RIS325522 Update Renovatie Binnenhof

Saskia Bruines Wethouder van Financiën, Cultuur en Economische ontwikkeling

Retouradres: Postbus 12600, 2500 DJ Den Haag

Ons kenmerk

Aan de voorzitter van de algemene commissie (Bestuur)

DSO/11050082 RIS325522 Contactpersoon

Katleen Van den Meerschaut Dienst

Dienst Stedelijke Ontwikkeling Afdeling

DSO Noord Telefoonnummer

14070 Datum

E-mailadres

11 juni 2026

katleen.vandenmeerschaut@denhaag.nl

Onderwerp

Update Renovatie Binnenhof

Geachte voorzitter, In de vergadering van de commissie Bestuur op 19 november 2025 zijn de brieven aan uw raad van juni 2025 (RIS322862) en 17 november 2025 (RIS323754) besproken. Daarbij is aangegeven dat in de volgende update over de renovatie van het Binnenhof in ieder geval aandacht wordt besteed aan de volgende onderwerpen: gebruik van de Hofvijver tijdens de renovatie; realisatie van een Warmte-Koude Opslag (WKO) in de Hofvijver; programmering en monitoring van bezoekersstromen rond het Binnenhof; vergroening rond het Binnenhof. In deze brief informeren wij u over deze onderwerpen en geven we een update over nog enkele andere aspecten van de renovatie. 1.

Gebruik van de Hofvijver tijdens de renovatie en de realisatie van een WarmteKoude Opslag (WKO) in de Hofvijver In de brief van 17 november 2025 (RIS323754) is aangekondigd dat het Rijksvastgoedbedrijf na gebleken haalbaarheid de vergunningaanvragen zal voorbereiden voor de aanleg van een WKO in de Hofvijver. We gaan hier nader in op het waarom, de techniek, wijze van realiseren en de rol van de gemeente bij de aanleg van deze WKO. Daarnaast heeft het RVB aangekondigd dat een uitbreiding van het werkterrein aan de Hofvijverzijde noodzakelijk is voor de werkzaamheden aan het ministerie van Algemene Zaken. Tot slot benoemen we de kansen voor de gemeente om de kademuren rond de Hofvijver te onderzoeken. Aanleg WKO Hofvijver Samen met Energierijk Den Haag is onderzocht of de Hofvijver een geschikte plek is voor een WKO. Het realiseren van de WKO is een initiatief van EnergieRijk Den Haag en maakt formeel geen deel uit van het programma van de renovatie van het Binnenhof, maar kent natuurlijk wel grote raakvlakken met het renovatieproject. Een WKO is een duurzame techniek om gebouwen te verwarmen en te koelen. In de zomer wordt warmte uit het gebouw opgeslagen in de bodem (met behulp van grondwater) en in de winter wordt deze warmte weer gebruikt om het gebouw te verwarmen.

Gemeente Den Haag

Spui 70 Den Haag

Postbus 12600 2500 DJ Den Haag

Telefoonummer 14070 www.denhaag.nl

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/11050082

Zo kan een gebouw energiezuinig worden verwarmd én gekoeld met behulp van een warmtepomp. De bronparen (warme en koude bron) moeten ver uit elkaar liggen om efficiënt te kunnen werken. Als de bronnen te dicht bij elkaar zitten, neemt het temperatuurverschil af en daalt het rendement van het systeem. Een WKO moet dicht bij de aan te sluiten gebouwen worden geplaatst. Vanuit de Hofvijver kan het Binnenhofcomplex, Staalcomplex en waarschijnlijk ook het Mauritshuis worden aangesloten op de WKO. Het is uniek dat deze historische gebouwen kunnen worden aangesloten op de nieuwste technologie van verduurzaming en daarmee nagenoeg zelfvoorzienend worden. Daarnaast wordt met de realisatie van de WKO ook ruimte op de stadsverwarming vrijgespeeld voor andere afnemers. Het Rijksvastgoedbedrijf geeft aan dat de aanleg van de WKO naar verwachting na de zomer van 2026 zal starten en in 2028 gereed kan zijn. Dat is binnen de looptijd van de renovatie. Vanuit de gemeente is bij het haalbaarheidsonderzoek een aantal voorwaarden meegegeven. Dat betreffen zowel technische voorwaarden als eisen die meer zien op het effect op de omgeving. Zo moeten de afsluitdeksels van de bronnen zo dicht mogelijk op de bodem van de Hofvijver worden gerealiseerd om de zichtbaarheid vanaf de kade en de invloed op het gebruik van de Hofvijver voor evenementen zo veel als mogelijk te beperken.

