Schriftelijke bijdrage Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

> Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag

Gemeente Den Haag / Griffie T.a.v. Commissie Samenleving Postbus 19157 2500 CD 'S-GRAVENHAGE

Directoraat-Generaal Volksgezondheid Directie Infectieziektebeleid Bezoekadres Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag Postbus 20350 2500 EJ Den Haag T 070 340 79 11 www.rijksoverheid.nl Kenmerk 4067484-1079489-IZB

Datum

11 maart 2025

Betreft

Schriftelijke bijdrage werkbespreking over de vaccinatiegraad

Bijlage(n) Correspondentie uitsluitend richten aan het retouradres met vermelding van de datum en het kenmerk van deze brief.

Geachte leden van de commissie Samenleving, Vanuit uw commissie ontving ik het verzoek om een schriftelijke bijdrage te leveren voor uw werkbespreking over de vaccinatiegraad op 2 april a.s. Met deze brief kom ik graag tegemoet aan dit verzoek. Er is al enige tijd sprake van een dalende trend in de vaccinatiegraden van het Rijksvaccinatieprogramma (RVP). Dit is een zorgelijke ontwikkeling, omdat ernstige infectieziekten, zoals mazelen en kinkhoest, hierdoor vaker de kop opsteken. Sinds 2018 wordt dan ook met een landelijke aanpak gewerkt aan het verhogen van de vaccinatiegraden van het RVP. De vaccinatiegraden onder jonge kinderen lijken in verslagjaar 2024 te zijn gestabiliseerd en zijn voor de BMR- en meningokokken ACWY-vaccinatie bij kinderen van 14 maanden misschien zelfs iets gestegen. Bij oudere leeftijdsgroepen (vanaf 9 jaar) lijkt de vaccinatiegraad echter verder te zijn gedaald. Met de huidige aanpak ‘Vol vertrouwen in vaccinaties’ wordt ingezet op het bewaken van het vertrouwen, het verstevigen van de informatievoorziening en het vergroten van de toegankelijkheid van het RVP. Op 21 februari jl. 1 heeft de staatssecretaris Jeugd, Preventie en Sport de Tweede Kamer geïnformeerd over de voortgang van deze aanpak. Hieronder vindt u de belangrijkste punten van informatie uit deze Kamerbrief.

Thema 1: Het bewaken en het versterken van het vertrouwen Voortgang sociaalwetenschappelijk onderzoek Binnen het onderzoeksprogramma SocioVax doet het RIVM onderzoek naar factoren die een rol spelen in de keuzes van mensen over vaccinatie, en wat kan helpen om de vaccinatiegraden te verhogen. Daarbij wordt onder meer nauw samengewerkt met de jeugdgezondheidszorg (JGZ) en de GGD’en, bijvoorbeeld 1

Kamerstukken II 2024/25, 32 793, nr. 811. Pagina 1 van 5

door verdiepende onderzoeken te faciliteren naar de effectiviteit van veelbelovende interventies. De resultaten van de eerste oriënterende, kwalitatieve onderzoeken zijn inmiddels beschikbaar op de SocioVax-webpagina van het RIVM. 2

