst 2000 bezoekers. Gemiddelde opbrengst per bezoekers bedraagt circa 12 euro. Meeropbrengst financieel 24.000 euro 2. Het verruimen van de openingstijden. Huidige openingstijden betreffen doordeweeks van 11.00 uur tot 17.00 uur en in het weekend van 12.00 uur tot 17.00 uur. Door de openingstijden vervroegen te vervoegen naar 10.00 uur doordeweeks en 11.00 uur in het weekend, wordt een ruimere gelegenheid tot bezoek geboden en tevens aangesloten bij openingstijden die meer in de rede liggen voor grotere toeristische locaties. Dit zal vooral voor bezoekers van verder weg een extra aantrekkingskracht geven. Opbrengst 500 bezoekers. Meeropbrengst financieel 6.000 euro. 3. Groei van ‘vrienden van’ Bezoek aan hortus Overzee wordt gewaardeerd. Dat is niet alleen te lezen door de vele positieve reacties in het bezoekersboek maar ook in de jaarlijkse toename aan duokaarten en gezinskaarten die vaak naar aanleiding van een bezoek worden aangevraagd. Dit leidt vervolgens tot herhalingsbezoek en hernieuwde uitgaven. Het zijn trouwe bezoekers en ambassadeurs van de hortus.
Voor 2025 komt het aantal extra duokaarten uit op om en nabij de 60 en de gezinskaarten op circa 20. Voor de komende jaren van nieuwe investeringen en kwalitatieve impulsen betekent dat met een herhaalfrequentie van 2,5 een extra bezoekersstroom van (60 x 2 x 1,5 + 20 x 4 x1,5) = 300 bezoekers met een financiële meeropbrengst van 4 euro per keer > 1.200 euro + 1.800 euro ( duo) + 1.000 (gezin) = 4.000 euro 3
Aantal kinderen t/m 12 bedraagt hiervan zo’n 5 %. Door intensivering van educatieprogramma zal naar verwachting percentage stijgen. Deze stijging is omgerekend meegenomen in de overall stijging ( geldt voor alle aspecten van groei).
9
4. Groei bezoek derden De afgelopen jaren is er een groeiende belangstelling om gebruik te maken van de faciliteiten van de hortus voor specifieke doeleinden. Het betreft een geheel scala van mogelijkheden: van het maken van trouwfoto’s, een feestelijke bijeenkomst of vergadering tot aan het volgen van een educatief programma voor scholen georganiseerd door de botanische staf. In het bijzonder het educatieve programma wordt uitgebreid en geïntensiveerd. Een verhoging van het aantal ‘derden’-bezoeken wordt vooral in het middenseizoen van mei tot en met september voorzien en zal naar verwachting qua groei beperkt blijven in het voor- en naseizoen. Voor de opbrengst wordt uitgegaan van een gemiddelde van 8 euro overeenkomend met de reguliere entreeprijs voor volwassenen. Omgerekend naar extra bezoek betekent dit 2 x 50 + 5 X 100 + 2 X 50 = 600 bezoekers met een opbrengst van 4.800 euro 5. Groei door uitvoering toeristisch actieplan Den Helder Den Helder voert volop actie voor het versterken van het imago van de stad. Een stad die de afgelopen jaren volop in verandering is door het uitvoeren van een groot scala aan opwaarderingstrajecten onder van Zeestad programmaorganisatie. De acties moeten onder meer leiden tot een vergroting van het toeristisch bezoek aan het scala aan attracties die de stad en de directe omgeving inmiddels rijk is.
De overkoepelende inspanning zal naar verwachting leiden tot ook meer bezoek aan Hortus Overzee, immers behorend tot de toeristische infra van Den Helder. Lastig dit positieve effect op het aantal bezoekers te bepalen. Daarom wordt effect als een afrondende factor gezien. Geraamd wordt met een extra aantal van 600 bezoekers. Meeropbrengst financieel: 4.800 euro Totaal te verwachte groei kom zo op 4000 bezoekers en geeft daarmee een verdubbeling van het huidige aantal bezoekers. 6. Extra inkomsten per bezoeker Doordat de intensivering van het aangeboden programma en daarmee de verlenging van de duur van aanwezigheid, het vervroegen van de openingstijd waardoor lunchtijd halverwege de bezoektijd valt en vergroting van aanbod in de hortuswinkel in het entreebouw ‘De Bark’ zal ook de opbrengst per bezoeker stijgen. Uitgegaan wordt van een stijging van 1 euro (12 euro > 13 euro). Meeropbrengst 8.000 euro In totaal zal dit kunnen leiden tot een extra inkomsten van circa 50.000 euro’s op jaarbasis. Deze extra inkomsten kunnen/zullen benut worden naast enige personele uitbreiding (collectieonderhoud &educatie) aan de verhoging -gegeven de uitbreidingen- van het onderhoudsbudget (i.e. reserveringen groot onderhoud) .
10
3.