Daarnaast worden eisen gesteld aan de situatie na afronding van de werkzaamheden, zoals het herstel van de bodem en de ecologie in de Hofvijver. In mei 2026 is al een groot deel van de vissen uit de Hofvijver verplaatst naar de omgeving van het ADO stadion. De combinatie van renovatiewerkzaamheden, de evenementen op de Hofvijver en de verwachte aanleg van de warmte-koudeopslag kan leiden tot zuurstofgebrek. Het zuurstofgehalte in de Hofvijver zal blijvend worden gemonitord tijdens de werkzaamheden. Een WKO-systeem op ca. 250m diepte heeft nauwelijks tot geen negatieve invloed op de bovengrondse flora en fauna. Het systeem werkt op grote diepte waarbij de afstand en grondlagen buffers vormen voor de al zeer beperkte effecten van de pompen onder in de WKO-bronnen. Door deze buffers is de invloed op flora en fauna in en boven de Hofvijver nihil. Tijdens de aanleg wordt de Hofvijver deels gedempt. Na afloop van alle werkzaamheden worden de werkterreinen weer weggehaald en wordt gezamenlijk aan een ecologisch herstel van de Hofvijver gewerkt. De bronnen worden geclusterd aangebracht in de hoeken bij de Mauritstoren en bij het Mauritshuis. Zie de afbeelding hieronder:

(afbeelding www.binnenhofrenovatie.nl)

2/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/11050082

Om de bronnen voor de WKO te kunnen boren, dient er een werkterrein te worden aangelegd. Dat betekent dat er een extra gedeelte van de Hofvijver tijdelijk wordt gedempt. Een deel van de droge installaties wordt gerealiseerd in de terraskelders langs de gevels van het Binnenhof.

Uitbreiding werkterrein en aanvoerroute via Hofvijver. Afbeelding Rijksvastgoedbedrijf Voor de realisatie van de WKO worden diverse vergunningen/instemmingen aangevraagd of meldingen gedaan, zoals onder andere: voor het onttrekken, infiltreren en lozen van grondwater (bevoegd gezag Provincie Zuid Holland/Omgevingsdienst Haaglanden); voor het dempen van oppervlaktewater (bevoegd gezag Hoogheemraadschap Delfland); voor het gebruiken van gemeentegrond om de bronnen te realiseren en aan te leggen, inclusief kabels en leidingen (bevoegd gezag gemeente Den Haag). De bronlocaties en kabels en leidingen bevinden zich in gronden die in eigendom zijn van de gemeente Den Haag. Er zullen afspraken moeten komen tussen de gemeente Den Haag en het Rijksvastgoedbedrijf die het eigendom, beheer en onderhoud van de WKO borgen. Er wordt nog nader onderzocht op welke wijze deze afspraken worden vastgelegd (beheerovereenkomst of anders). Mede in relatie tot ook andere werkzaamheden in de omgeving en het reguliere onderhoud van de Hofvijver. De gemeente Den Haag en het Hoogheemraadschap Delfland zijn in een parallel traject, in overleg om het beheer van de Hofvijver over te dragen van Delfland naar de gemeente. Afgesproken is dat vergunningen voor wat betreft de waterkwaliteit in de Hofvijver nog wel door Delfland worden afgegeven.

