RIS325343 Invoering nieuwe lidmaatschappen Bibliotheek Den Haag

Klaas Verschuure Wethouder van Stedelijke Ontwikkeling, Bibliotheken en Europa

Retouradres: Postbus 12600, 2500 DJ Den Haag

Ons kenmerk

Aan de voorzitter van de algemene raadscommissie (Samenleving)

DPZ/11035773 RIS325343 Contactpersoon

Ineke Lemmers Dienst

Dienst Publiekszaken Afdeling

DPZ Bibliotheek Telefoonnummer

14070 Datum

E-mailadres

15 mei 2026

ineke.lemmers@denhaag.nl

Onderwerp

Invoering nieuwe lidmaatschappen Bibliotheek Den Haag (toezegging 963)

Geachte voorzitter, Bibliotheek Den Haag is de plek van alle stemmen, waar we leesplezier stimuleren, waar je je een leven lang kunt ontwikkelen, waar iedereen kan meedoen in een steeds digitalere maatschappij en waar we alle talen vieren. Bibliotheek Den Haag is een laagdrempelige, toegankelijke en gastvrije plek voor alle inwoners van de stad en biedt toegang tot kennis, informatie en cultuur. Per 1 januari 2026 heeft Bibliotheek Den Haag 128.000 leden. In het “Voortgangsbericht Bibliotheek Den Haag 2025” (RIS321596) en het “Meerjarenbeleidsplan 2026-2029: De plek van iedereen!” (RIS323594) is aangegeven dat nieuwe lidmaatschappen worden geïntroduceerd. In de commissie Samenleving op 6 november 2025 is toegezegd dat in het eerste kwartaal 2026 informatie aan uw raad wordt gestuurd over de nieuwe lidmaatschapsstructuur voor Bibliotheek Den Haag. Uw raad heeft, tijdens de bespreking van de ‘Programmabegroting 2026 - 2029’ op 12 november 2025, de motie “Breng mogelijkheden gratis lidmaatschap bibliotheek in kaart” (RIS323851) aangenomen. Graag informeer ik u over de nieuwe lidmaatschappen, conform de toezegging aan de commissie Samenleving en de raad (toezegging 963). De raad ontvangt tegelijk met deze commissiebrief de afdoening voor de motie. De nieuwe lidmaatschappen gaan in op 4 januari 2027.

Bibliotheek Den Haag is een maatschappelijke basisvoorziening voor alle inwoners, de bibliotheek is de plek van iedereen. Voor veel inwoners geeft het aanbod extra betekenis aan het leven of maakt het sommige zaken makkelijker als ze gebruik maken van de bibliotheek. Denk bijvoorbeeld aan het aanbod om beter te kunnen lezen of de taal beter te leren spreken, ondersteuning op digitale vaardigheden of alle mogelijkheden voor een praatje en ontmoeting. De bibliotheek wil dan ook zoveel mogelijk drempels wegnemen. Om deze reden is ervoor gekozen om de optie van een gratis lidmaatschap in te voeren voor alle inwoners. De ervaringen in Rotterdam laten de positieve impact zien van een lidmaatschapsmodel zonder drempels. Daar zijn circa 10.000 nieuwe leden ingeschreven in de eerste 8 maanden na invoering van een gratis lidmaatschap. Met een gratis lidmaatschap verandert het lidmaatschap van een “toegangspoort” naar een “welkom” voor de brede dienstverlening van Bibliotheek Den Haag.

Gemeente Den Haag

Spui 70 Den Haag

Postbus 12600 2500 DJ Den Haag

Telefoonummer 14070 www.denhaag.nl

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DPZ/11035773

1.