Deelprojecten doorontwikkeling
3.1
Inleiding
In de voorbereiding op het opstellen van dit plan zijn een aantal voor- en massastudies uitgevoerd. Ter illustratie zijn afbeeldingen hiervan in dit hoofdstuk bij de betreffend onderdeel toegevoegd. Elk onderdeel zal als een eigenstandig project worden uitgevoerd en vangt pas aan als de toegezegde budgetten zijn toegewezen en daadwerkelijk zijn vrijgemaakt. Ook is er een (tijds)prioritering aangelegd waarbij herstel en aanpassing als eerste op de planning staan en uitbreiding en vernieuwing in een volgende fase aan bod komen. Deze fasering is ook van belang om de kwaliteit en uitstraling van Hortus Overzee hoog te houden voor de bezoekers. ‘De winkel blijft dus open tijdens de verbouwing’. Totale uitgaven incl. 25.000 euro onvoorzien bedraagt 1.500.000 euro.
Uitvoering voorzien van vierde kwartaal 2025 t/m eerste kwartaal 2028.
3.2
Deelprojecten
3.2.1 Herinrichting omgeving huidige ‘Wereldkas’ •
Sloop huidige kas (‘groen warenhuis’) vanwege einde levensduur. Grondvlak wordt inrichten als ‘kuipplantenplein’/’Wereldplein’ en er wordt een schutting geplaatst ter afscheiding van het filosofische pad naar de Japanse Tuin ( ‘De Zeegang’). Tevens wordt er een atrium geplaatst met hergebruik van portaaldelen afkomstig van de voormalige Kroonpassage; Kosten geraamd 152.500 euro. Uitvoering gepland winterseizoen 2025/2026
Afbeelding. Nieuwe (links) en oude(rechts) situatie grondvlak ‘wereldplein’. Nieuwe situatie in groen > schutting ter afscheiding filosofisch pad naar Japanse tuin (‘de Zeegang’). Gearceerd twee delen van oude kas die voorlopige herbestemming krijgen ( o.a. educatie) Beige octant > Theatertent voor evenement “Troep op je stoep” tezamen met de Kampanje (niet in dit project), situering portalen Kroonpassage. 11
•
Inrichten educatieruimte Palmkas, Citruskasje en nieuwe toegang succulentenkas (overgebleven van te amoveren Wereldkas). Kosten geraamd 25.000 euro
•
Versterking eerste deel Zeegang ‘thema Ontmoeting der Stromen’ <> vertrek en aankomst Marsdiep. Kosten geraamd 25.000 euro
3.2.2 Realisatie expositieruimte e.o ‘Afvaart’ (uitwerking is nog gaande)
Afbeelding. Massastudie ‘Afvaart’ langs ‘Marsdieppassage’ (zie ook separaat document) Voor de realisatie van de expositieruimte dient het huidige logistieke erf herinrichting te ondergaan. Zo zal de huidige werkplaats vanwege ouderdom vervangen moeten worden en een nieuwe locatie krijgen tegen de noordelijke rand van het erf. Dit geeft een optimale ruimte voor de gewenste locatie van de expositieruimte ‘De Afvaart’; 12
•
Realisatie expositieruimte ‘Afvaart’ e.o. met gebruikmaken van portalen van voormalige Kroonpassage. Inclusief Kosten geraamd 695.000 euro. Uitvoering gepland winterseizoen 2026/2027
3.2.3 Herinrichting logistiek erf •
Nieuwbouw en inrichting Werkgebouw. Kosten geraamd 161.000 euro
•
Terreininrichting . Kosten geraamd 25.000 euro
•
Realiseren maatregelen ter verduurzaming energiehuishouding hortuscomplex. Kosten geraamd 100.000 euro.
3.2.4 Realisatie ‘Koepel van Kijkduin’ en tuinaansluiting (uitwerking is nog gaande) •
Het oude lichthuis van de Lange Jaap wordt als ‘ Koepel van Kijkduin’ geplaatst op voor de centrale vijver van de Japanse tuin ‘ Ontmoeting der Stromen’. In de koepel wordt een beeldverbinding aangebracht met de ‘echte’ Lange Jaap waardoor life zicht is op het Marsdiep en het begin van het westelijk Waddengebied (omgeving paal 0). In de doorgang naar de Oranjerietuin komt nadere infomedia over Quirinus Harder en zijn vuurtorens op de Waddeneilanden (zie hieronder. Kosten geraamd 267.000 euro. Uitvoering gepland winterseizoen 2027/2028
Afbeelding. Situering ‘Koepel van Kijkduin’ in de Japanse Tuin ‘Ontmoeting der Stromen. Zie ook separaat document
13
Afbeelding. Zijaanzicht op ‘Koepel van Kijkduin’ vanaf doorgang naar Oranjerietuin •
Tevens wordt de direct omliggende tuin passend aangesloten. Kosten geraamd 37.500 euro
•
Langs de verbindingsroute tussen de ‘Koepel van Kijkduin’ en de Oranjerietuin wordt een info mediawand gerealiseerd met afbeeldingen en toelichtingen van de vuurtorens van Quirinus Harder, in het bijzonder die in het Waddengebied. Daarnaast zal er in de passage ook plaats zijn voor tijdelijke expositie info (bijv. ter ondersteuning van het jaarlijkse feest van de prunus in het voorjaar. Kosten geraamd 25.000 euro
3.2.4 Koppelen waterwerken •
Over het gehele complex zijn verschillende waterwerken aangelegd. Geheel in lijn van het thema ‘Ontmoeting der Stromen’ worden deze waterwerken (de bron, stroom en vijver Japanse Tuin; de waterpartijen langs ‘de Zeegang’ en het waterbeeld ‘Sirene van Huisduinen’) zichtbaar en onderlangs gekoppeld aan elkaar. De figuurlijke betekenis van ‘Ontmoeting der Stromen’ wordt weer een letterlijke en zo vindt wederom een omkering van het thema plaats. Op dit verbonden waterstelsel zullen ook de installaties ten behoeve van de hemelwaterafvoer worden gekoppeld. Kosten geraamd 25.000 euro. Uitvoering in verschillende fases door de gehele periode heen.