Gemeente Den Haag heeft in het Handboek Openbare Ruimte (RIS268741) en de Visie op de Ondergrond (RIS318970) kaders vastgesteld waarbinnen WKO’s in het openbaar gebied mogen worden aangelegd. Dat betekent dat aan deze bestaande beleidskaders wordt getoetst of de ruimte in de ondergrond voor een WKO kan worden gereserveerd en hoe belangen worden afgewogen (zoals andere kabels en leidingen, bodemenergie en leefomgeving). In Den Haag zijn al op meerdere locaties WKO’s gerealiseerd ten behoeve van gebiedsontwikkelingen, woningcomplexen, kantoren en herontwikkellocaties.

3/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/11050082

Besluiten over concrete vergunningen en instemmingen worden genomen op basis van toetsing aan bestaand beleid en wet- en regelgeving. Voor het (kabel-) en leidingwerk in de doorsteek richting de Korte Vijverberg gaat het mogelijk om een omgevingsvergunning voor de activiteit “werken of werkzaamheden zijnde” in het kader van archeologie. Daarnaast gaat het om installatieruimten onder de terrassen bij de gevels van het ministerie van Algemene Zaken en de Eerste Kamer in combinatie met (aanpassing van) kademuren, waarvoor vergunningen voor de Rijksmonumentenactiviteit en de bouwactiviteiten (technisch en omgevingsplan) noodzakelijk zijn. De verwachting is dat voor geen van deze activiteiten een bindend advies benodigd is zoals bedoeld in het raadsbesluit van 29 januari 2026 (RIS323971). De daadwerkelijke toetsing welke besluiten nodig zijn voor de realisatie van de WKO, vindt plaats bij de beoordeling van de vergunningaanvragen. Over de werkzaamheden heeft het RVB al eerder gesprekken gevoerd met de omgeving. Ook de komende periode zijn gesprekken voorzien. Voor wat betreft de planning streeft het RVB ernaar om de voorbereidingen deze zomer af te ronden en vanaf eind mei 2026 te starten met de vergunningaanvragen. Na het verkrijgen van de vergunningen zou na de zomer al gestart kunnen worden met de eerste voorbereidende werkzaamheden voor de aanleg van het werkterrein.

In april 2027 zal dan de eerste bron worden geboord in de Hofvijver. Het zandpakket dat nodig is om de bronnen voor de WKO te boren, blijft een half jaar liggen. Eind 2027 kunnen de bronnen dan getest worden. In 2028 tot en met 2030 volgt dan de ingebruikname van de bronnen en aansluiting op de installaties in de gebouwen. Uitbreiding werkterrein Hofvijverzijde Het Rijksvastgoedbedrijf heeft in de 15de voortgangsrapportage Binnenhof Renovatie aan de Tweede Kamer laten weten dat het Kabinet bij voorjaarsnota 2026 heeft besloten om ook de Grafelijke Zalen te renoveren. Hiermee kan deze noodzakelijke renovatie gelijktijdig met de renovatie van de rest van het Binnenhof worden uitgevoerd. De planning geldt nog steeds dat het publiek weer over het Binnenhof kan lopen in de zomer van 2031. De werkzaamheden aan de Grafelijke Zalen maken deel uit van de bouwplaatslogistiek. Om de renovatie van het ministerie van Algemene Zaken goed uit te kunnen voeren, geeft het Rijksvastgoedbedrijf aan dat het voor het uitvoeren van de werkzaamheden en voor de bouwlogistiek van het complexdeel van het ministerie van Algemene Zaken en voor de werkzaamheden aan de Grafelijke Zalen, gebruik moet blijven maken van het uitgebreidere werkgebied dat wordt aangelegd voor de realisatie van de WKO, ook nadat de werkzaamheden voor de WKO zijn afgerond.