Kenmerk 4067484-1079489-IZB

Twee keer per jaar doet SocioVax een vragenlijstonderzoek naar de vaccinatiebereidheid en -deelname, en factoren die hiermee samenhangen (zoals percepties over vaccinaties en vertrouwen in instanties), alsook ervaringen met de dienstverlening rondom vaccinaties. De vragenlijst geeft inzicht in wat mensen motiveert in hun vaccinatiekeuze en wat eventuele praktische overwegingen zijn om wel of niet te vaccineren. Omdat de vragenlijst wordt herhaald is het mogelijk om eventuele veranderingen in de vaccinatiebereidheid en -deelname, en de factoren die hiermee samenhangen, waar te nemen over tijd. Ook geeft het een beeld van verschillen tussen groepen mensen en hoe we deze verschillen kunnen verklaren. De eerste vragenlijst is in de zomer van 2024 uitgezet onder de deelnemers, gevolgd door een tweede vragenlijst in december 2024. De resultaten van het eerste vragenlijstonderzoek worden naar verwachting in de eerste helft van dit jaar gepubliceerd op de SocioVax-webpagina. Resultaten onderzoek TNO TNO heeft onderzoek gedaan naar verklaringen voor de dalende vaccinatiegraad bij jonge kinderen (tot 2 jaar) en de rol van de coronapandemie daarin. Hiervoor zijn online groepsinterviews uitgevoerd met 17 professionals uit vier JGZ-regio’s: twee waar de daling van de vaccinatiegraad sinds de pandemie het meest en twee waar de daling het minst sterk was.

Ook zijn online individuele interviews afgenomen met 20 ouders, geworven via JGZ-professionals en via sociale media. De steekproef van ouders bestaat uit ouders die twijfelen of getwijfeld hebben, dan wel hun kinderen deels of niet (hebben) laten vaccineren. De coronapandemie speelt volgens deelnemers een belangrijke rol bij de dalende vaccinatiegraad. Deelnemers aan het onderzoek gaven aan dat de pandemie een ‘trigger’ was om niet meer alles aan te nemen, maar om kritischer na te denken over adviezen vanuit de overheid in het algemeen en vaccinaties in het bijzonder. Men geeft aan kritischer na te denken over informatie over het nut en de noodzaak van vaccinaties en angstiger te zijn ten aanzien van bestandsdelen en bijwerkingen van vaccinaties. De coronapandemie heeft volgens deelnemers gezorgd voor een lager vertrouwen in vaccinaties en in de overheid (inclusief het RIVM). Achterliggende redenen die worden genoemd zijn de snelheid waarmee de coronavaccins zijn ontwikkeld, de onvolledige bescherming van de vaccins tegen het krijgen van een infectie met het coronavirus, het niet altijd ernstige ziekteverloop van COVID-19, en vermeende bijwerkingen van de vaccins (bijvoorbeeld familieleden of kennissen die een aandoening kregen nadat zij zich hadden laten vaccineren).

Daarnaast rapporteren deelnemers een toegenomen weerstand door de druk om te vaccineren en beperking van keuzevrijheid die zij ervoeren. Andere verklaringen van de dalende vaccinatiegraad zijn volgens deelnemers de (voorgenomen) wijzigingen in het RVP die leiden tot vragen en twijfels bij 2

Zie: https://www.rivm.nl/gedragsonderzoek/sociovax Pagina 2 van 5

ouders, met name over de noodzaak van nieuwe vaccinaties die worden toegevoegd aan het RVP-schema, zoals vaccinatie tegen het rotavirus. Ook spelen maatschappelijke trends een rol waardoor ouders meer druk en onzekerheid ervaren om hun kinderen zo goed en gezond mogelijk op te voeden en twijfelen welke vaccinatiekeuze hierbij past. In het algemeen geldt dat deze ouders met zorgen of twijfels aangeven onvoldoende antwoorden op hun vragen te krijgen; de informatie over vaccinaties wordt door deze groep ouders als te beperkt en eenzijdig belicht ervaren. Daarnaast zouden deze ouders liever al tijdens de zwangerschap geïnformeerd willen worden over vaccinaties. Ook de JGZ-professionals gaven aan te merken dat ouders zich soms overvallen voelen met informatie over vaccinaties en (te) snel tot een keuze moeten komen, en dat eerder informeren behulpzaam kan zijn.