3.2.5 Herinrichting Bark tweede fase. •
Zie eerdere afbeelding van massastudie de ‘Bark’. Herinrichting betreft binnenzijde met name bovenverdieping/trapopgang. Kosten geraamd PM . Uitvoering in verschillende fases door de gehele periode heen.
14
4.
Financiële opzet
4.1
Begrote financiering
Totaal geraamde kosten :
1.500.000 euro
Financiering: Gemeente Den Helder 350.000 euro Eigen bijdrage Hortus (euro’s) 75.000 euro Eigen bijdrage Hortus (uren) 25.000 (1000 uur uitgaande van 25 euro per uur) - Met name in te zetten bij voorbereidend werk en inrichting infomedia Waddenfonds (deelprojecten Marsdieppassage/Afvaart en ‘ Koepel van Kijkduin’) 90% van 695.000 euro = 625.500 euro 90% van 267.000 euro = 250.300 euro Totaal afgerond 875.000 euro VSB-fonds (Inrichting/ Infomedia) = 100.000 euro Provinciale subsidie (Duurzaamheid) = 100.000 euro
Totaal begrote opbrengsten:
4.2
1.500.000 euro
Kasplanning
2026 > 200.000 euro 2027 > 650.000 euro 2028 > 650.000 euro
15
5. Versterking thematiek 5.1
Inleiding
In dit hoofdstuk wordt de voorziene doorontwikkeling van de hortus naar een bovenregionale toeristische voorziening beschreven. De bezoeker wordt als ‘reiziger’ die via de entreeweg ‘De Zeestraat’ in het entreegebouw ‘De Bark’ geëmbarkeerd voor een botanische wereldwandelreis. Een ‘zeereis’ die via de Marsdieppassage en een filosofisch wandelpad ‘De Zeegang’ zijn weg vindt naar het verre Oosten, de Japanse tuin ‘Ontmoeting der Stromen’. Een naamgeving die verwijst naar ontmoetingen op het Marsdiep zelf: naast de stromingen, eb en vloed, juist ook naar mensen, reizigers, zeevarenden: bijna in de thuishaven met na een lange reis hun ‘heimwee’ of juist net de havenmonding uitgevaren en verlangend naar een reis naar het verre: ‘fernweh’.
Het Marsdiep: het vervloeien van Fernweh en Heimwee
De Marsdieppassage: gezicht vanuit zee Hortus Overzee wil dat gemoed naar het verre dichtbij halen. Juist in het hart van de stad zelf is er plaats, een plek voor reflectie daarover, herinnering aan, hoop voor en verlangen naar het reizen, reizen overzee. Het Marsdiep, het zeegat van de Westelijke Waddenzee vormt daarvoor de toegang, de passage naar de ‘zeven zeeën’ die ons allen met-elkaar verbindt. Het is ook een corridor die verder verschillende vaargeulen en zandbanken omvat die in projectopzet nadrukkelijk de aandacht krijgt. Het perspectief ligt daarbij ligt niet van het land af (bijv. met een zeegezicht) maar het uitkijkpunt is met opzet gekozen vanuit het Marsdiep.
16
De zeevarende en zijn navigeren, zijn koersbepalen staan centraal. Koersbepalen in een dynamische omgeving die nog steeds en zeker over eeuwen heen continue verandering ondergaat. De mens moet zich hier aanpassen aan de verandering. Aanpassen aan de dezelfde natuurlijke dynamieken waaraan ook het centrale deel van de Wadden onderhevig is. Het geldt dus evenzeer voor de westelijke toegang van de Waddenregio, alleen met een eigensoortig karakter, waarbij de mens, de zeevarende een bijzondere rol vervult alleen vele eeuwen lang. Die dynamiek van de ontstaansgeschiedenis, het verloop in de tijd en de interactie tussen mens en die dynamiek zorgt voor bijzondere verhalen waar navigatie en veilige vaart kernthema’s vormen. Het perspectief ligt dus op de natuurlijke dynamieken van het gebied zelf waar zeevarenden door de eeuwen heen zelf mee moesten handelen en daarmee het bijzondere ambacht van de kustnavigatie hebben ontwikkeld. Een ambacht dat door de huidige technische middelen van satellietnavigatie ernstig in het gedrang is gekomen. Maar die natuurlijke dynamiek van het Marsdiep met haar vaargeulen naar open zee draagt er zorg voor dat dit ambacht immer noodzakelijk blijft om te worden onderhouden (zie ook bijlage Navigeren op het Marsdiep).