Om deze werkzaamheden uit te kunnen voeren is er voor de bouwers ook een extra bouwkeet noodzakelijk die op het werkgebied wordt geplaatst ter hoogte van het ministerie van Algemene Zaken. Door het Rijksvastgoedbedrijf is uitgelegd waarom de benodigde ruimte niet beschikbaar is binnen het Binnenhof zelf en gezamenlijk is geconcludeerd dat het ook niet wenselijk is om op de kademuren of in het aangrenzend openbaar gebied meer ruimte in gebruik te nemen. Dit zou beperkingen en overlast in de openbare ruimte met zich mee brengen. Samen met de omgeving zijn wij als college kritisch op het uitbreiden van de werkterreinen rond het Binnenhof. Het aanzicht van het Binnenhof over de Hofvijver wordt gekoesterd door de inwoners van Den Haag en zeer gewaardeerd door de bezoekers aan onze stad. We hebben het Rijksvastgoedbedrijf dan ook gevraagd goed te onderzoeken welke alternatieven er zijn voor de logistieke bewegingen naar dit complexdeel en welke mogelijkheden er zijn om de benodigde werk- en schaftruimte elders in de nabijheid van het Binnenhof op te lossen. Het RVB en de aannemers hebben laten weten al gebruik te maken van beschikbare en geschikte leegstaande kantoorruimte in de omgeving. Zo is het programmabureau van het RVB gehuisvest in het

4/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/11050082

Staalcomplex aan de Korte Vijverberg, en huren enkele aannemers kantoorruimte in panden in de directe omgeving van het Binnenhof. Mogelijke alternatieven voor de logistiek en bouwkeetbehoefte hebben grote gevolgen voor de planning: vertraging in logistiek door meer vervoersbewegingen door één poort, gebrek aan opslagruimte, meer controlemomenten (veiligheid) voor in- en uitlopende bouwmedewerkers, efficiency-verlies. Alternatieven hebben ook gevolgen voor de bedrijfsvoering van het Mauritshuis: hijsbewegingen over het Mauritshuis, verdergaande vermenging van museumbezoekers en bouwlogistiek. Alle alternatieven en risico’s afwegende, volgen wij de conclusie van het Rijksvastgoedbedrijf dat het uitbreiden van het werkterrein op de Hofvijver de minste impact heeft op het functioneren van de omgeving. Daar horen wel goede afspraken bij over het zo veel als mogelijk opgeruimd houden van het werkterrein, zoals nu ook het geval is in de huidige situatie op het werkterrein in de Hofvijver. Daarmee blijft het zicht over de Hofvijver voor de inwoners en bezoekers aantrekkelijk. Maar ook het recent verbeterde avondbeeld door de nieuwe verlichting op de gevels van het Binnenhof, blijft dan van waarde voor de omgeving. Zoals bij de huidige spiegelkeet het geval is geweest, zal het Rijksvastgoedbedrijf over de verschijningsvorm van de extra te plaatsen bouwkeet participeren met de omgeving.

Onderzoek kademuren rond Hofvijver In het Meerjarenprogramma Kunstwerken 5 (MJPK5) is een onderzoeksopgave opgenomen gericht op het verkrijgen van meer inzicht in de technische staat, cultuurhistorische waarde van kademuren met benodigde technische maatregelen. Vanuit het Nationaal Groeifonds (NGF) is hiervoor een meerjarig onderzoekstraject gestart als proeftuin, waarin nieuwe meetmethoden en datagedreven analyses worden toegepast. Dit onderzoek start in 2026 en loopt meerdere jaren. De kennis en inzichten die hieruit voortkomen worden stadsbreed toegepast en landelijk gedeeld. De aanwezigheid van zandpakketten in de Hofvijver ten behoeve van de aanleg van een WKO-installatie biedt aanvullend een unieke gelegenheid om extra informatie over de kademuren te verzamelen. De uitkomsten van het onderzoek voor de Hofvijver, inclusief eventuele benodigde maatregelen variërend van regulier beheer en onderhoud tot renovatie of vervanging, zijn op dit moment nog niet bekend. Hierover kan daarom nu nog geen uitspraak worden gedaan. 2. Programmering en Monitoring van bezoekersaantallen Het aantal unieke bezoekers in de omgeving van het Binnenhof laat over de jaren een stijgende lijn zien. Bron is de Ruimtemonitor: Mensen die in een of meerdere apps op hun telefoon hebben aangegeven hun gegevens te willen delen voor commerciële doeleinden, geven toestemming voor passantentellingen.

