RIS325193 Bijlage 2 Haags Klimaatberaad

Haags Klimaatberaad Gevraagd advies

S�mulering inwoners voor aanleg groene daken en klimaatadap�eve maatregelen op eigen grond Juli 2025

Inhoud Samenvatting .................................................................................................................... 3 Het Klimaatberaad adviseert als volgt....................................................................................... 3

Inleiding............................................................................................................................. 4 Aanleiding en adviesvraag ........................................................................................................ 4 Aanpak .................................................................................................................................... 4

Klimaatadaptatie is het aanpassen aan het nieuwe klimaat .............................................. 5 Wat kan de gemeente en wat doet de gemeente?.............................................................. 6 Advies Haags Klimaatberaad ............................................................................................. 8 De gemeente kan inwoners effectiever stimuleren met versimpelde subsidie, wijkacties en communicatie. ................................................................................................................... 8 Advies 1 Behoud de subsidie, verbreed naar hitestress en een complementaire aanpak en versimpel de aanvraag voor inwoners....................................................................................... 8 Advies 2 Blijf investeren in collec�eve wijkac�es en voeg een toekomstbeeld toe aan de wijkagenda’s .......................................................................................................................... 10 Advies 3

Start een communica�ecampagne op basis van gedragsonderzoek...................... 11

De benodigde randvoorwaarden zijn doelen, geld en politieke keuze ............................... 12 Advies 4

Doel: Een visie, tussen�jdse doelen en communica�e over de voortgang............. 12

Advies 5 Geld: Financier klimaatadapta�e vanuit reguliere middelen zoals bijv. de rioolheffing .......................................................................................................................... 13 Advies 6

Urgen�everklaring: Veiligheid en gezondheid van inwoners op de eerste plaats... 13

Instrumenten baseren op gedragsonderzoek en eigen aanpak voor zand en veen ............ 14 Advies 7 In veenwijken: Help inwoners door training te geven, voorbeeldprojecten, als gemeente het voortouw te nemen in de publieke ruimte en te ontzorgen. .............................. 14 Advies 8 In zandwijken: Vergroot de mo�va�e van mensen door voorlich�ng, overtuiging, beloning, confronteren met verlies, training, aanpassing van omgeving, voorbeelden en begeleiding. .......................................................................................................................... 15 Advies 9

Overweeg op langere termijn de verplich�ng van maatregelen ........................... 16

COLOFON ......................................................................................................................... 16

2

Samenva�ng Het college van Burgemeester & Wethouders hee� het Haags Klimaatberaad advies gevraagd: Hoe kunnen we, als gemeente, inwoners effec�ever s�muleren om meer groene daken aan te leggen en/of klimaatadapta�e maatregelen te nemen op eigen grond? a) Wat zijn de randvoorwaarden; b) en welke instrumenten en regelingen zijn daarvoor nodig?.

Het Klimaatberaad adviseert als volgt Inwoners effec�ever te s�muleren met subsidies, wijkac�es en communica�e: 1. Behoud de subsidie, verbreed naar hitestress en een complementaire aanpak en versimpel de aanvraag voor inwoners 2. Blijf investeren in collec�eve wijkac�es en voeg een toekomstbeeld toe aan de wijkagenda’s 3. Start een communica�ecampagne op basis van bestaand gedragsonderzoek

De benodigde randvoorwaarden - heldere doelen, geld en poli�eke commitment – te creëren: 4. Doel: Een visie, tussen�jdse doelen en communica�e over de voortgang 5. Geld: Financier klimaatadapta�e vanuit reguliere middelen zoals bijv. de rioolheffing 6. Urgen�everklaring: Veiligheid en gezondheid van inwoners op de eerste plaats

Instrumenten zijn a�ankelijk van gedragsonderzoek en eigen aanpak voor zand en veen: 7. In veenwijken: Vergroot vooral de gelegenheid en capaciteit van inwoners. 8. In zandwijken: Vergroot vooral de motivatie van inwoners. 9. Overweeg op langere termijn de verplich�ng van maatregelen

3

Inleiding Aanleiding en adviesvraag In zijn brief van 8 april jl. hee� het college van burgemeester & wethouders (B en W) het Haags Klimaatberaad de volgende adviesvraag gesteld: “Hoe kunnen we, als gemeente, inwoners effec�ever s�muleren om meer groene daken aan te leggen en/of klimaatadapta�e maatregelen te nemen op eigen grond? Wat zijn de randvoorwaarden? En welke instrumenten en regelingen zijn daarvoor nodig?” 1 De aanleiding voor deze vraag is dat Haagse inwoners nog te weinig gebruik maken van de huidige subsidie klimaatadapta�e. De gemeente Den Haag wil haar �jd en geld effec�ef inzeten, dus daar waar het verschil maakt voor bewoners 2. Uit een recente evalua�e blijkt dat het subsidiegeld nu niet opkomt. 3 Maar, de adviesvraag gaat niet alleen over de subsidieregeling. Er is bij de gemeente interesse voor andere instrumenten die inwoners zouden kunnen aanmoedigen om met hun dak, huis, balkon of tuin aan de slag te gaan. De doelgroep van de subsidieregeling is ingedeeld in een aantal subgroepen: (een groep) eigenaren of huurders van woningen, ondernemers, VVE’s, woningbouwcorpora�es en inwoners met een Ooievaarspas4. In het advies zullen we ons specifiek richten op ‘inwoners’ waarmee we bedoelen: (een groep) eigenaren of huurders van woningen en inwoners met een ooievaarspas.

‘Ondernemers’, ‘VVE’s’ en ‘woningbouwcorpora�es’ zijn belangrijke doelgroepen voor de gemeente Den Haag om klimaatadap�eve maatregelen te nemen, maar zij verdienen een eigen aanpak volgens het Klimaatberaad en blijven daarom buiten de scope van dit advies.

