RIS325418 Evaluatie en voortgang Living Lab Scheveningen

Saskia Bruines Wethouder van Financiën, Cultuur en Economische ontwikkeling

Retouradres: Postbus 12600, 2500 DJ Den Haag

Ons kenmerk

Aan de voorzitter van de algemene commissie (Bestuur)

DBV/11025824 RIS325418 Contactpersoon

Max van Meerten Dienst

Dienst Bedrijfsvoering Afdeling

DBV EC Digitale Innovatie & Smart City Telefoonnummer

14070 Datum

E-mailadres

27 mei 2026

max.vanmeerten@denhaag.nl

Onderwerp

Evaluatie en voortgang Living Lab Scheveningen

Geachte voorzitter, Innovatieve technologie kan veel betekenen voor de stedelijke opgaven en transities waar Den Haag voor staat. De toenemende groei van de stad brengt uitdagingen met zich mee voor onder meer de bereikbaarheid, leefbaarheid, energievoorziening, veiligheid en verduurzaming. Om innovatieve oplossingen voor de stad en de inwoners te kunnen ontwikkelen en uitproberen, heeft het college in 2019 besloten om te starten met het Living Lab Scheveningen (RIS303906). Het Living Lab Scheveningen is een unieke leer- en experimenteeromgeving aan de kust van Scheveningen. Op het Living Lab wordt gecontroleerd en verantwoord kennisgemaakt met de kansen en aandachtspunten bij het gebruik van nieuwe technologie. Van het meten en voorspellen van drukte op Scheveningse zomerdagen tot het lokaal benutten van duurzaam opgewekte energie. Dit altijd met privacy, digitale veiligheid en ethisch datagebruik voorop. Sinds de opening in 2020 heeft de gemeente op het Living Lab marktpartijen, kennisinstellingen, inwoners en ondernemers bij elkaar gebracht om te werken aan allerlei van dit soort innovaties in de buitenruimte. Dit worden ook wel slimme oplossingen genoemd. Na vijf jaar leren en experimenteren heeft het college gevraagd het Living Lab te evalueren. Het onafhankelijke bureau Dialogic heeft van de gemeente opdracht gekregen om deze evaluatie uit te voeren.

Met deze brief informeert het college uw commissie over de bevindingen van deze evaluatie. Enerzijds de impact die met het Living Lab Scheveningen is gemaakt en anderzijds de knelpunten die uit de evaluatie naar voren zijn gekomen. Het is nodig om deze knelpunten te adresseren om het Living Lab Scheveningen effectief te kunnen vervolgen en de resultaten uit het Living Lab voor de hele stad te benutten. Het volledige evaluatierapport van Dialogic is als bijlage bij deze brief toegevoegd. Daarnaast ontvangt u bij deze brief zoals elk jaar een update van de ontwikkelingen in het Living Lab Scheveningen.

Gemeente Den Haag

Spui 70 Den Haag

Postbus 12600 2500 DJ Den Haag

Telefoonummer 14070 www.denhaag.nl

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DBV/11025824

Opzet evaluatie Living Lab Scheveningen De evaluatie richt zich op de drie doelstellingen die zijn geformuleerd bij de start van het Living Lab: 1. 2. 3.

Maatschappelijk: Slimme en schaalbare oplossingen ontwikkelen die bijdragen aan een prettig leefbare, gezonde en duurzame stad met een betere bereikbaarheid. Economisch: Stimuleren van de economische ontwikkeling en innovatieve economie, het aantrekken van startups en het faciliteren van digitale connectiviteit. Kwaliteit van de leefomgeving: Het realiseren van een aangename en beheersbare buitenruimte met plek voor technologische ontwikkelingen die ook aantrekkelijk is voor bewoners en bezoekers.