Een zeemanschappelijke ontmoeting op het Marsdiep Hoe verloopt een ontmoeting op het Marsdiep in de praktijk? Als een fregat de zeehaven van Den Helder verlaat en het Marsdiep op vaart, koerst het eerst af op het eiland Texel dat aan de overzijde ligt. Als het fregat in het draaipunt is aangekomen om bakboord uit te draaien richting het Schulpengat en de Noordzee, kruist het na de draaiing eerst de route (de trek) die de veerboot tussen Den Helder en Texel aflegt. Een uit het haventje van Texel komende veerboot zal zo eerst over bakboord waar te nemen zijn. Als ervoor gekozen wordt om achter de veerboot langs te kruisen zal de peiling van de veerboot vanaf het fregat ‘langzaam maar zeker’ moeten verzeilen over bakboord. De uitkijk die van de officier van de wacht de order ‘vasthouden’ heeft gekregen zal bij voortgaande meldingen op het moment van tegenovergesteld voorbijvaren de melding doen: “TESO op rood 90”. Deze melding kan voor de officier van de wacht betekenen dat hij de situatie zodanig acht (immers de TESO is gepasseerd) dat hij de uitkijk meldt: “TESO zeilen”. Dit houdt in dat de uitkijk niet langer de relatieve peiling van de TESO meldt en weer verder gaat met het uitkijken naar nieuwe zeemanschappelijke bijzonderheden.
Deze thema-inrichting van Hortus Overzee wil daar een onderhoudende en passende spiegel voor bieden. In de entourage van een exotisch botanische tuin komen hier verhalen van weleer en nog immers actueel, tot leven. Het onderbrengen van de ‘Oude Hoed’ -uit 1878- van rijksmonument vuurtoren ‘Lange Jaap’ op het ‘trouwplein’ in de Japanse tuin geldt hierbij als de schitterende parel van dit projectplan.
17
5.2
Een wereldwandelreis vanaf het Marsdiep
De complete ommekeer van binnen naar buiten en van dichtbij naar veraf vice versa vangt al aan bij het doorlopen van de Marsdieppassage als eerste deel van de reis als de bezoekers via het toegangsgebouw ‘ De Bark’ is aan boord is geëmbarkeerd. In een voorlopige eerste inrichting is op een van de wanden een langwerpig doek met het gezicht op Den Helder aangebracht. Hier voel je je figuurlijk lopend op het Marsdiep. In de plannen voor de doorontwikkeling wordt juist in deze omgeving de relatie naar het Marsdiep en haar zeegaten als poort naar en van de open zee verder versterkt. Met in het bijzonder het perspectief op kustnavigatie als een vakmanschap dat door de huidige satellietnavigatie systemen zwaar onder druk staat Met vrijkomende delen van de te slopen Winkelcentrum ‘Kroonpassage’ zal onder de naam ‘De Afvaart’ een expositieruimte worden gerealiseerd die als entreearchitectuur gelijkenis oproept met de schepen van de TESO-veerdienst tussen Den Helder en Texel en ook aansluit bij de jaren 30-architectuur van het entreegebouw ‘ De Bark’. In deze expositieruimte en langs de portalen van de Marsdieppassage zullen dan infomedia borden en zuilen worden getoond met de verschillende perspectieven op de zeecorridor van de westelijke Waddenzee. Deze perspectieven betreffen onder meer (z : 1. de ontstaansgeschiedenis van het Marsdiep, 2.
Het veilig navigeren door de eeuwen heen (met noodzaak tot beloodsen, betonning en kustbakens met de vuurtoren de Lange Jaap als het icoon van de westelijke toegang tot de Waddenzee en 3. Hedendaagse ervaringen met het bevaren van het Marsdiep.
Waar later op de botanische zeereis in de Japanse tuin ‘Ontmoeting der Stromen’ op het bruidsplein de ‘oude hoed’ van het iconische vuurtoren de ‘ Lange Jaap’ bewonderd kan worden, zal aan het einde van de Marsdieppassage een afbeelding in schaal worden geplaatst van de oorspronkelijk 4 etages hoge IJzeren Zeekaap uit 1854 die voor een deel nog te bewonderen bij Oosterend op Texel. Beide bakens voor de vroegere scheepsvaart op het Marsdiep zijn ontworpen door Quirinus Harder. Harder was als bouwkundige werkzaam bij de Dienst Loodswezen en ontwierp in de 19 e eeuw vele -huidige- vuurtorens langs de Nederlandse kust. Juist in de expositieruimte en in dit eerste deel van de wereldwandelreis zal - ook met tussentijdse exposities- volop aandacht aan het werk van Quirinus Harder worden besteed. ‘De IJzeren Kaap’ en ‘De Lange Jaap’ kunnen -als de bakens van de westelijke Waddenzee- ook als de ‘waddenzuilen’ van Hercules worden gezien. Voorbij die zuilen, de ‘IJzeren Kaap’ aan stuurboord en de ‘Lange Jaap’ aan bakboord begint de onbestemde ruimte van de open zee.