Aanpak Het Haags Klimaatberaad 5 vertegenwoordigt de stem van de stad en daarom zijn in dit advies opmerkingen en sugges�es verwerkt van Hagenaren en Hagenezen die het Haags Klimaatberaad hee� gesproken. Leden van het Klimaatberaad zijn op pad gestuurd met een aantal vragen over de rol van de gemeente bij ondersteuning voor klimaatadap�eve maatregelen: 1. Thema’s die voor inwoners belangrijk zijn; 2. Hoe zij de rol van de gemeente zien versus hun eigen rol; 3. Wat zij vinden van subsidie als instrument en welke andere instrumenten hen aanspreken.

RIS321927 Adviesaanvraag Haags Klimaatberaad inzake S�muleringsregeling groene daken RIS321927 Bijlage Gevraagd advies - S�muleringsregeling aanleg groene daken. 3 Concept Tussen�jds evalua�e Subsidieregeling Klimaatadapta�e Den Haag Hoe we voor de komende 1.5 jaar de doeltreffendheid van de huidige regeling kunnen vergroten? (2023). 4 Dit zijn de doelgroepen van de huidige subsidie klimaatadapta�e. htps://www.denhaag.nl/nl/subsidies/subsidie-klimaatadapta�eaanvragen-voor-opvang-regenwater/#nodig-bij-uw-aanvraag. 5 Het Klimaatberaad, een ona�ankelijke adviescommissie, voorziet de gemeente gevraagd en ongevraagd van advies over haar klimaatbeleid en monitort de voortgang van het Haags Klimaatakkoord. htps://www.denhaag.nl/nl/natuur-enmilieu/duurzaamheid/haags-klimaatakkoord/ 1 2

4

De reac�es en ervaringen uit verschillende wijken komen terug in dit document. Samen vormen zij een divers beeld van Den Haag6. Daarnaast hee� het Klimaatberaad gebruik gemaakt van de exper�se en ervaring van haar leden en van externe exper�se.

Klimaatadapta�e is het aanpassen aan het nieuwe klimaat Het klimaat verandert De aarde warmt op en het klimaat7 verandert. De effecten zijn overstromingen, wateroverlast, droogte en zoetwatertekort, toenemende hite, slechtere waterkwaliteit, verminderde biodiversiteit en bodemdaling 8. Nederland moet zich voorbereiden op deze effecten en de leefomgeving daarop aanpassen. Dit heet klimaatadaptatie. Daarnaast moeten we verdere klimaatverandering zoveel mogelijk tegengaan: dat heet klimaatmitigatie 9. Dit advies gaat over klimaatadaptatie: ons voorbereiden en aanpassen op de effecten van klimaatverandering die er al zijn, zelfs als we vanaf vandaag alles op alles zouden zeten om de CO2 uitstoot te verminderen. Daarbij is het belangrijk om oog te houden voor het verband tussen adapta�e en mi�ga�e. Het is verstandig om klimaatadap�eve maatregelen in te zeten met een lage CO2-uitstoot, zodat het klimaat niet nog sneller verandert 10. Bijvoorbeeld geen energie slurpende airco’s neerzeten die het probleem van hite op korte termijn oplossen, maar op lange termijn verergeren. Een boom planten voor schaduw is een slimmere keuze en draagt bij aan zowel klimaatadapta�e als mi�ga�e. Wat inwoners van Den Haag gaan merken van klimaatverandering Dat het klimaat verandert betekent dat het warmer, nater en tegelijker�jd droger wordt en de zeespiegel s�jgt.

Wat merk je daar als inwoner van Den Haag van? Er komen bijvoorbeeld meer plaknachten omdat het ’s nachts niet meer a�oelt onder de 20°C waardoor je niet lekker kunt slapen. Maar, de hite kan zelfs zo erg worden dat mensen doodgaan, waarbij kinderen en ouderen extra kwetsbaar zijn 11. Mensen die buiten of op niet gekoelde werkplekken fysieke arbeid verrichten worden ook extra getroffen door de hite. We kunnen hier in Den Haag ook piekbuien krijgen met een overstroming zoals in Limburg in 2021 12 waardoor wegen onderlopen, je auto’s kunt zien drijven in de tunnel van de Binckhorstlaan 13

6 Noot: In Leidscheveen-Ypenburg bleken geen wijkini�a�even of inwonersvereniging rondom klimaatadapta�e en/of vergroening. Daarom is gesproken met een van de groenbeheerders op sugges�e van het stadsdeel. 7 Een eenvoudige defini�e voor het ‘klimaat’ is het gemiddelde weer over een periode van 30 jaar. 8 Bron: htps://www.klimaateffectatlas.nl/nl/kaartverhalen.. 9 htps://klimaatadapta�enederland.nl/actueel/actueel/nieuws/2023/aanbevelingen-samenhang-adapta�e-mi�ga�e/ 10 Een voorbeeld is het plaatsen van infiltra�ekraten (plas�c) terwijl een wadi ook zou kunnen of een boom kappen om vervolgens een energie slurpende airco neer te zeten. 11 WEGWIJZER | Den Haag Klimaatbestendig 12 htps://www.limburg.nl/onderwerpen/water/wateroverlast/#:~:text=In%20juli%202021%20had%20de, werden%20ge%C3%ABvacueerd%20en%20bezi�ngen%20vernield. 13 htps://www.ad.nl/den-haag/auto-s-varen-door-tunnel-binckhorstlaan~a8468f09/