Aanleiding voor een nieuw laagdrempelig, toegankelijk lidmaatschapsmodel

Bibliotheek Den Haag heeft onderzoek gedaan naar een nieuwe opzet voor de lidmaatschappen. De aanleiding was dat de huidige lidmaatschappen vooral gericht zijn op de traditionele, fysieke collectie en onvoldoende aansluiten bij de consumentenverwachtingen van nu. Bezoekers maken steeds vaker gebruik van de computers, printservice, oefenprogramma’s, talloze activiteiten en de groeiende digitale collectie. Tot nu toe zijn deze brede mogelijkheden nauwelijks zichtbaar in de lidmaatschapsvormen. Dat verandert in het nieuwe model: deze diensten worden nadrukkelijk aan het lidmaatschap gekoppeld. Zo ontstaat er goed inzicht in het gebruik van al ons aanbod en wordt de relatie versterkt met inwoners die (nog) geen actieve lezers zijn. De keuze voor de nieuwe varianten sluit aan bij de ontwikkeling van de bibliotheeksector: de optie van een gratis lidmaatschap, boetevrij lenen en maandabonnementen zijn landelijk in opmars. Met het nieuwe lidmaatschapsmodel wordt de maatschappelijke opgave versterkt om een laagdrempelige, toegankelijke en gastvrije bibliotheek voor alle Haagse inwoners te zijn. De nieuwe opzet sluit aan bij landelijke trends, ondersteunt zowel leesbevordering als digitale ontwikkeling, zorgt voor meer gebruiksgemak en draagt bij aan kansengelijkheid. 2.

Nieuw lidmaatschapsmodel op basis van onderzoek

De keuze voor de nieuwe lidmaatschapsvarianten is gemaakt na onderzoek. Hierbij is gebruik gemaakt van de volgende informatie: • • • •

3.

inzichten van de Vereniging van Openbare Bibliotheken en de andere G4-bibliotheken; praktijkkennis en gesprekken vanuit alle contacten met bezoekers en leden in de vestigingen en bij het Klantcontactcentrum en gebruikspatronen voor de uitleencijfers; Biebpanel ledenonderzoek 2024-2025 door Probiblio; landelijke afspraken over de drempelwaarde van € 45,- voor toegang tot de online bibliotheek. Deze drempelwaarde is een afspraak tussen het Ministerie van OCW, de Koninklijke Bibliotheek en alle bibliotheken. Overzichtelijk model met drie nieuwe lidmaatschappen

Het aanbod gaat van tien varianten naar drie lidmaatschappen: Gratis, Basis en Compleet. Met drie lidmaatschappen ontstaat een herkenbaar, overzichtelijk en makkelijk uitlegbaar model. Tabel 1: Overzicht lidmaatschappen huidige en nieuwe model Huidig model * Jeugdpas gratis Ooievaarspas gratis PC pas (€ 5,- per jaar) Studenten en scholieren basispas (€ 10,- per jaar) Kleine pas (€ 19,- per jaar) Jongeren 18-26 jaar (€ 28,- per jaar) 65+ (€ 28,- per jaar) Basispas (€ 40,- per jaar) Pluspas (€ 50,- per jaar) Sterpas (€ 72,- per jaar)

Nieuw model

Gratis Basis (€ 4,- per maand) Compleet (€ 6,- per maand)

2/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DPZ/11035773

*Op de website is alle informatie te vinden over de 10 lidmaatschappen: Word lid van de bibliotheek Tot nu toe is een gratis lidmaatschap alleen mogelijk voor de jeugd tot 18 jaar, Ooievaarspashouders en een aantal specifieke doelgroepen zoals klassen en de Voorleesexpress. In het nieuwe model is het gratis lidmaatschap beschikbaar voor alle inwoners. Daarnaast wordt het mogelijk om studie-/werkplekken te reserveren in de Centrale Bibliotheek. Hier is veel behoefte aan vanuit scholieren en studenten omdat ze graag zeker willen zijn van een plek. Dit punt sluit aan bij de motie “Studieplekken voor jongeren in wijkbibliotheken” (RIS324559). De drie lidmaatschappen passen bij de verschillende gebruikersbehoeften: • • •

Gratis: voor laagdrempelige kennismaking, laagfrequente lezers en gebruikers van activiteiten, werkplekken en online oefenprogramma’s. Basis: voor de gemiddelde lezer, inwoners die regelmatig lenen en gebruik maken van de digitale collectie. Dit lidmaatschap is gratis voor Ooievaarspashouders. Compleet: voor veellezers, intensieve gebruikers en leden waarvoor drempelverlaging belangrijk is. Dit lidmaatschap is gratis voor jeugdleden tot 18 jaar.