18
Ook wordt het filosofische toegangspad ‘De Zeegang’ richting de Japanse tuin verder ingericht. Daarbij is onder andere gebruik gemaakt van vuurstenen bijeen verzameld in de directe kustomgeving. Tevens is een ‘paviljoen’ gerealiseerd met Japanse Oesterschelpen afkomstig van de strandjes en oevers langs de Waddenkust. De vuurstenenkorven staan aan het begin van ‘De Zeegang’. Ze zijn de drager van de spiegelbollen die de bezoeker reizende wandelaar laat reflecteren op de overgang van het land naar de zee. Deze overgang zal nog extra worden geaccentueerd onder meer door het pad als een steiger te bestempelen waarna deze via ‘de valreep’ tussen de bollen aansluit op begin van het schelpenpad en de ‘wereldwandelreis’ over zee richting de Japanse tuin ‘Ontmoeting der Stromen’ echt is aangevangen. In de Japanse tuin zelf is de locatie van het ‘trouwplein’ op een bijzondere wijze geschikt voor het plaatsen van de ‘oude hoed’ van de Helderse iconische vuurtoren ‘De Lange Jaap’. Vanaf het plein wordt niet alleen ’in den verre’ uitgekeken over de vijver die in het bijzonder de naam heeft van de Japanse tuin zelf: Ontmoeting der Stromen.
Maar waar op het hart van het ‘bruidsplein’ de plaatsing van ‘De Koepel van Kijkduin’ is voorzien, komt deze op een laag plateau geplaatst waarbij de architectuur van het hekwerk zoals we dat ook zien op de vuurtoren van Kudan-Sakaua in Tokyo die ongeveer in dezelfde periode als de Lange Jaap is gebouwd en ook een ‘ontmoeting der stromen’ is vanwege de gecombineerde Engelse en Japanse bouwstijl. De ‘oude hoed’ van de vuurtoren ‘Lange Jaap’ is in begin jaren negentig vervangen door een nieuwe hoed. De oude heeft jarenlang enigszins verweesd gestaan op het terrein van Willemsoord. In 2024 is hij verkregen door Hortus Overzee. Juist het inpassen van de oude hoed van dit iconisch monumentale bouwwerk -dat meer dan wat ook de toegang maar ook uitgang van de westelijke Waddenzee typeertgeeft Hortus Overzee een rechtstreekse authentieke verbinding en afspiegeling van de relatie met het Westelijk Waddengebied. De Lange Jaap is in zicht gekomen, het thuis is weer nabij -en de heimwee dooft- of De Lange Jaap verdwijnt langzaam uit zicht -de fernwee gaat volop schijnen- en het ruime sop lonkt. En immer zal de Lange Jaap zelf in positie blijven en in de ‘tussentijd’ schijnen en weer doven, schijnen en weer doven, schijnen etc. met een cyclus van 4 x in de 20 seconden.
Hoe mooi is het dan dat in het hart van de stad zich een open groene plek bevindt dat zo de ziel van de stad en haar bewoners op deze wijze niet alleen figuurlijk maar zelfs letterlijk kan worden vertoond: een ware ontmoeting der stromen: het buitenste is in het binnenste te bewonderen. De wereldwandelreis wordt vervolgd door over een meanderend blauwgrijs pad van Engelse Scoria bricks -vroeger gebruikt als ballast voor terugkerende scheepvaart en symbolisch als een rivier- weer verbinding te maken met de botanische cultuur van Europa: De Oranjerietuin. In deze weelderige tuin van geur en kleur staan de kuipplanten opgesteld als beelden in een beeldentuin. De Oranjerietuin wordt omzoomd door de verschillende klimaatkassen van het complex. Naast de Palmkas uit 1939 -inmiddels gerestaureerd en gemeentelijk monument- die de eigen kwekerij, de vlinderkas, een tropisch kasdeel en de orchideeëncollectie bevat en de succulentenkas met een grote collectie van cactussen en vetplanten van beide zijden van de Atlantische Oceaan, staat er ook een groen warenhuis uit de tweede helft van de vorige eeuw. Deze kas -wereldkas genaamd- heeft een wisselende inrichting biedt onderdak voor exposities, activiteiten en dient ‘s winters als winterstalling voor een deel van de exotische kuipplanten.