5

of water huizen inloopt zoals in de wijk Pathmos in Enschede 14. Den Haag is niet zelfvoorzienend voor zoetwater, dus in een droge periode kan het water in meertjes verdampen en wordt de concentra�e gifstoffen en algenvorming zo hoog dat je er niet meer veilig kunt zwemmen. Tijdens het droogteseizoen, van april tot oktober, is door de start van het groeiseizoen en de s�jgende temperaturen de kans op watertekort aanwezig. 15 Ook verzil�ng (indringing van zout water) als gevolg van klimaatverandering hee� gevolgen voor de drinkwatervoorziening. 16 Wat inwoners van Den Haag kunnen doen om pre�g te blijven wonen 17 In de huidige subsidieregeling wordt een aantal klimaatadap�eve maatregelen genoemd: Een groen dak; het opvangen van water in regentonnen of regenschu�ng; het a�oppelen van de regenpijp van het riool (bijvoorbeeld in een vijver) en tuintegels te vervangen door gras of planten zodat water kan infiltreren in de bodem. Maatregelen tegen hite worden niet genoemd in de subsidieregeling, maar je kunt denken aan: schaduw aanbrengen zodat het aangenamer en koeler wordt �jdens hete zomers door het planten van bomen, klimplanten leiden langs een pergola (boogconstruc�e), zonwering of warmte werende isola�efolie aanbrengen en groene gevels met klimplanten.

In het nieuwe klimaat moeten we niet alleen denken aan zitjes voor zonaanbidders, maar ook aan beschute zitjes in de schaduw, met name voor ouderen en schaduwrijke speelplekken voor kinderen.

Wat kan de gemeente en wat doet de gemeente? Om Den Haag een fijne, gezonde en veilige plek te houden, moeten we ons dus aanpassen 18. De gemeente Den Haag hee� daarom als één van de eerste gemeenten in Nederland in 2012 een Uitvoeringsplan Klimaatbestendig gelanceerd19. De gemeente wil een klimaatbestendige en waterrobuuste stad zijn in 2050. Sindsdien hee� de gemeente �jd en geld gestoken in grote projecten voor kustveiligheid, grote waterbergingen aan de rand van de stad, voorbeeldprojecten en kennisontwikkeling20. De gemeente is samen met medeoverheden eigenaar van publiek terrein en kan die grond klimaatadap�ef inrichten: aanpassen zodat er weinig schade is bij overstroming, droogte of hitegolven. Het publieke terrein beslaat zo’n 40% van gemeente Den Haag. De overige 60% is privaat terrein: ondernemers, inwoners, woningbouwcorpora�es en private verhuurders htps://www.woonbond.nl/nieuws/huurders-huis-kwijt-door-wateroverlast/ htps://www.onswater.nl/droogte-en-wateroverlast/wie-beheert-ons-water-in-de-provincie/zuid-holland 16 “Verzil�ng is het geleidelijk toenemen van het zoutgehalte in bodem of water. Zuid-Holland is hiervoor kwetsbaar door de open verbinding met zee.

Vooral bij een combina�e van hoge waterstanden op zee en lage rivierafvoeren kan zeewater landinwaarts de rivieren optrekken, tot bij de inlaatpunten voor drinkwaterproduc�e en de regionale watervoorziening” bron: htps://www.zuidholland.nl/onderwerpen/klimaatadapta�e/klimaatopgaven/#h2d2a77da-3ff8-4�9-947e-6d2183e0e4de 17 htps://www.onswater.nl/droogte-en-wateroverlast/wie-beheert-ons-water-in-de-provincie/zuid-holland 18 htps://klimaatadapta�enederland.nl/ 14 15

19 20

RIS252427 htps://denhaag.raadsinforma�e.nl/document/10195516/1?connec�on_type=16&connec�on_id=670166

6

zijn eigenaar van de grond en het vastgoed en mogen daarover beslissen 21. De gemeente Den Haag kan het dus niet alleen, iedereen kan helpen om zijn huis of tuin aan te passen zodat Den Haag lee�aar, veilig en gezond blij� voor iedereen. De subsidie klimaatadapta�e Momenteel probeert de gemeente inwoners en woningbouwcorpora�es aan te moedigen om wateropvang te realiseren op eigen grond via de subsidie klimaatadapta�e 22. Een belangrijke randvoorwaarde bij de inzet van de subsidie is dat deze benut wordt daar waar het risico op wateroverlast groot is en dat de ingezete euro’s zich daadwerkelijk uitbetalen, bijvoorbeeld in m2 groene daken en liters wateropvang 23. De Haagse subsidie klimaatadapta�e loopt t/m eind 2026 en is onlangs geëvalueerd. Het is duidelijk dat de geldpot op dit moment niet opgaat en dat er minder inwoners gebruikmaken van de subsidie dan de gemeente Den Haag zou willen. De opstellers van de evalua�e 24 constateren o.a. de volgende zaken:

21 22 23 24

-

de regeling is slecht te begrijpen, o.a. doordat zeer uiteenlopende doelgroepen worden gecombineerd;

-

de 1.000 liter-eis verplichte wateropvang is niet realis�sch voor veel par�culieren;

-

er is nauwelijks en slecht gecommuniceerd over de regeling;

-

Ooievaarspashouders die hun volledige kosten vergoed krijgen worden nauwelijks bereikt.

BRON: CBS data –Den Haag. Cijfers bij benadering htps://www.denhaag.nl/nl/subsidies/subsidie-klimaatadapta�e-aanvragen-voor-opvang-regenwater/ RIS321927 Bijlage Gevraagd advies - S�muleringsregeling aanleg groene daken.

Concept Tussen�jds evalua�e Subsidieregeling Klimaatadapta�e Den Haag Hoe we voor de komende 1.5 jaar de doeltreffendheid van de huidige regeling kunnen vergroten? (2023).