Kenmerk 4067484-1079489-IZB

Het ministerie van VWS bekijkt hoe de opgedane inzichten uit dit onderzoek geïntegreerd kunnen worden in de verdere versteviging van de informatievoorziening over het RVP. Thema 2: Het verstevigen van de informatievoorziening Aanpak van mis- en desinformatie De verspreiding van medische mis- en desinformatie wordt vaak genoemd als een van de oorzaken van het dalende vertrouwen in vaccinaties, en in de gezondheidszorg in het algemeen. Het is dan ook zorgelijk dat er allerlei onjuiste en misleidende informatie over medische onderwerpen rondgaat, bijvoorbeeld op sociale media. Tegelijkertijd is dit een complex probleem waarvan de precieze impact onduidelijk is en waar geen kant-en-klare oplossing voor is. In het kader van de Rijksbrede strategie voor een effectieve aanpak van desinformatie heeft het ministerie van BZK daarom eind vorig jaar een onderzoek uitgezet naar risico’s en handelingsopties met betrekking tot online desinformatie en volksgezondheid. Dit onderzoek wordt uitgevoerd door de Nieuwe Utrechtse School. Naar aanleiding van de resultaten zal de staatssecretaris direct bekijken hoe het ministerie van VWS mede invulling kan geven aan kennisgedreven beleid op dit gebied. Deze worden medio 2025 verwacht.

Informatie die aansluit op de behoeften van doelgroepen In afwachting van de resultaten van het onderzoek naar risico’s en handelingsopties met betrekking tot online desinformatie en volksgezondheid wordt volop ingezet op het nog beter beschikbaar maken van betrouwbare informatie over vaccinaties en het beter afstemmen van die informatie op de behoeften van doelgroepen. Zo heeft het RIVM, in samenwerking met communicatieadviesbureau TransCity, in het najaar van 2024 focusgesprekken gevoerd met als doel meer inzicht te krijgen in de behoeften van doelgroepen die op dit moment minder goed worden bereikt. Op basis van de gesprekken wordt een actieplan opgesteld voor het bereiken van deze groepen. Sinds augustus 2024 staat de Twijfeltelefoon open voor vragen over het RVP. Om mensen hierop te attenderen heeft het RIVM het telefoonnummer van de Twijfeltelefoon opgenomen in de herinneringsbrieven voor de RVP-vaccinaties en in de RVP-folders. Daarnaast is er op rijksvaccinatieprogramma.nl een

Pagina 3 van 5

‘twijfelpagina’ te vinden. 3 Deze pagina is vernieuwd en gaat in op mogelijke twijfels die mensen hebben over vaccineren.

Kenmerk 4067484-1079489-IZB

Ook is er een Steffie-animatie gemaakt over vaccineren. 4 Steffie maakt en verspreidt animaties in eenvoudige taal over uiteenlopende onderwerpen. De animatie over vaccineren is naast het Nederlands in vijf andere talen vertaald (Engels, Pools, Turks, Arabisch en Oekraïens). Behalve op steffie.nl, staat de animatie ook op de homepage van rijksvaccinatieprogramma.nl en is deze verspreid via sociale media en de JGZ-organisaties. Tot slot is het vaccinatieschema sinds dit jaar op een aantal punten gewijzigd. Het RIVM heeft ouders hier in het najaar 2024 over geïnformeerd via een informatieve folder, een uitgebreide webpagina en een publiekscampagne onder de noemer ‘Nu nog beter beschermd met het nieuwe vaccinatieschema’. De campagne bestaat uit posters en video’s en is onder andere verspreid onder consultatiebureaus, binnenspeeltuinen, online platformen gericht op ouders, en podcasts over de opvoeding van kinderen. De campagne liep in oktober en november 2024. Begin 2025 is de campagne herhaald met meer focus op de BMR-vaccinatie en de ziekte mazelen. Deskundigheidsbevordering zorgprofessionals Het RIVM inventariseert momenteel de behoeften van zorgprofessionals met betrekking tot deskundigheidsbevordering over het RVP.