Om de doelstellingen van het Living Lab Scheveningen te realiseren, is ingezet op twee sporen: Spoor 1: Ontwikkeling van digitale toepassingen op het Living Lab Scheveningen Het ontwikkelen en uittesten van slimme oplossingen in samenwerking met marktpartijen, kennisinstellingen, ondernemers, inwoners en andere overheden. Spoor 2: Ontwikkeling van een digitale infrastructuur in Den Haag Het aanleggen van een digitale infrastructuur die de slimme oplossingen mogelijk maakt. Denk aan glasvezel voor connectiviteit, stroom en slimme lichtmasten waar sensoren, displays en andere apparatuur op worden aangesloten. Door werk met werk te combineren, worden bij de aanleg kosten bespaard. De twee sporen moeten het mogelijk maken om snel en flexibel innovaties te ontwikkelen voor allerlei vraagstukken die op Scheveningen spelen en succesvolle innovaties op te schalen naar de rest van de stad. Geen losse afzonderlijke oplossingen, maar een samenwerkend geheel. De verzamelde data wordt benut voor de stad en de inwoners, waarbij de privacy vanzelfsprekend is. De twee sporen zijn een gemeentebrede opgave die daarmee dienstoverstijgend is. De aansturing van beide sporen ligt daarom bij een stuurgroep waar meerdere diensten bij betrokken zijn. Aanpak en onderzoeksvragen evaluatie Dialogic is gevraagd terug te blikken op wat in de afgelopen jaren met het Living Lab Scheveningen is bereikt.

Daarbij is enerzijds gekeken naar de ontwikkeling van slimme oplossingen en de digitale infrastructuur en de impact daarvan en anderzijds naar de wijze waarop beide sporen elkaar hebben versterkt. Ook is onderzocht hoe de gemeentelijke aansturing door de drie betrokken gemeentelijke diensten heeft gefunctioneerd. Daarnaast is Dialogic verzocht in kaart te brengen hoe het Living Lab in de toekomst een zo groot mogelijke bijdrage kan blijven leveren aan de stedelijke opgaven en welke middelen daarvoor nodig zijn. Dialogic heeft de evaluatie uitgevoerd op basis van het Theory of Change-model. Met dit model is de samenhang tussen input, activiteiten, output, outcomes en impact onderzocht. Voor het onderzoek zijn diverse betrokkenen geïnterviewd en heeft een uitgebreide documentanalyse plaatsgevonden. Daarnaast zijn vier verdiepende casestudy’s uitgevoerd en heeft Dialogic het Living Lab bezocht. Bevindingen Dialogic stelt vast dat het Living Lab Scheveningen brede impact voor Den Haag heeft gehad in verschillende vormen en op verschillende thema’s. Er is veel gedaan en opgeleverd door een relatief klein team met beperkte middelen. Ook is het Living Lab succesvol gebleken in het binnenhalen van subsidies, waarmee de beschikbare middelen nog meer effect hebben gehad.

2/4

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DBV/11025824

Het Living Lab is effectief in het ontwikkelen van slimme toepassingen en de realisatie van digitale infrastructuur aan de kust van Scheveningen. Dit met onder meer 59 uitgevoerde innovatieve projecten en 12 kilometer aan glasvezel. Ook werkt de aanwezigheid van digitale infrastructuur als een aanjager voor het creëren van innovaties. Vooral op het vlak van energie(transitie) en veiligheid. Dat het Living Lab Scheveningen in beheer is van de gemeente, zorgt er ook voor dat andere (semi)overheden vertrouwen in een samenwerking met het Living Lab. Denk aan de politie en netbeheerder Stedin. In het Living Lab zijn nieuwe technologieën succesvol ingezet bij het ontwikkelen van innovatieve oplossingen voor gemeentelijke uitdagingen. Denk aan de beveiliging van de haven en de aanpak van ondermijning met de slimme camera’s van het Registratiesysteem Scheveningen Haven. Een ander voorbeeld is de Crowd Safety Manager, waarmee drukte op Scheveningen realtime wordt gemeten en voorspeld. Het gebruik van deze innovatie is bovendien succesvol uitgebreid naar bijvoorbeeld The Life I Live Koningsnacht en de Tour de France Femmes. Met het Slim Strandnet heeft de gemeente met Stedin een toonaangevend innovatief energiesysteem ontwikkeld dat bijdraagt aan de energietransitie en aan inzicht in oplossingen voor netcongestie.

De impact van het Living Lab Scheveningen beperkt zich niet tot de innovaties. Zo stelt Dialogic vast dat Living Lab Scheveningen heeft bijgedragen aan het innovatieve imago van de stad en daarmee de economische ontwikkeling. Ook heeft het een impuls gegeven aan de stadsbrede uitrol van glasvezel. Belangrijkste knelpunten Tegelijkertijd merkt Dialogic op dat het Living Lab Scheveningen te maken heeft met een spanningsveld tussen innovatie en ontwikkeling enerzijds en beheer en risicobeheersing anderzijds. Om de impact van het Living Lab Scheveningen verder te vergroten en de resultaten te borgen, is het nodig hierin keuzes te maken voor de toekomst. De gemeente heeft hierbij de volgende knelpunten op te lossen: -