7

Advies Haags Klimaatberaad De gemeente kan inwoners effec�ever s�muleren met versimpelde subsidie, wijkac�es en communica�e. Advies 1 Behoud de subsidie, verbreed naar hitestress en een complementaire aanpak en versimpel de aanvraag voor inwoners Uit de evalua�e 25 naar de subsidie bleek al dat de pot niet opgaat en ook niet terecht komt daar waar de gemeente de hoogste nood ziet. Inwoners zijn duidelijk over het nut van een subsidie: “Subsidies stimuleren zeker. Daarmee doorgaan” (Archipelbuurt). Een bewoner uit Duinoord zegt dat een subsidie drempelverlagend kan werken, maar is ook kri�sch: “Verdubbelen van de subsidie gaat niks doen. Wat goed werkt is: 1. Als een pilot in de wijk laat zien dat het werkt 2. Als er betrouwbare aannemers gevonden worden 3. Collectieve wijkacties, waarbij mensen ontzorgd worden (ook m.b.t. aanvragen subsidie) Een bewoonster uit het Regentessenkwar�er vult aan: “Zorg dat alle kennis rondom de aanleg beschikbaar is op een toegankelijke manier. Welke daken zijn er, wat kost het, welke subsidies zijn er en waar kan je het aanschaffen?”. “Probeer de bewoners te ontzorgen: help hen met selectie van betrouwbare leveranciers.” Aldus een inwoner van de Archipelbuurt.

Als het de gemeente erom gaat om het geld uit te geven op de plekken waar dat het meest nodig is, is Duurzaam Den Haag helder: “In wijken als Benoordenhout wordt relatief veel gebruik gemaakt van regelingen, subsidies en duurzaamheidsadviezen. Hier is vaak meer eigen initiatief, een hoger opleidingsniveau en meer toegang tot middelen aanwezig. In wijken zoals Moerwijk ligt de situatie anders. Hier zijn bewoners minder snel geneigd om mee te doen aan verduurzamingsinitiatieven, is er meer wantrouwen of simpelweg minder tijd en ruimte om hiermee bezig te zijn.” Daarom is het nodig om in wijken zoals Moerwijk extra energie te steken in communica�e, persoonlijke gesprekken, fysieke aanwezigheid en

25

Concept Tussen�jds evalua�e Subsidieregeling Klimaatadapta�e Den Haag Hoe we voor de komende 1.5 jaar de doeltreffendheid van de huidige regeling kunnen vergroten? (2023).

8

het bouwen van vertrouwen. Dit betekent dat Moerwijk en vergelijkbare wijken veel meer aandacht en begeleiding zouden moeten krijgen dan wijken op het zand. Een inwoner uit Waldeck, Loosduinen stelt dat lang niet alle inwoners van Den Haag bekend zijn met subsidie “Er is wantrouwen. Moeten we dat geld straks weer terugbetalen?” Een medewerker van een woningbouwcoöpera�e gee� aan dat huurders geen aanpassingen mogen doen, zoals het aansluiten van een regenton. Ook zegt hij: Wij verwijzen huurders niet meer door naar de subsidie, omdat deze voortdurend verandert.” Omdat subsidie niet of nauwelijks terecht komt bij lage inkomensgroepen, adviseert het Haags Klimaatberaad dat minimaal een even groot bedrag als de subsidiepot wordt ingezet via een ander instrument – zoals wijkac�es of gra�s uitdeel ac�es - om klimaatadapta�e bij bewoners te s�muleren. De Ooievaarspashouders worden als groep slecht bereikt, ondanks dat zij nu 100% van de maatregelen vergoed krijgen. Subsidie als instrument lijkt niet effec�ef voor deze doelgroep. Zoals een medewerker van een woningcoöpera�e in Den Haag ZuidWest het zegt: “Als huurders in deze wijken een Ooievaarspas hebben dan heb je echt heel weinig te besteden en dus wel wat anders aan je hoofd. Het gaat dan om overleven.

Aandacht voor het klimaat of de subsidie bekijken is wel het laatste waar ze aan denken.” Het Haags klimaatberaad adviseert om de Ooievaarspashouders 100% vergoeding te blijven bieden als extra, maar in de basis vooral in te zeten op wijkac�es en gra�s uitdeel ac�es begeleid door Duurzaam Den Haag waarbij deze groep volledig wordt ontzorgt. Zoals de subsidieregeling nu is ingestoken gaat die vooral over regenwateropvang. De subsidie zou zich niet moeten beperken tot wateroverlast en droogte. Inwoners zullen veel sneller de gevolgen van hite gaan merken en de risico’s zullen zich ook eerder voordoen en in veel meer delen van de stad. Gezien de risico’s van hite adviseren wij de subsidieregeling te verbreden naar maatregelen tegen hite en daarbij ook te kijken naar aanvullende maatregelen zoals bijvoorbeeld zonwering en nachtven�la�e. En dan met name daar waar inwoners die maatregelen het hardste nodig hebben en zelf de middelen niet hebben 26. Zoals ook een groenbeheerders van gemeente Den Haag zegt: “We hebben te weinig verteld over sterftecijfers door hitte en de meerwaarde van de bomen het groen in de stad.” Een laatste advies is om de regeling en het aanvraagproces te versimpelen. Uit het gedragsonderzoek in opdracht van I&W27 blijkt dat hoe meer stappen het aanvraagproces bevat en hoe meer moeite het kost, hoe groter de kans is dat bewoners a�aken.