De lidmaatschappen Basis en Compleet voldoen aan de financiële drempelwaarde van € 45,- voor de online bibliotheek zodat sprake is van toegang tot de gehele digitale collectie van e-boeken, luisterboeken en online tijdschriften. Tabel 2: Samenvatting belangrijkste voorwaarden drie nieuwe lidmaatschappen GRATIS

BASIS

COMPLEET

Maandelijkse contributie

Gratis

Boeken, strips, tijdschriften Games, films, muziek e-boeken, audioboeken, online tijdschriften Online oefenprogramma’s, cursussen Reservering werkplek Gebruik computer

5 per jaar Nee Nee

€ 4,Ooievaarspas gratis 5 tegelijk 5 tegelijk Ja

€ 6,- per maand Jeugd gratis 20 tegelijk 20 tegelijk Ja

Ja Ja 1e uur gratis daarna € 1,- per uur Nee Nee Ja

Ja Ja 1e uur gratis daarna € 0,5 per uur 3 tegelijk 1 keer per item Ja

Ja Ja Gratis

Reserveren Verlengen Boetevrij

5 tegelijk 2 x per item Ja

4. Keuze voor gratis lidmaatschap om zoveel mogelijk inwoners te bereiken Een gratis lidmaatschap wordt in het nieuwe model aangeboden aan alle inwoners van Den Haag. Gratis lidmaatschap verlaagt de drempel voor inwoners die nu niet worden bereikt. Vaak zijn dit inwoners die bang zijn voor hoge kosten voor een lidmaatschap en/of mogelijke boetes. Daarnaast speelt gebrek aan kennis over het brede aanbod van de bibliotheek een rol.

3/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DPZ/11035773

Gratis lidmaatschap sluit aan bij de beleidsambitie om laagdrempelig en toegankelijk te zijn en zoveel mogelijk bij te dragen aan kansengelijkheid. Het gratis lidmaatschap draagt bij aan de inzet op laaggeletterdheid en leesbevordering. Het stimuleert het leesgedrag en vormt een mogelijke instap naar betaalde varianten. Daarnaast wordt verwacht dat nieuwe leden zich makkelijker zullen inschrijven voor bijvoorbeeld activiteiten en oefenprogramma’s. 5.

Landelijk onderzoek Ministerie van OCW naar gratis lidmaatschap

In opdracht van het ministerie van OCW wordt een onderzoek uitgevoerd naar gratis en automatische bibliotheeklidmaatschappen. Doel van het onderzoek is om te verkennen of deze instrumenten effectief zijn om het gebruik en bereik van bibliotheken te vergroten én wat ervoor nodig is om ze breder in te voeren. De resultaten worden na afronding gedeeld met de Tweede Kamer en openbaar gemaakt. Bibliotheek Den Haag houdt deze ontwikkeling nauwlettend in de gaten. U wordt hierover geïnformeerd wanneer de resultaten van invloed zijn op de lidmaatschappen van Bibliotheek Den Haag. 6.

Belang van boetevrij lenen in het kader van kansengelijkheid

De landelijke ervaring leert dat boetes een drempel zijn. De Haagse praktijk liet zien dat er gezinnen zijn die geen lid worden of het lidmaatschap niet gebruikten uit angst voor boetes. Sinds 2023 worden er in Den Haag geen boetes meer geheven. Het doel is om alle drempels om gebruik te maken van de bibliotheek weg te nemen en het aanbod zo goed en makkelijk mogelijk beschikbaar te maken – dit mede gezien de Haagse cijfers voor bijvoorbeeld laaggeletterdheid en onderwijsachterstanden. Met boetevrij lenen wordt de drempel verlaagd om materialen te lenen, wordt lezen gestimuleerd, de ontwikkeling van kinderen ondersteund en een bijdrage geleverd aan kansengelijkheid. Boetevrij lenen is een landelijke ontwikkeling. Steeds meer bibliotheken schaffen boetes geheel of gedeeltelijk af – in 2023 gold dit al voor meer dan de helft van de Nederlandse bibliotheken. Vooral ouders met kinderen maken zich zorgen over extra kosten als het niet lukt om materialen op tijd terug te brengen. Uit angst voor boetes lenen zij en hun kinderen niet of minder vaak. Of ze nemen zelfs geen lidmaatschap voor hun kind(eren), terwijl het lidmaatschap zelf gratis is. Dit geldt vooral voor huishoudens met een kleine(-re) portemonnee. Boetevrij lenen is in Den Haag niet grenzeloos. Als materialen niet worden ingeleverd dan ontvangt een lid meermaals een herinnering om de materialen kosteloos in te leveren.