-

-

-

-

Rol Urban operator niet belegd: Een Urban operator coördineert het gebruik van de gemeentelijke digitale infrastructuur. Deze rol wordt momenteel uitgevoerd door een extern ingehuurde kracht. Dit vormt een risico voor het kunnen blijven ontwikkelen en installeren van innovaties. Beheer digitale infrastructuur niet geborgd: Het beheer van de buitenruimte is georganiseerd langs de verschillende assets (lichtmasten, bankjes, vuilnisbakken). De digitale infrastructuur die aan al dit soort assets is verbonden, valt buiten het reguliere beheer van de buitenruimte. Dit maakt de opschaling van innovaties naar andere delen van de stad ingewikkeld, omdat het beheer dan niet is geregeld. Kennis en ontwerpdocumenten niet geïnstitutionaliseerd: De manier waarop de digitale infrastructuur in het Living Lab Scheveningen is ontworpen en aangelegd, wordt buiten het Living Lab Scheveningen niet toegepast. Dit betekent dat geslaagde innovaties minder goed kunnen worden opgeschaald naar andere plekken in de stad. Ook wordt minder goed geprofiteerd van de kennis die in het Living Lab Scheveningen is opgedaan. Digitale infrastructuur speelt geen rol bij gebiedsontwikkeling: Bij gebiedsontwikkeling worden verschillende vormen van bovengrondse en ondergrondse infrastructuur meegenomen in de ontwerpen.

Digitale infrastructuur speelt echter nog geen rol bij gebiedsontwikkeling en wordt ook niet begroot. Ook dit zorgt ervoor dat geslaagde innovaties minder goed in andere delen van de stad kunnen worden uitgerold, omdat de benodigde digitale infrastructuur ontbreekt. Aansluiting innovaties op het reguliere I&A-proces: Innovaties worden ontwikkeld met een gestructureerd innovatieproces. Voor succesvolle toepassing moeten deze worden opgenomen in de reguliere processen van Informatisering en Automatisering (I&A). Omdat de benodigde capaciteit en expertise niet altijd voorhanden is, wordt de ingebruikname vertraagd of bemoeilijkt.

3/4

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DBV/11025824

Kansen Omdat het Living Lab Scheveningen aantoonbare meerwaarde heeft, is het van belang om de knelpunten op te lossen en daarmee het Living Lab in een nieuwe fase een vervolg te geven. Dialogic beveelt aan om met het oplossen van de knelpunten concrete doelstellingen voor het vervolg van het Living Lab Scheveningen te formuleren. Daarbij liggen er nieuwe kansen. Denk aan de combinatie met ruimtelijke regie en regie op de ondergrond, nieuwe vraagstukken rondom digitale autonomie en digitale weerbaarheid en de snelle opkomst van AI. Daarnaast is er ook een kans om de kennis vanuit het Living Lab onderdeel te maken van de ontwikkeling van Laakhavens Hollands Spoor binnen het Central Innovation District. Het bieden van een innovatieve en experimentele omgeving is een belangrijk onderdeel van de ontwikkelstrategie die door de gemeenteraad is vastgesteld (RIS324160). Het gebied biedt hiervoor veel mogelijkheden, onder meer vanwege de aanwezigheid van innovatieve bedrijven bij The Hague Tech en onderwijsinstellingen als de Haagse Hogeschool en ROC Mondriaan. Ook hebben partijen als PostNL Innovatiestudio, HTM en Antea concrete wensen voor experimenteerruimte. Een digitale infrastructuur die deze innovaties kan ondersteunen, ontbreekt echter. De gemeente onderzoekt daarom of de digitale infrastructuur van het Living Lab Scheveningen naar dit gebied kan worden uitgebreid.

Vervolg Het college herkent de bevindingen en knelpunten uit het rapport. Het college heeft de stuurgroep van het Living Lab Scheveningen daarom gevraagd om kort na de zomer een voorstel te doen hoe de in het rapport benoemde knelpunten worden opgelost. Pionieren hoorde bij de eerste jaren van het Living Lab. Het Living Lab en de bijbehorende digitale infrastructuur is volgens het rapport inmiddels een bewezen manier van werken, met aantoonbare meerwaarde voor de stad. Daarom is de volgende stap om de digitale infrastructuur op te nemen in de bestaande processen voor het beheer van de openbare ruimte en de ontwikkeling van gebieden. Met vriendelijke groet, de wethouder van Financiën, Cultuur en Economische ontwikkeling Saskia Bruines

4/4