Zorg dus dat de drempel voor het aanvragen van de subsidie zo laag mogelijk is. In het verlengde daarvan betekent dit ook het loslaten van de minimumeis van 1.000L voor par�culieren. Dat is de conclusie van de evalua�e en het Haags Klimaatberaad ondersteunt die conclusie. De gedachte achter de 1.000L eis is dat er dan meer water wordt opgevangen en meer groen bijkomt. In de prak�jk blijkt het voor inwoners een te grote drempel. De gemeente zal zelf de 26

De gemeente Den Haag beschikt over kaarten met de top-10 hitestress wijken en wateroverlast wijken. Gecombineerd met de sociaal economische status kan de gemeente de wijken bepalen waar maatregelen tegen hite in aanmerking komen voor subsidie. 27 Eindrapport waterbergend gedrag. December 2024. Behavior Change Group D&B.

9

grote stappen moeten zeten en moet van inwoners kleine, haalbare stappen vragen en die belonen. Een ambtenaar duurzaamheid uit de Archipelbuurt zegt hieronder. “Maak de drempels voor deze initiatiefnemers zo laag mogelijk, om afhaakmomenten te reduceren”.

Advies 2 Blijf investeren in collec�eve wijkac�es en voeg een toekomstbeeld toe aan de wijkagenda’s S�muleer collec�eve wijkini�a�even van bewoners, want 1 regenton of 1 ontegelde tuin doet niet veel, maar samen hebben tuinbeziters een oppervlakte in Nederland zo groot als de Veluwe 28. Als zij collec�ef hun tuin vergroening kunnen zij dus wel degelijk de hitestress in hun wijk tegengaan door het planten van bomen, de biodiversiteit (aantal diersoorten) vergroten en wateroverlast beperken. Daarmee maken zij hun wijk lee�aarder, veiliger en gezonder. Een inwoner van het Regentessenkwar�er zegt hierover: “Het belangrijk is dat je mensen het verschil laat voelen. Bijvoorbeeld wat het in een Schilderswijk betekent als je daar bomen en groen zou aanplanten om zo de hittestress tegen te gaan.” Kleine ac�es kunnen grote ac�es worden als zij een voorbeeldfunc�e hebben voor de rest van de wijk. Is het merendeel van de voortuinen groen? Dan zullen nieuwe bewoners sneller geneigd zijn hun voortuin te vergroenen of groen te laten dan wanneer het merendeel uit tegels bestaat. Sociale normen spelen een belangrijke rol in hoe we ons gedragen. Meer dan door argumenta�e of kennis wordt ons gedrag bepaald door wat anderen in onze directe omgeving doen (vrienden, familie, buren, collega’s).

Uit onderzoek blijkt ook dat mensen onderschaten hoeveel zorgen anderen zich maken over klimaatverandering en ook hun bereidheid tot verandering onderschaten (Steg, 2018). Dit leidt tot gedachten als ‘ik kan wel veranderen, maar als anderen dat niet doen, hee� dat geen zin’. Deze misva�ng kan er toe leiden dat mensen minder bereid zijn om te veranderen. Het loont daarom om ini�a�even en de nieuwe sociale norm goed zichtbaar te maken. Een inwoner uit Duinoord zegt: “Voor de zandwijken werkt het goed om bewonersinitiatieven in hun kracht te zetten. Hen vragen wat ze aan oplossingen zien. Het werkt heel goed als je met een pilot een proof of principle kunt neerzetten”. De gemeente zou een toekomstbeeld moeten toevoegen aan de huidige wijkagenda’s 29 zodat de wijk ook lee�aar blij� over 15 en 30 jaar als de nieuwe genera�e in de wijk gaat wonen bij een nieuw klimaat en niet alleen prioriteiten moeten stellen voor de 4 komende jaar. Onderdeel van dit toekomstbeeld is een analyse van de klimaatgerelateerde problemen in de wijk zoals hite, wateroverlast, waterkwaliteit en droogte (bodemdaling) en daarbij de maatregelen die nodig zijn voor deze wijk op publiek en privaat terrein. De ingeslagen route

28

Na�onaal Park de Hoge Veluwe hee� een oppervlakte van 5500 hectare (55 km²). Nederlandse tuinen beslaan nu een oppervlakte van 10 x Park de Hoge Veluwe (550 km²). Er zijn 5,5 miljoen tuinen in Nederland. Als iedere tuin 10 m² extra vergroent, betekent dit: 5,5 miljoen x 10 m² = 55 km² dus: Een Veluwe erbij! Tuinbranche Nederland 29 RIS-nummer 310888 Stand van zaken wijkagenda’s en presenta�e wijkscans met prioriteiten per stadsdeel (17 december 2021)

10

van de gemeente om meer gebiedsgericht, integraal, par�cipa�ef en informa�e gestuurd te gaan werken krijgt zo een vijfde element: toekomstgericht werken. Een bewoner van Duinoord zegt hierover: “Het zou ook heel goed zijn als de gemeente in samenspraak met bewoners tot echt integrale wijkplannen zou komen, dat wil zeggen breder dan adaptatie ook gericht op verduurzaming en mitigatie.”

Advies 3 Start een communica�ecampagne op basis van gedragsonderzoek 30 Het Haags klimaatberaad adviseert Gemeente Den Haag om te gaan communiceren over klimaatadapta�e door middel van een communica�e campagne die aansluit op de thema’s die voor Haagse inwoners belangrijk zijn en de campagne te onderbouwen met gedragsonderzoek en daaraan gekoppeld een concreet handelingsperspec�ef. De gemeente kan zelf onderzoek doen, maar er is al ruim kennis voor handen zoals: gedragsonderzoek van BINNL31, gedragskennis bij VNG32 en het lectoraat psychologie voor een duurzame stad 33. Uit de evalua�e 34 naar de subsidieregeling klimaatadapta�e blijkt onder andere dat er te weinig communica�e is geweest over de subsidieregeling. Dat is een mogelijke verklaring dat de regeling te weinig wordt benut. Op dit moment is de insteek van de gemeente eenzijdig en sluit deze niet aan op belangrijke thema’s voor inwoners. Op de website van de subsidieregeling staat “Subsidie klimaatadapta�e (voor opvang regenwater).“ Er staat niet op de site welk probleem dit voor een inwoner oplost en wat het oplevert. Het woord ‘klimaat’ hee� voor een groep mensen een nega�eve lading: De kernboodschap: “Het is �jd voor een groenere tuin”, in de campagne van de gemeente Amsterdam, spreekt meer aan.