Die aantallen worden anoniem verwerkt en geëxtrapoleerd door een commerciële partij (RESONO), waar vrijwel alle steden tegenwoordig gebruik van maken. The Hague & Partners beheert deze gegevens in een digitale tool, de Ruimtemonitor. We zien dat vooral evenementen in de omgeving van het Binnenhof en de koopavonden zorgen voor pieken in het aantal unieke bezoekers. Q1

Q2

Q3

Q4

2021

-

-

2,8 miljoen

2022

2,7 miljoen

2,5 miljoen

2023

2,0 miljoen (Binnenhof afgesloten voor publiek) 2,3 miljoen

2,5 miljoen (start renovatie) 2,6 miljoen

2,6 miljoen

2,7 miljoen

2,6 miljoen

2024

2,4 miljoen

2,7 miljoen

2,9 miljoen

2,7 miljoen

2025

2,4 miljoen

2,8 miljoen

3,4 miljoen

3,1 miljoen

2026

2,6 miljoen

5/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/11050082

In het eerste kwartaal van 2026 was de buitententoonstelling Modern Birds te zien langs de Hofvijver. Deze openluchtexpositie sloot aan bij de gelijktijdige binnenexpositie BIRDS in het Mauritshuis, samengesteld door The Goldfinch & Simon Schama. De tentoonstelling belicht de wereldwijde fascinatie voor vogels, geïnspireerd door het beroemde schilderij Het puttertje (The Goldfinch) van Carel Fabritius. In deze periode lag het bezoekersaantal hoger dan in voorgaande jaren. De tentoonstelling in het Mauritshuis is nog te ervaren tot en met 7 juni 2026. Van 22 mei tot en met 21 juni 2026 verandert de omgeving van het Binnenhof opnieuw in een dynamisch openluchtmuseum van opblaaskunst met de jubileumeditie van BlowUp Art Den Haag. In deze vijfde editie keren bijzondere werken uit eerdere jaren terug, aangevuld met nieuwe installaties, waardoor in totaal twintig kunstwerken in de stad te zien zijn. De uitkijktoren op het Binnenhof blijkt ook een bijzonder populaire attractie. Het Rijksvastgoedbedrijf verwacht dit jaar de miljoenste bezoeker te verwelkomen. 3. Groen in de omgeving van het Binnenhof (Om het Hof/Haagse Lanen) Op 11 februari 2026 is uw raad geïnformeerd over het project Om het Hof (RIS324589), waarvoor het raadsinitiatief Haagse Lanen (RIS309588) als inspiratie heeft gediend.

Stap voor stap wordt gewerkt aan het ontstenen en vergroenen van de binnenstad en specifiek aan de omgeving van het Binnenhof. De eerste bomen zijn in maart 2026 geplant op het Buitenhof (zowel op het plein als langs de Hofvijver). De vergroeningsmogelijkheden rond het Binnenhof worden verder onderzocht, mede in relatie tot de planvorming van de renovatie: gemeente en Rijksvastgoedbedrijf werken gezamenlijk de opgave uit voor de buitenruimte in de Lange Poten, de openbare ruimte die grenst aan de gevels van het Binnenhof aan het Plein en de Hofvijver. Relevant daarbij is het programma van eisen voor de veiligheidsmaatregelen die nodig zijn voor de betreffende gebruikers van het Binnenhof. Voor de Hofplaats ligt er al een ontwerp voor de buitenruimte rond de nieuwe publieksentree voor de Tweede Kamer. Dit ontwerp wordt door het Rijksvastgoedbedrijf gerealiseerd op rijksgrond. De gemeente kan zowel in tijd als in ontwerp aansluiten met een aangepast profiel en extra groen op de Hofweg, zodat de bomenrijen een doorlopende laan gaan vormen vanaf het Spui tot en met de Plaats, naar inspiratie van het raadsinitiatief Haagse Lanen (RIS309588). Het Buitenruimteplan voor de binnenstad moet het kader bieden voor verdere vergroening rond het Binnenhof. Zoals eerder aangegeven spelen in het gebied ook een aantal vraagstukken waar andere stakeholders bij betrokken zijn.