Deze wereldkas is aan het einde van zijn levensduur en dient voor het grootste deel geamoveerd te worden. 19
Dit amoveren zal het aanvangsproject zijn van de eerste kavel van de doorontwikkeling. Vooruitlopend op het plaatsen van een nieuwe wereldkas (kavel 2) -die opgebouwd gaat worden met de vrijkomende en aangeboden delen van de bogen van het af te breken winkelcentrum ‘De Kroonpassage’- zal de vrijgekomen ruimte vooralsnog ingericht worden als kuipplantenplein. Een klein deel van de oude kas blijft beschikbaar als winterstalling -speciaal voor de Citruscollectie. Een ander deel - aansluitend aan de succulentenkas, zal als toegang tot en uitbreiding dienen van de bijzondere cactuscollectie. Cactuscollecties die altijd zeer populair bij de bezoekers van botanische tuinen. Het nieuwe wereldplein zelf zal groot genoeg zijn om bij gelegenheid overspannen te worden door een stretchtent t.b.v. het organiseren van passende activiteiten en evenementen.
5.3
Verduurzaming van de energiehuishouding
Voor elk deelproject afzonderlijk worden maatregelen getroffen die bijdragen aan een doelmatige en doeltreffende duurzame energiehuishouding.
Verduurzaming van Hortus Overzee Doel: Hortus Overzee heeft als doel een zelfvoorzienende, milieuvriendelijke en educatieve groene oase te zijn en te blijven in het hart van de stad. Zonne-energie en Energieopslag Hortus Overzee zal zijn elektriciteitsverbruik zelf opwekken met zonnepanelen. Door deze te combineren met een efficiënte accu-opslag, kan de Hortus zichzelf van groene stroom voorzien. Dit zal de CO2-uitstoot aanzienlijk verminderen en de afhankelijkheid van externe energiebronnen wegnemen. Overstap naar Warmtepompen Om volledig van het gas af te gaan, zullen er warmtepompen worden geïnstalleerd. Deze duurzame verwarmingsoplossing zal bijdragen aan een aanzienlijke vermindering van de milieu- impact en kan als voorbeeld dienen van innovatieve en groene technologie. Waterbeheer en Waterbuffer Een slimme waterbuffer en eventueel geautomatiseerd irrigatiesysteem gaat het watergebruik optimaliseren. Door regenwater op te vangen en efficiënt te gebruiken, draagt de Hortus bij aan duurzaam waterbeheer. Hierbij wordt ook gekeken naar oplossingen van collega-tuinders en organisaties zoals bijvoorbeeld de Agriport.
Maar ook met in de kernexpertise die de medewerkers van de Hortus bezitten zal verduurzaming opgepakt worden. Zo wordt inspiratie opgedaan uit hedendaagse ontwikkelingen op het gebied van (binnen)architect. Hoe zou beplanting kunnen bijdragen aan een doelmatiger energiehuishouding. Een bijzondere innovatie op dit gebied wordt op het ogenblik door de Belgische inzending tentoongesteld op de architectuurbiennale in Venetië.
20
Subtropische planten Het Belgische paviljoen is ingericht met 200 subtropische planten. Met data monitoren de ontwerpers wat de planten nodig hebben en hoe zij het binnenklimaat kunnen aansturen. Zo wordt een alternatief ecologisch aircosysteem voorgesteld; de planten koelen de ruimte. Dat is een andere benadering dan een atrium, een centrale ruimte in een gebouw. Daar wordt tijdens het ontwerpproces voor gekozen omdat het esthetisch is, maar ook omdat de ruimte helpt bij natuurlijke ventilatie en daardoor de gebouwtemperatuur regelt. "Wat België doet is dus echt innovatief. En dat is ook wat de hoofdcurator Ratti benadrukt: de biënnale moet een levend laboratorium zijn, waar alles uitgeprobeerd moet worden". De Universiteit van Gent doet al zes maanden onderzoek naar het alternatieve aircosysteem.
Het Belgische paviljoen op de architectuurbiennale in Venetië
Daarnaast volgen Hortus Overzee en haar voorganger De Oranjerie al vanaf het begin van haar bestaan een circulaire strategie. • Zo is de oude gemeentelijke kwekerij met de oude palmkas en de voormalige garage omgevormd en een onderdeel geworden van de huidige toeristisch botanische tuin; • Is het straatwerk voor een groot deel afkomstig uit de voormalige sierbestrating in de centrumstraten van de stad; • Zijn delen van de voormalige overkappingen van de winkelstraten benut in de doorlopen van het complex; in het bijzonder die van de Marsdieppassage. Ook in de nu voorliggende plannen vormt het hergebruik van vrijkomende delen van de te amoveren winkelpassage (‘De Kroonpassage’) een belangrijk onderdeel van de opwaardering bijv. als de dragende portalen/stramienen voor de expositieruimte ‘De afvaart’. Het meest in het oog springende hergebruik is natuurlijk de plaatsing van de voormalige lichtkoepel van de vuurtoren de ‘Lange Jaap’ als ‘Koepel van Kijkduin’ op het trouwplein in de Japanse Tuin.