Uit recent onderzoek35 van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (hierna I&W) blijkt ook dat ‘wateroverlast’ als thema niet iedereen aanspreekt. Wateroverlast is in sommige wijken al heel zichtbaar en gaat steeds vaker voor komen, maar het is nu nog geen thema voor elke Hagenaar of Hagenees. Thema’s zoals ‘hite’ zijn een directer probleem, vooral onder 65-plussers in wijken met een hoge bevolkingsdichtheid en weinig groen, zoals Laak, Moerwijk, Schilderbuurt en Transvaal 36. Andere thema’s om inwoners aan te spreken op hun mo�va�e zijn: (drink)waterbesparing, groen is mooi en gezellig en groen is goed voor de biodiversiteit (aantal diersoorten) 37. Een 30 31 32 33 34

htps://vng.nl/sites/default/files/2022-09/Gedragsdoeboek-aan-de-slag-met-gedrag-in-9-stappen.pdf htps://binnl.nl/kennisbank/tools/behaviour+change+wheel/default.aspx htps://vng.nl/sites/default/files/2022-09/Gedragsdoeboek-aan-de-slag-met-gedrag-in-9-stappen.pdf htps://www.hva.nl/onderzoek/lectoraten/psychologie-voor-een-duurzame-stad

Concept Tussen�jds evalua�e Subsidieregeling Klimaatadapta�e Den Haag Hoe we voor de komende 1.5 jaar de doeltreffendheid van de huidige regeling kunnen vergroten? (2023). 35 Eindrapport waterbergend gedrag. December 2024. Behavior Change Group D&B. 36 37

Zie klimaateffectatlas: htps://www.klimaateffectatlas.nl/nl/buurtdashboard?undefined=&gemeente=GM0518 Eindrapport waterbergend gedrag. December 2024. Behavior Change Group D&B.

11

bewoonster van het Regentessenkwar�er zegt bijvoorbeeld: “Als ik over mijn dak uitkijk en zie hoeveel bijen en andere insecten boven mijn dak zoemen word ik daar blij van”. Een andere inwoner van het Regentessekwar�er gee� aan dat voorlich�ng heel belangrijk is. “Bijvoorbeeld het maken van een filmpje over hoe je in tuinen je hek zou kunnen vervangen door een haag. Maar natuurlijk ook info over het vergroenen van je dak.” Iemand van een buurteam uit Laak/Spoorwijk merkt op dat er in deze wijken geen animo is voor groene daken: “Het is totaal onbekend en men denkt zelfs dat het slecht is voor de daken.” In werkelijkheid kan een goed aangelegd groendak de levensduur verlengen. Het is belangrijk om in de communica�e rekening te houden met dergelijke misverstanden.

De benodigde randvoorwaarden zijn doelen, geld en poli�eke keuze Advies 4 Doel: Een visie, tussen�jdse doelen en communica�e over de voortgang Het Haags Klimaatberaad adviseert om een aansprekend verhaal te maken met daarin de lange termijnvisie, heldere tussen�jdse doelen en communica�e over de voortgang van die doelen rich�ng inwoners. Daarbij is het van belang om ook als gemeente zelf verantwoordelijkheid te nemen. Wat doet de gemeente en wat vraagt de gemeente aan inwoners om te doen? Hoe telt dit op tot de doelen en de visie die de gemeente hee� om de stad pre�g lee�aar te maken voor iedereen. Dat verhaal moet consistent zijn en de rol van inwoners duidelijk. Een voorbeeld van een inwoner uit het Haagse Hout wat niet helpt: “Jarenlang was er een kreet: 2030 gaat Mariahoeve van het gas af, nu hoor je dat nergens meer.” Creëer in de stad een gezamenlijk doel. Laat zien wat je als stad al hebt bereikt: hoeveel m2 ontegeld, m2 groen, aantal insecten en vogels dat is toegenomen. Laat door de hele stad zien wat je bereikt. Tegenwoordig volgt het gros van de mensen hun nieuws via de social media. Maak daar gebruik van. Vraag een bekende influenceer (of creëer er eentje) die con�nue filmpjes over gezamenlijke successen en belangen maakt.

Een inwoonster van het Regentessekwar�er doet de volgende sugges�e: “Leuke filmpjes van enthousiaste mensen met een groen dak, zoemende bijtjes, informatie over hoeveel water er is opgevangen, hoeveel daken er al zijn, hoeveel toename van biodiversiteit, etc.” Een gemeente die dit veel toepast is Alkmaar, in 2024 winnaar van de Green Ci�es Award Europe38. Zij stellen zich als 38

htps://alkmaar.nieuws.nl/gemeente/alkmaar-wint-green-ci�es-europe-award-nederland-2024

12

doel om per jaar voor 1 hectare extra openbaar groen te zorgen, in totaal 50.000 m2 in 7 jaar �jd. Een deelproject was om 5.000 bomen te planten waarvan de gemeente er 3.000 plant en 2.000 weggee� aan par�culieren, bedrijven en maatschappelijke organisa�es. Dat doel is ruimschoots gehaald met bijdrage van de gemeente en inwoners samen. Inwoners dragen graag bij, maar het werkt pre�g als het doel en hun bijdrage aan dat doel concreet is en ze dat kunnen delen met hun sociale omgeving.