Dit gaat bijvoorbeeld over de halteconfiguratie voor het openbaar vervoer netwerk op de hartlijn, netcongestie en de druk op de ruimte in de ondergrond (kabels en leidingen), fietsparkeren, logistiek, taxi- en touringcarhaltes etc. Voor de realisatie van de ‘Haagse Lanen’ zijn bij het aangenomen initiatiefvoorstel (RIS309588) geen middelen beschikbaar gesteld. Om de tijdsduur van de renovatie van het Binnenhof optimaal te gebruiken, onderzoeken we de mogelijkheden om planvorming in de buitenruimte te koppelen aan bestaande (onderhouds)budgetten en waar mogelijk aan samenwerkingen met het Rijksvastgoedbedrijf. Om de druk op de openbare ruimte te verminderen en meer ruimte voor groen te realiseren, worden mogelijkheden voor inpandig fietsparkeren samen met het Rijksvastgoedbedrijf onderzocht, zoals bijvoorbeeld medegebruik van stallingsruimte waarbij buiten kantooruren de stallingsruimtes voor medewerkers van het Binnenhof mede gebruikt kunnen worden voor publieksfietsparkeren.

6/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/11050082

4. Update diverse onderwerpen 15e Voortgangsrapportage aan de Tweede Kamer Op 24 april 2026 heeft de minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening de Kamerbrief inzake 15de voortgangsrapportage Renovatie Binnenhof aan de Eerste en Tweede Kamer gezonden. In de brief valt onder andere te lezen dat de demontage van de funderingsresten van de laatmiddeleeuwse Spuipoort op de Hofplaats is voorbereid en medio maart 2026 van start is gegaan. In nauw overleg met en gebruik makend van de kennis van de gemeente Den Haag, de Tweede Kamer, het ministerie van OCW en de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed is een werkwijze ontwikkeld om de historische resten op een zorgvuldige wijze uit te nemen en na de realisatie van de nieuwe ondergrondse publieksentree voor de Tweede Kamer weer op de Hofplaats terug te brengen met een zo klein mogelijke impact op de planning en kosten. In de brief bij de 14de voortgangsrapportage aan de Tweede Kamer is het proces richting een mogelijke renovatie van de Grafelijke Zalen en de noodzaak tot een renovatie toegelicht. Bij de voorjaarsnota 2026 is door het rijk budget toegevoegd voor de renovatie van de Grafelijke Zalen. De Grafelijke Zalen zijn gelegen op het Binnenhof waardoor de renovatie voor wat betreft de bouwplaats logistiek veel raakvlakken kent. Financieel is het een zelfstandig project en valt het niet onder de renovatie van het Binnenhof.

Vergunningen Als gevolg van de langere doorlooptijd van de renovatie zijn er een aantal vergunningen met een tijdelijke looptijd die verlengd moeten worden. Dat gaat bijvoorbeeld om vergunningen die verband houden met de tijdelijke huisvesting van de verschillende gebruikers van het Binnenhof. Daarnaast wordt het tijdvak van het Bereikbaarheids-, Verkeersveiligheids- en Communicatieplan aangepast naar de nieuwe planning en uitgebreid met de informatie die in deze fase van de uitvoering van de renovatie bekend is. Een volgende update over de renovatie van het Binnenhof zal in het vierde kwartaal van dit jaar aan uw raad worden gestuurd. Met vriendelijke groet, de wethouder van Financiën, Cultuur en Economische ontwikkeling Saskia Bruines

7/7