21
Bijlage: Navigeren op het Marsdiep Als een fregat voorbij de havenhoofden van de Helderse zeehaven ‘buiten’ is, vaart het nog een aantal honderden yards door om vervolgens bakboord uit te draaien naar de trek183 richting het Schulpengat en de Noordzee. Het zeegat tussen Den Helder en Texel heeft vanuit het verleden wisselende benamingen gehad. Zo werd van het oosten uit nabij Texel het water Texelstroom genoemd. Vervolgens richting het westen: Marsdiep en ten noorden van de stad Den Helder: Helsdeur. Tegenwoordig heet het zeegat Marsdiep of rede van Texel. Den Helder wordt aan drie kanten omgeven door zeewater met als noordwestelijk punt naar zee Kaap Hoofd. De marine heeft op een eigen haventerrein (Nieuwe Haven) haar thuisbasis. Ook bevindt zich op de Nieuwe Haven de onderhoudswerf van de marine. Centraal gelegen op de werf ligt het zogeheten Dok 6. Een groot overdekt dok dat dienst doet om de grote fregatten ‘droog te zetten’. Dok 6 is al van grote afstand zichtbaar en heeft een kenmerkend silhouet in het stadsgezicht op Den Helder vanaf het Marsdiep. Dok 6 heeft ook een andere betekenis. Het fungeert als (kenmerkend) ingemeten navigatiepunt in de kaart: de navigatiekaart van de rede van Texel. Bij het uitvaren van een fregat ligt deze kaart als eerste in een reeks open in de kaartenbak (de navigatietafel) op de brug. Op deze kaart wordt de navigatie bijgehouden.
Door leden van het brugteam wordt vanaf aanvang zeewacht een plek gemaakt in de kaart die de positie van het fregat op een bepaald tijdstip markeert. Dit ‘bouwen van de plek’ vindt plaats aan de hand van onder meer het (in) peilen van vaste kenmerkende punten die op de wal gelegen zijn. Dit (in)peilen gebeurt door middel van peilkompassen die op beide brugvleugels (een soort balkons aan beide zijden van de navigatiebrug) staan. Wanneer zo’n peilpunt in zicht komt wordt het door een teamlid ingepeild met de pelorus van het peilkompas (zie Figuur).
De Pelorus van het peilkompas wordt gericht op de kust van Den Helder Door gelijktijdig een aantal peilingen te maken van deze peilpunten (een fix) en die vervolgens door te geven aan het teamlid in de kaartenbak, worden deze peilingen in de kaart overgezet. Op de kruising van de overgezette peilingen ontstaat dan de waarschijnlijke plek (in lengte- en breedtegraden) van het fregat omstreeks de tijdstippen van het nemen van de peilingen. Naarmate er peilingen met onderling hoekverschil van meer dan 30 graden in korte tijd worden genomen wordt aan deze plek een grotere waarschijnlijkheid toegekend. De positie die ontstaat als er ten minste drie peilingen van vaste kenmerken op de wal (bijvoorbeeld Dok 6, de watertoren van Den Helder en de vuurtoren De 22
Lange Jaap nabij het kustdorp Huisduinen) worden genomen met een onderling verschil van 30 graden of meer, wordt een ware plaats genoemd. In het scheepsjournaal waarin de bijzonderheden van de wacht op de brug door de officier van de wacht worden opgeschreven, wordt vervolgens aangegeven dat de navigatie wordt gevoerd aan de hand van waar bestek. Maar die ware plaats ligt immer in het verleden.
De positie in de kaart
23
Bijlage: Raming ‘De Wereldtuinen van Den Helder’
24
Hortus overzee
wereldplein locatie Raming datum wijzigingsdatum hoofdstuk
15-9-2025
onderdeel basis oppervlakte wereldplein opp bestaande plantenkas
ehd.
600 m2
ehd.
wereldplein per/ehd sub. Tt.
voorbereidingskosten gemeente gemeente gemeente
ontwerpkosten, werktekeningen en b.b. onderzoeken bouwbegeleiding installatieplan begeleiding Hortus (in uren)
1 tt 1 tt 1 tt 1 tt
€ € € €
€ €
19.000 19.000
€ €
133.500 103.500
€
30.000
totaal (excl. BTW) €
152.500,00
10.000 € 5.000 € 4.000 € 2.000
10.000 5.000 4.000
1 tt 1 tt 1 tt 1 tt
€ € € €
1.000 35.000 2.500 20.000
€ € € €
1.000 35.000 2.500 20.000
hortus gemeente gemeente gemeente
uitvoeringskosten slopen van de kas voorbereiding sloopwerk sloopwerk kas ontkoppelingen installateur aanhechting overgebleven kas delen herinrichting gesloopte grote kas terrein herinrichting uitgifte punt schutting tent 12x12 m1 herbeplanting / herstraten
1 tt 100 m1 1 tt 200 m2
€ € € €
5.000 100 15.000 75
€ € € €
5.000 10.000 15.000 15.000
gemeente gemeente
in bedrijfstelling / infomedia aanschaf staalconstructie kroonpassage neerzetten en coaten portalen opknappen terrein
1 tt 1 tt 400 m2
€ € €
6.500 20.000 € 25 €
gemeente gemeente gemeente hortus
20.000 10.000
Hortus overzee
Marsdieplocatie Raming datum wijzigingsdatum hoofdstuk
15-9-2025
onderdeel basis oppervlakte expositieruimte BVO inhoud omtrek gevel oppervlakte logistieke onderkomen BVO inhoud 3-zijdig gevel oppervlakte
ehd.