Hierbij wordt de mogelijkheid om nieuwe materialen te lenen na een aantal herinneringen stopgezet en wordt de bibliotheekpas geblokkeerd. Wanneer materialen niet worden ingeleverd dan wordt na meerdere herinneringen een brief verstuurd waarin wordt aangegeven dat de materialen worden vervangen. Bij deze brief wordt een factuur verstuurd om de kosten te vergoeden. Bibliotheek Den Haag heeft goede ervaringen met een boetevrije bibliotheek. Vrijwel alle boeken worden gewoon weer ingeleverd. De ervaring leert dat boeken niet langer thuis worden gehouden als er geen boetes zijn. Vorig jaar is een nieuw signaleringssysteem ingevoerd en worden leden als service eerder en vaker geïnformeerd over wanneer materialen ingeleverd moeten worden. De cijfers laten zien dat hierdoor steeds meer materialen op tijd worden ingeleverd. Het Biebpanel laat zien dat leden het waarderen dat leden bericht krijgen als ze boeken moeten inleveren. 7.

Gratis lidmaatschap en boetevrij lenen in de andere G4-steden

Gratis lidmaatschap en boetevrij lenen is als volgt geregeld in de andere G4-steden:

4/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DPZ/11035773

• •

• 8.

Bibliotheek Amsterdam heeft in 2024 gratis lidmaatschap ingevoerd tot 27 jaar, voor docenten en voor stadspashouders. Jeugd tot en met 18 jaar kan boetevrij lenen; Bibliotheek Rotterdam heeft een nieuw lidmaatschapsmodel ingevoerd per 1 mei 2025. Alle inwoners kunnen gratis lid worden en boetevrij lenen. In de periode 1 mei tot en met 31 december 2025 zijn er circa 10.000 nieuwe leden bijgekomen; Bibliotheek Utrecht heeft boetevrij lenen ingevoerd per 1 januari 2025. Prijzen lidmaatschappen brancheconform

Voor de invoering van de nieuwe lidmaatschappen is onderzoek gedaan naar de hoogte van de tarieven. Hiervoor is gekeken naar de prijzen in andere steden en zijn interviews met inwoners gevoerd. Uit de interviews kwam het volgende naar voren: • • • •

duidelijke behoefte aan een gratis optie (ook voor kennismaking met de bibliotheek); € 5,- per maand geldt als algemeen acceptabel bedrag voor een betaald lidmaatschap; een prijsverschil tussen € 4,- en € 6,- voelt logisch en duidelijk; maandbetalingen worden als laagdrempeliger ervaren dan jaarbedragen.

De nieuwe tarieven zijn brancheconform. De kosten van de nieuwe lidmaatschappen worden voor veel van de betalende leden hoger, dit heeft ook te maken met de drempelwaarde voor de online bibliotheek. Hierover wordt een duidelijke communicatie opgezet waarbij leden uitleg krijgen over de verschillende lidmaatschappen en waar gewenst een andere keuze kunnen maken. 9.

Kosten variant uitbreiding Jeugdpas

In de motie “Breng mogelijkheden gratis lidmaatschap bibliotheek in kaart” (RIS323851) is gevraagd om de kosten voor de uitbreiding van de gratis jeugdpas (het compleet-lidmaatschap in het nieuwe lidmaatschapsmodel) voor jongeren tot en met 26 jaar in kaart te brengen. Er is onderzoek gedaan waarbij is gekeken naar het aantal jeugdleden tussen 18-26 jaar. Het gaat om ongeveer 1.600 leden in deze leeftijdscategorie (eind 2025). Op basis van de huidige contributie bedragen de kosten circa € 45.000,- per jaar. Met het nieuwe model wordt ervan uitgegaan dat een deel zal overstappen naar een gratis lidmaatschap, een deel gebruik gaat maken van het basis-lidmaatschap en een deel van het compleet-lidmaatschap. Daarnaast wordt verwacht dat er op termijn betalende leden bijkomen vanuit het instapmodel van een gratis lidmaatschap. In het model is niet gekozen voor een gratis jeugdpas voor 18-26 jaar omdat het gratis lidmaatschap straks voor alle inwoners beschikbaar is. 10.