Advies 5 Geld: Financier klimaatadapta�e vanuit reguliere middelen zoals bijv. de rioolheffing Er is nu een aparte pot voor klimaatadapta�e. Daarmee concurreert klimaatadapta�e met financiering van andere gemeentelijke doelen. Dat is gek want het is een aanpassing aan het nieuwe normaal die moet gebeuren. Uitstellen is alleen maar duurder. Middelen voor klimaatadapta�e moeten onderdeel worden van reguliere middelen. Dat kan bijvoorbeeld door de benodigde investeringen uit de rioolheffing te betalen zoals dat in Rijswijk gebeurt en door klimaatadap�eve maatregelen standaard onderdeel te maken van rioolvervangingswerkzaamheden. Hiermee kan de subsidiepot voor klimaatadapta�e een structurele uitgave worden en vast onderdeel zijn van de begro�ng totdat gemeente Den Haag Klimaatadap�ef is ingericht in 2050. Er zou ook gekeken kunnen worden naar het stapelen van ‘potjes’ voor andere gerelateerde beleidsdoelen, zoals gezondheid, lee�aarheid, sociale cohesie en veiligheid. Klimaatadapta�e draagt daar immers ook aan bij.

Advies 6 Urgen�everklaring: Veiligheid en gezondheid van inwoners op de eerste plaats Het maakt de regen, zon en wind niet uit wie er in maart 2026 de verkiezingen wint, maar voor de Haagse inwoners is het wel belangrijk dat Den Haag een veilige, gezonde en lee�are plek blij�, zowel op de korte als de lange termijn. Dat vraag een duidelijk en consistent lange termijn beleid. Ondanks poli�eke meningsverschillen is er niemand voor hitestress en overstromingen. Het Klimaatberaad adviseert daarom om tot een urgen�everklaring te komen met alle deelnemende verkiezingspar�jen in 2026 over veiligheid en gezondheid in rela�e tot klimaatverandering. Daarin kan komen te staan wat Haagse inwoners in de toekomst kunnen verwachten aan wateroverlast, overstroming, hite, droogte en verlies van biodiversiteit en wat de par�jen samen zullen doen om de stad hier op aan te passen.

13

Instrumenten baseren op gedragsonderzoek en eigen aanpak voor zand en veen Overheidsbeleid is het meest effec�ef wanneer het aansluit bij de leefwereld van de mensen om wie het gaat. Uit de gesprekken met inwoners blijkt er groot verschil tussen inwoners op het zand en in het veen. Zij vragen elk om een eigen aanpak om hen gelijkwaardig te kunnen bedienen, zij hebben immers andere behoe�en en mogelijkheden. Het Haags Klimaatberaad adviseert de gemeente om gebruik te maken van beschikbare gedragskennis39 en interven�es rich�ng inwoners, zoals een subsidie, te toetsen voor hun nut in wijken die van elkaar verschillen. De voorbeelden hieronder komen voort uit de gesprekken met Duurzaam Den Haag, inwoners en de kennis van de leden van het Haags Klimaatberaad met gedragsverandering en handelingsperspec�even. Gemeente Den Haag zou eigen onderzoek moeten doen voor een aanpak voor zand en veen of gebruik kunnen maken van gedragsonderzoek van BINNL 40, gedragskennis bij VNG 41 en het lectoraat psychologie voor een duurzame stad42. Voor de effec�eve besteding van middelen is het nu�g een Rasch analyse te (laten) maken, die aangee� welke gedragsveranderingen het meest kansrijk zijn43.

Advies 7 In veenwijken: Help inwoners door training te geven, voorbeeldprojecten, als gemeente het voortouw te nemen in de publieke ruimte en te ontzorgen. Vanwege de verschillen tussen veenwijken en zandwijken hanteert S�ch�ng Duurzaam Den Haag een verschillende aanpak. Veel inwoners in veenwijken zijn bezig met overleven en hebben geen �jd en ruimte om bezig te zijn met verduurzaming. Ook is er meer wantrouwen rich�ng de overheid. Dit terwijl zij vaak wel meer last hebben van onlee�are woon-en verblijf situa�es bijvoorbeeld door hite en de overheid hard nodig hebben om hun wijk lee�aar te houden. Dit betekent dat Moerwijk en vergelijkbare wijken veel meer aandacht en begeleiding krijgen dan wijken op het zand. Uit de klimaateffectatlas van Den Haag 44 blijkt dat onder andere Moerwijk, de Schildersbuurt, Laak en Transvaal een hoger percentage erns�g eenzame mensen kent. Het is voor hen waarschijnlijk las�g zich te organiseren omdat hun netwerk niet zo groot is. In 39

O.a. Stel, J. van der, Wortelboer, S., Helmink, S. (ed.) Klimaatpsychologie Hoe psychologie bijdraagt aan een duurzaam leven, Boom, 2024 40 htps://binnl.nl/kennisbank/tools/behaviour+change+wheel/default.aspx 41 42 43 44

htps://vng.nl/sites/default/files/2022-09/Gedragsdoeboek-aan-de-slag-met-gedrag-in-9-stappen.pdf htps://www.hva.nl/onderzoek/lectoraten/psychologie-voor-een-duurzame-stad htps://dbgedrag.nl/rasch-analyse-voor-gedragsverandering/ htps://www.klimaateffectatlas.nl/nl/buurtdashboard?undefined=&gemeente=GM0518