Door middel van peilingen wordt beoogd inzicht te verkrijgen in de behoeften die er zijn op het gebied van inhoud, vorm en communicatiekanalen van de scholingsmaterialen. Speciale aandacht zal hierbij uitgaan naar JGZ-professionals, huisartsen, kinderartsen, verloskundigen en kraamverzorgenden. Per beroepsgroep kan vervolgens in kaart worden gebracht waar optimalisatie van het huidige scholingsaanbod nodig is. Daarnaast zal het gebruik van het bestaande scholingsaanbod, waaronder e-learnings, worden geëvalueerd. De verkregen inzichten vormen input voor de verdere ontwikkeling en verbetering van het scholingsaanbod. Thema 3: Het vergroten van de toegankelijkheid Pilot intensivering wijkgerichte aanpak Om het halen van vaccinaties laagdrempeliger te maken, is het belangrijk dat de voorlichting rond vaccineren en het vaccinatieaanbod zo goed mogelijk op lokale behoeften wordt afgestemd. Tijdens een werkbezoek aan GGD Amsterdam op 29 januari jl. is de staatssecretaris in gesprek gegaan met JGZ-professionals en ouders uit de gemeente over (de effecten en succesfactoren van) de wijkgerichte en fijnmazige aanpak. De aanpak werpt zijn vruchten af in Amsterdam. De opkomst voor de vaccinaties voor schoolgaande kinderen en jongeren is daar namelijk gestegen in 2024, het sterkst in de gebieden waar extra op deze aanpak is ingezet.

5 Naast Amsterdam zijn andere G4-steden bezig de fijnmazige aanpak steeds meer uit te breiden. Zo ook úw gemeente, waar is

Zie: https://rijksvaccinatieprogramma.nl/vaccinaties/twijfels Zie: https://vaccinaties.steffie.nl/ 5 Gemeente Amsterdam (28 januari 2025). “RVP-vaccinatieopkomst schoolkinderen en jongeren 2024”. https://amsterdam.raadsinformatie.nl/document/15093578/1 3 4

Pagina 4 van 5

gestart met een pilot om vaccinaties te laten zetten door jeugdverpleegkundigen bij verloskundigenpraktijken.

Kenmerk 4067484-1079489-IZB

Omdat we weten dat dit goed werkt, wil de staatssecretaris de aanpak ‘Vol vertrouwen in vaccinaties’ versterken met een intensivering van de wijkgerichte aanpak. Bij de stemming over de VWS-begroting in de Tweede Kamer is een amendement van GroenLinks/PvdA aangenomen om hier dit jaar extra werk van te maken. 6 Onder voorbehoud dat de begroting ook door de Eerste Kamer wordt aangenomen, is het ministerie van VWS voornemens om met de G4 en het RIVM een pilot uit te voeren om de wijkgerichte aanpak te intensiveren en uit te breiden. Dit richt zich op: •

• • •

Het laagdrempelig aanbieden van vaccinaties in gebieden met een hoger risico op uitbraken van besmettelijke ziekten, bijvoorbeeld op locaties dichtbij in de wijk in plaats van verder weg in grote (sport)hallen en door het organiseren van inloopspreekuren in de wijk; Communicatie en voorlichting, met extra aandacht voor doelgroepen en gebieden waar de vaccinatiegraden lager zijn; Samenwerking met netwerkpartners en sleutelfiguren voor het versterken van vertrouwen in vaccinaties; Monitoring van de effectiviteit en het landelijk beschikbaar maken van geleerde lessen, zodat alle gebieden met een lage vaccinatiegraad deze kunnen benutten.

Naast het landelijk beschikbaar maken van geleerde lessen uit de pilot, worden met betrokken partners ook actief mogelijkheden verkend om op korte termijn acties in te zetten die landelijk kunnen bijdragen aan het fijnmaziger vaccineren. Hierover zal de Tweede Kamer in de zomer nader worden geïnformeerd. Hoogachtend, de staatssecretaris Jeugd, Preventie en Sport, namens deze, de directeur Infectieziektebeleid,

Frank Kooiman

6

Kamerstukken II 2024/25, 36 600-XVI, nr. 35. Pagina 5 van 5