Businesscase wordt jaarlijks doorgerekend en gemonitord

De landelijke ontwikkeling naar gratis lidmaatschap is relatief recent. Er zijn nog geen referentiecijfers beschikbaar van een goed met Den Haag vergelijkbare stad waar de bibliotheek al meerdere jaren op deze manier werkt. Bij het opstellen van de businesscase is gebruik gemaakt van de ervaringscijfers uit Rotterdam. De toename in het ledenaantal komt daar in de eerste 8 maanden vooral uit een toename in gratis leden. Het aantal betalende leden dat kiest voor een compleet aanbod blijft stabiel. Voor het gratis lidmaatschap wordt een duidelijke toename in nieuwe leden verwacht. Voor de betaalde lidmaatschappen is het lastig om precies te voorspellen welke keuzes leden gaan maken. We verwachten dat de totale contributie-inkomsten in 2027 redelijk nagenoeg zullen blijven:

5/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DPZ/11035773

•

• •

voor een groot deel van de betalende leden gaat de contributie omhoog door de hogere lidmaatschapsprijzen. Hierbij geldt dat leden altijd de keuze hebben om voor een ander abonnement te kiezen; een deel van de leden met een goedkoop abonnement (zoals een pc-pas of studenten/jongerenpas) zal in jaar één overstappen naar een gratis abonnement; er zullen nieuwe betalende leden inschrijven.

Vanaf 2028 stijgen de contributie-inkomsten door de instroom van nieuwe, betalende leden. In het Herstelplan van Bibliotheek Den Haag (RIS323361) is een tekort aangegeven voor Bibliotheek Den Haag. Dit tekort is in 2025 opgelopen door onvermijdelijke, stijgende kosten op schoonmaak, beveiliging en de toeslag onregelmatige diensten vanuit de nieuwe cao. Het tekort wordt nader toegelicht in de Jaarrekening 2025 en het Voortgangsbericht Bibliotheek Den Haag dat in Q2 naar de raad wordt verstuurd. In het kader van het herstelplan is het nodig dat de inkomsten van de bibliotheek stijgen. Ook de lidmaatschappen moeten hier een bijdrage aan leveren. Komend jaar wordt nog gekeken naar de prijzen voor dienstverlening gekoppeld aan de lidmaatschappen, hierbij gaat het bijvoorbeeld om printen/kopiëren en het lenen bij bibliotheken buiten Den Haag. De financiële businesscase voor de nieuwe lidmaatschappen wordt de komende jaren jaarlijks doorgerekend en gemonitord, hierin is het boetevrij lenen meegenomen. Het is belangrijk dat de jaarlijkse doorrekening nauwkeurig en op basis van de praktijkcijfers wordt gemaakt. Waar nodig wordt bijgestuurd, bijvoorbeeld met gerichte communicatie en marketing als onderdeel van de reguliere marketingactiviteiten. 11.

Tot slot

De nieuwe lidmaatschappen gaan in op 4 januari 2027. Met het nieuwe model krijgen inwoners de keuze uit drie duidelijke lidmaatschappen. Hierbij wordt ook gekozen voor een gratis lidmaatschap zodat het aanbod van Bibliotheek Den Haag voor alle inwoners toegankelijk is. In 2026 worden alle systemen aangepast (ICT, financiën, processen). Rondom de nieuwe lidmaatschappen gaat veel aandacht uit naar communicatie en marketing. Denk bijvoorbeeld aan extra informatie in alle bibliotheken, de nieuwsbrieven en informatie op de website en alle socials. Alle medewerkers worden getraind en er wordt gezorgd voor extra capaciteit bij de klantenservice. Zo wordt de overgang naar de nieuwe lidmaatschappen zo goed mogelijk geregeld. In de jaarlijkse voortgangsberichten van Bibliotheek Den Haag wordt u op de hoogte gehouden van de ervaringen, ledenaantallen, onderzoeken en financiële en landelijke ontwikkelingen. Met de drie nieuwe lidmaatschappen is gekozen voor een laagdrempelig, toegankelijk en overzichtelijk lidmaatschapsmodel. Het sluit aan op de maatschappelijke opdracht van de bibliotheek én op de landelijke beweging richting gratis lidmaatschap. Het is een belangrijke stap richting nog meer gebruik, leesplezier en kansengelijkheid in Den Haag. Met vriendelijke groet, de wethouder van Stedelijke Ontwikkeling, Bibliotheken en Europa Klaas Verschuure

6/6