14

diezelfde wijken hebben veel mensen ook moeite om rond te komen. Vanuit de gedragswetenschappen is bekend dat bezig zijn met lange termijnvraagstukken heel las�g is als je een hoge mate van stress, eenzaamheid of onzekerheid ervaart. Voor gemeente Den Haag betekent dit dat de aanpak in veenwijken veel meer moet bestaan uit ontzorgen en zelf het goede voorbeeld laten zien in de publieke ruimte. De lat voor inwoners kan hier niet hoog liggen. Concreet is voor hen wellicht haalbaar: tegel eruit en plant erin, regenton plaatsen, (gra�s) bomen planten en zonwering/ isola�efolie aanbrengentegen hitestress. Een mooie combina�e van beleidsdoelen kan zijn om sociale cohesie te versterken door gezamenlijke tuinac�es. Nogmaals: subsidie is niet het instrument van de veenwijken. Dat is niet laagdrempelig genoeg en werkt niet voor deze doelgroep. Op basis van de evalua�e concludeert het Klimaatberaad dat subsidie niet of nauwelijks terecht komt bij lage inkomensgroepen. Daarom adviseert het beraad dat minimaal een evenredig deel van de financiële middelen om klimaatadapta�e bij bewoners te s�muleren uit andere (niet subsidie) instrumenten moet bestaan. Denk aan wijkac�es en investeringen in de publieke ruimte. Hierbij kan stapeling van beleidsdoelen uitkomst bieden: vergroening, veiligheid, gezondheid, sociale cohesie, sport en jeugd.

Advies 8 In zandwijken: Vergroot de mo�va�e van mensen door voorlich�ng, overtuiging, beloning, confronteren met verlies, training, aanpassing van omgeving, voorbeelden en begeleiding. Over het zand zegt Duurzaam Den Haag: “In wijken als Benoordenhout wordt relatief veel gebruik gemaakt van regelingen, subsidies en duurzaamheidsadviezen. Hier is vaak meer eigen initiatief, een hoger opleidingsniveau en meer toegang tot middelen aanwezig.” Voor de gemeente Den Haag betekent dit dat inwoners vaak wel de gelegenheid hebben en de capaciteiten, maar niet voldoende gemo�veerd zijn om klimaatadapta�e prioriteit te geven. Gedragsverandering is las�g, dus als jij gewend bent om de tuin te sproeien met drinkwater en gemakkelijk de tuinslang pakt, dan is het las�g om na te denken over de tuin sproeien met opgevangen regenwater. Op het moment dat door voorlich�ng duidelijk wordt dat drinkwater schaars wordt en duur, ontstaat misschien de mo�va�e om water op te vangen in de tuin. Voor inwoners van het zand ligt de lat wellicht hoger en kunnen zij bijvoorbeeld niet alleen een regenton neerzeten of de regenpijp a�oppelen, maar ook een waterzak plaatsen in de kruipruimte of een regenwatertank laten ingraven onder het terras.

Om hite tegen te gaan, helpt het om tuinen te ontharden, schaduw te creëren door bomen, heesters te planten, groene gevels en groene daken aan te leggen en zonwering te installeren.

15

Maak het inwoners makkelijk. Tuinonderhoud is voor veel inwoners een drempel en een reden om hun tuin te betegelen. Een groenbeheerder van gemeente Den Haag adviseert: “Help de bewoners met het maken van onderhoudsarme tuinen, met de juiste beplantingskeuze kan dit. Bied beplantingsconcepten aan en geef uitleg over het onderhoud, dit als alternatief voor minder tegels en kunstgras.” Klimaatadap�eve maatregelen zoals groene daken cassetes, regenwatertanks of a�oppelkits moeten laagdrempelig verkrijgbaar zijn en gewoon te koop in een tuincentrum of bouwmarkt.

Advies 9 Overweeg op langere termijn de verplich�ng van maatregelen Het laten zien van nieuw gedrag verloopt in fases (innovators, pioniers, voorlopers, achterlopers, achterblijvers). Het begint met innovators en pioniers die sterk gemo�veerd zijn en de capaciteiten hebben om te veranderen tegen de norm in. Wanneer de eerste grote groep van de voorlopers zich aansluit bereikt een innova�e volwassenheid en wordt een sociaal kantelpunt bereikt, de sociale norm verandert. Het is belangrijk om in beleid onderscheid te maken tussen deze verschillende groepen. Voor de achterlopers en achterblijvers geldt dat zij zich niet gemakkelijk laten mo�veren. Het hee� niet veel zin om s�muleringsbeleid daar op te richten, Zij gaan pas bewegen als de sociale norm is veranderd of wanneer het beleid zodanig wordt in gericht (bijvoorbeeld door normering en verplich�ng) dat ze niet anders meer kunnen. Net zoals er voor bedrijfsauto’s zero emission zones zijn ingesteld adviseren we de gemeente te overwegen om voor de langere termijn een verhardingsverbod, schaduwnorm en/of wateropvang verplicht te stellen. Begin bij het beschermen van de meest kwetsbaren door het instellen van een schaduwnorm van 30% bij speelplaatsen en verzorgingstehuizen. Maak het ook niet te ingewikkeld: stel een verhardingsverbod in, maar blijf weg van het volledig willen handhaven.

Wanneer de grote groep volgt, slaat de sociale norm om en blij� de wijk lee�aar. Met een helder toekomstbeeld en goede communica�e over de lee�aarheid van hun wijk is er voor inwoners genoeg �jd om zich aan te passen aan het nieuwe normaal.

COLOFON Het Haags Klimaatberaad hee� dit advies op 7 juli 2025 vastgesteld. Het hee� veel baat gehad bij meerdere gesprekken met bewoners van (duurzame) wijkorganisa�es, met medewerkers van de gemeente en van een woningbouwcoöpera�e. Een concept van het advies is gereviewd door de deskundigen Sara Wortelboer en Jeroen Kluck; hun opmerkingen zijn met dank verwerkt.

16