70 m2 385 m3 38 m1 195,2 m2 48 m2 191 m3 23,2 m1 78,8 m2
ehd. voorbereidingskosten voorbereiding locatie ontwerpkosten, werktekeningen en b.b. onderzoeken bouwbegeleiding installatieplan / ontwerp begeleiding Hortus expositieruimte (de afvaart) uitvoering sloop bestaande schuur expositieruimte hergebruik staalconstructie kroonpassage hergebruik lampen kroonpassage gevel buitenzijde hoogwaardig azulejos / tegeltableau in bedrijfstelling inrichting / tentoonstelling / educatief logistieke onderkomen uitvoering logistieke onderkomen basis geïsoleerd gevel buitenzijde hoogwaardig gemetseld binnenzijde basis afgewerkt in bedrijfstelling inrichting
1 tt 1 tt 1 tt 1 tt
Marsdieplocatie per/ehd sub. Tt.
€ € € €
€ €
48.500 48.500
€ €
535.320 485.320
€
50.000
€ €
161.050 153.850
€
7.200
€ €
111.600 78.450
€
33.150
totaal (excl. BTW) €
856.470
35.000 7.500 3.500 2.500
1 tt 385 m3 1 tt 1 tt 195,2 m2 5 m2
€ € € € € €
30.000 1.000 8.500 1.000 350 400
1 m2
€
€ € € €
35.000 7.500 3.500 2.500
€ €
30.000 385.000
€ €
68.320 2.000
50.000 €
50.000
191 m3 23,2 m2 48 m2
€ € €
750 € 250 € 100 €
143.250 5.800 4.800
48 m2
€
150 €
7.200
terreininrichting uitvoering gemetselde muren azulejos / tegeltableau poort hergebruik lampen kroonpassage
51,3 m1 32 m2 1 tt 1 tt
€ € € €
500 € 400 € 40.000 € 1.750
25.650 12.800 40.000
in bedrijfstelling inrichting
442 m2
€
75 €
33.150
Hortus overzee japanse tuinhuis Raming datum wijzigingsdatum hoofdstuk
15-9-2025
onderdeel basis oppervlakte tuinhuis oppervlakte vlonder locatie gebied
ehd.
90 m2 300 m2 japanse tuinhuis ehd. per/ehd sub. Tt.
voorbereidingskosten
gemeente gemeente
gemeente
ontwerpkosten, werktekeningen en b.b. onderzoeken vergunningskosten geschatte leges kosten bouwbegeleiding installatieplan / ontwerp begeleiding Hortus (in uren) aanschaf koepel (symbolisch) uitvoeringskosten uitvoering restauratie koepel grondwerk / fundering vlonderwerk hekwerk, houtsnijwerk bodem object schilderdering in de koepel kunstobject in de koepel terreininrichting in bedrijfstelling opknappen terrein infomedia
1 tt 1 tt 1 tt 1 tt 1 tt 1 tt 1 tt
1 tt 90 m2 90 m2 50 m1 1 tt 1 tt 1 tt
300 m2 1 tt
€ €
50.000 50.000
€ €
154.500 154.500
€ €
62.500 62.500
totaal (excl. BTW) €
267.000,00
€ 30.000 € € 2.500 € € 5.000 € € 7.500 € € 5.000 € € 1.500 € €
€ € € € € € €
30.000 200 300 800 12.500 12.500 14.500
€ € € € € € €
€ 125 € € 25.000 €
30.000 2.500 5.000 7.500 5.000 -
30.000 18.000 27.000 40.000 12.500 12.500 14.500
37.500 25.000
Hortus overzee waterwerken Raming datum wijzigingsdatum
15-9-2025
ehd.
waterwerken per/ehd sub. Tt.
voorbereidingskosten ontwerpkosten en werktekeningen begeleiding Hortus (in uren) uitvoeringskosten / terreininrichting uitvoering realisatie waterwerken
1 tt 1 tt
1 tt
€ €
€ €
2.500 2.500
€ €
22.500 22.500
totaal (excl. BTW) €
25.000,00
2.500 € 1.000
€ 22.500 €
2.500
22.500
Hortus overzee bark doorontwikkeling Raming datum 15-9-2025 wijzigingsdatum bark doorontwikkeling ehd. per/ehd sub. Tt. voorbereidingskosten gemeente
interieur ontwerp met ontwerpkosten werktekeningen vergunningskosten geschatte leges kosten bouwbegeleiding installatieplan / ontwerp begeleiding Hortus (in uren) uitvoeringskosten uitvoering isoleren begane grondvloer binnenwanden begane grond verdieping verdiepingstrap geveldakkapel dakkap binnenafwerking hoogwaardige vloerafwerking vaste inbouwkasten bedrijfskeuken & pantry terreininrichting in bedrijfstelling verkoopbalie vaste inrichting inrichting vergaderruimte infomedia
1 tt
€ 10.000 € € € € € € €
€ € € € € € € €
€ € € €
€ €
10.000 10.000
€ €
-
€ €
-
10.000 -
-
-
totaal (excl. BTW) €
10.000,00