RIS325161 Bijlage Advies binnenterreinen eind 19e begin 20e eeuw

Team

Binnenterreinen eind 19e begin 20e eeuw Team Stadsadviseurs - Oktober 2025

Colofon Advies Binnenterreinen eind 19e - begin 20e eeuw is een onafhankelijke publicatie van het Team Stadsadviseurs van Den Haag. Team Stadsadviseurs (TSa) bestaat uit: Wout van der Heijden (Stadsadviseur Stedelijke Kwaliteit) Ingeborg Thoral (Stadsadviseur Publiek Domein) Pim Meijer (Stadsadviseur Sociale Dimensie) Bas Rensen (Secretaris) Meer informatie over het Team Stadsadviseurs en haar werkwijze: www.stadsadviseurs.nl Contact secretariaat: TeamStadsadviseurs@denhaag.nl Fotografie: Beeldbank Gemeente Den Haag & Adobe Stock Illustratie: Team Stadsadviseurs

Oktober 2025

Dichtslibbende binnenterreinen uit eind 19e - begin 20e eeuw Het aantal uit- en aanbouwen in de soms best krappe binnenterreinen van de stad neemt toe. Uitbouwen zijn populair in klus- en verbouwprogramma’s. Evenals tuinoverkappingen en buitenkeukens. Uitbouwen leveren een waardevermeerdering van het huis op. En waar de keuken vroeger de basis van het huis was, is nu de tuin onderdeel van de keuken. Wat betekent dit voor binnenterreinen zoals in het Statenkwartier? Team Stadsadviseurs deed een verkenning en adviseert op basis hiervan deze adviesvraag ambtelijk verder te onderzoeken. Naar aanleiding van een vraag uit de Raadscommissie Ruimte, of het Team Stadsadviseurs (TSa) mogelijk kan adviseren over oplossingen met betrekking tot het dichtbouwen van achtertuinen in het Statenkwartier, heeft het TSa een vooronderzoek gedaan om de potentie van deze adviesvraag in te schatten (voor de verantwoording zie bronvermelding achterin). Doel van het TSa hierbij was om grip te krijgen op wat er in het Statenkwartier in de binnenterreinen precies speelt, of dit vaker in de stad voorkomt en of de opgave voor het TSa interessant genoeg is om als onderzoek verder op te pakken. Resultaat is een beperkt advies over binnenterreinen in de stad, waarbij de focus uiteindelijk ligt op binnenterreinen uit het eind van de 19e en begin van de 20e eeuw.

Hier zijn de stadstuinen in Den Haag vaak het smalst en ondiepst, waardoor ze makkelijk dichtslibben.

Detail houtsnede Tuinen op Giudecca (Jacopo de Barbari. Ca. 1500)

Team Stadsadviseurs

5

Vooronderzoek Probleemopgave In 2017 heeft de gemeente het via een bestemmingsplan mogelijk gemaakt dat in de achtertuinen van het Statenkwartier – wat Rijksbeschermd stadsgezicht is - tot vier meter diepte mag worden uitgebouwd, met een hoogte gelijk aan die van de begane grond1. Normaliter geldt in beschermde stadsgezichten niet het vergunningsvrij 2 uitbouwen; er gelden strengere regels, ook als de uitbouw aan de achterkant is. Het Omgevingsplan biedt in lijn met het bestemmingsplan ook de vrijheid tot uit- en aanbouwen in de achtertuinen. Dit leidt ertoe dat de best krappe binnenterreinen in het Statenkwartier op sommige plekken dichtslibben. Hierdoor ontstaat een ruimtelijk en juridisch probleem (en soms ook een sociaal probleem). Analyse Statenkwartier Het Statenkwartier 3 (gebouwd tussen 1900 en 1915) is een welgestelde, best groene wijk met verharde straten. De wijk heeft brede lanen en veel bomen. Er zijn beneden- bovenwoningen, eengezinswoningen en herenhuizen te vinden. De bouwhoogte is meestal twee lagen met een kapverdieping of drie lagen met een plat dak. Aan de hoofdassen liggen de diepe herenhuizen tot 16 meter diep. Aan de zijstraten bevinden zich de kleinere herenhuizen van 12 à 13 meter diep. De bouwblokbreedte in de wijk is 50 meter, met percelen van 25 meter en een achtererf van veelal 6 à 10 meter diep tot 12,5 meter.

In het Geuzenkwartier (wat onderdeel is van het Statenkwartier) zijn de tuinen vaak maar 5 meter diep4. Verschillende woningen hebben een uitbouw in de tuin. Bij de gestapelde bouw heeft dit tot gevolg dat als een benedenwoning uitbreidt, het zicht op de groene binnenruimte voor de bovenwoningen afneemt. Ook zullen de buren het qua bezonning merken als ze aan twee kanten worden ingebouwd. Een uitbouw kan dan tot daglichtvermindering leiden, afhankelijk van de diepte en de vorm. Een L-vorm is eerder storend5. Door een toename van uit- en bijgebouwen neemt het particuliere groen in de eerder open binnenterreinen af, net als de biodiversiteit en de klimaatbestendigheid. De binnenterreinen worden minder waterdoorlatend en hittestressgevoeliger. De wijk wordt daardoor als geheel minder toekomstbestendig en de kwaliteit van de leefomgeving neemt af.

Een toename van uitbouwen heeft soms ook sociale gevolgen en kan de saamhorigheid in een buurt verstoren. Ook kan het invloed hebben op gesprekken die de gemeente met de wijk nog wil voeren over noodzakelijke transities voor de leefomgeving. Opgave speelt Den Haag breed We zien dat het dichtslibben van binnenterreinen niet alleen in het Statenkwartier voorkomt, maar ook in delen van Segbroek en andere eind 19e en begin 20e -eeuwse wijken. Dit leidt tot een vermindering van collectieve waarden waaronder van groen en bomen, van de waterdoorlatendheid van de bodem en van de koelte in de stad zodra de gevoelstemperatuur warmer dan 23 °C wordt. Het probleem van dichtslibbing ontstaat het snelst daar waar de blokmaten smal en ondiep zijn en de woningbouw is gestapeld. Bijvoorbeeld in het Zeeheldenkwartier en de Stationsbuurt (bij station Hollands Spoor), waar de bebouwing zo dicht bij elkaar staat dat er geen tuin over blijft. Verder speelt dit probleem bij het particulier bezit en niet (of veel minder) bij het bezit van de woningbouwcorporaties. Een eenvoudige scan van de hittekaart van Den Haag uit 2017 6 (die in rood de oppervlaktetemperatuur overdag laat zien) met daaroverheen een zwarte contour waarbinnen smalle gesloten bouwblokken7 zijn te vinden, laat zien waar het probleem het duidelijkst zichtbaar is. Dit hangt ook samen met een beperkte mate aan groen8.

Het gaat om een brede zone haaks op de kust, met uitlopers van hittegevoelige gebieden in de richting van de strandwallenstructuur, waaronder ten zuiden van de Bezuidenhoutseweg en de Escamplaan.

Binnenterreinen en belangrijke groen- en waterstructuren in het Statenkwartier

Conclusie Het TSa vindt niet zozeer de casus van het Statenkwartier, als wel het belang van het behouden van de open binnenterreinen en het versterken van het particulier groen stadsbreed hier de overstijgende opgave. Voor deze visie is een haakje te vinden in de Omgevingsvisie, waarin de strategische keuze “Samen aan de slag met groen” is opgenomen. Zestig procent van de stad is in eigendom van inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties. Daarom is het van belang om samen te zorgen voor een toekomstbestendige en leefbare stad, zowel op gemeentelijk als privaat terrein.

Scan hittekaart i.c.m. smalle gesloten bouwblokken

Relevantie van de vraag Toetsing aan afwegingskader

De adviesvraag:

Ja/nee./ Toelichting n.v.t

Komt voort uit een ervaren probleem met een probleem eigenaar

Ja

Vraag uit de raad, op basis van 1 particulier initiatief

Betreft een maatschappelijk thema dat veel mensen aangaat of bezighoudt

Enigzins

Na herformulering van de vraag idd een maatschappelijk vraagstuk

Is een stadsbrede vraag, met gevolgen in meerdere domeinen (integrale vraag)

Mogelijk

Zit in de tussenruimte tussen beleid en projecten van Enigszins de Gemeente Den Haag

Betreft ruimtelijke en sociale problematiek

Zit in de tussenruimte tussen de gemeentelijke organisatie en de mensen / organisaties van de stad

Ja

Maar nog geen geluiden uit de stad

Is vanuit een triple helix benadering op te pakken (samen met maatschappij, overheid, bedrijfsleven en wetenschap)

Mogelijk

Met maatschappij en overheid

Het advies

Ja/nee./ Toelichting n.v.t

Is versterkend aan de identiteit van Den Haag

Ja

Raakt aan stedelijke leefkwaliteit en DH groene stad

Is versterkend aan het interne debat binnen de ambtelijke organisatie

Ja

Het verhaal geeft focus

Is versterkend aan de samenwerking/ gezamenlijk- Ja heid in de stad

Het verhaal kan verbinden

Leidt tot nieuwe inzichten of een combinatie van bestaande inzichten

Mogelijk

Waarom vol investeren/ stimuleren dat binnengebieden openblijven

Heeft impact op de stad

Ja

Ja

Heeft bestuurlijke urgentie en leeft

Nee

Ondanks dat het in de raadscommissie Ruimte van 2-3-2025 als wens om door het Team Stadsadviseurs op te adviseren is genoemd

Het onderwerp is relevant en actueel. Daarnaast wordt het ambtelijk vanuit de expertises stedenbouw en landschap herkend. Voor het TSa is de sociale urgentie op stadsniveau echter te klein om hier een uitgebreid onderzoek met bijbehorend co-creatief proces met de stad aan te wijden. Daarom volstaan wij met een beperkt advies.

Team Stadsadviseurs

9

Advies Gezien de kansen die deze opgave biedt en de botsingen in het Haagse beleid die we tegenkwamen, adviseert het TSa het onderzoek ‘Binnenterreinen uit eind 19e – begin 20e eeuw’ ambtelijk verder uit te voeren. Vanuit ons vooronderzoek geven we hierbij het volgende mee:

1. Krijg meer grip op de binnenterreinen. Het TSa ziet de particuliere binnenterreinen als onlosmakelijk onderdeel van het groen-blauwe netwerk (van parken, straatbomen, bossen, waterpartijen, sloten, vijvers et cetera) van de stad. Want groene tuinen leveren een bijdrage aan essentiële ecosysteemdiensten (van drinkwater, waterberging, luchtzuivering en klimaatregulatie). Krijg daarom meer grip op particuliere binnenterreinen, want het open en groen houden (of maken) levert meer bomen, struiken, kruiden en mossen op. Daardoor ontstaat een beter microklimaat, een betere ecologie, een hogere waterdoorlatendheid van de bodem, minder hitte-eilanden in de stad en een hoger woongenot. Onderzoek hoe deze grip vergroot kan worden. Is dit door meer op het vlak van bewustwording te gaan doen? Of door een project te starten waarin een groep particulieren uit verschillende wijken vanuit een buurtvergroenerslab aan de slag gaan om hun tuin groener te maken? Of juist door initiatieven, zoals een netwerk van tuincoaches, te ondersteunen die hun omgeving helpen met kennis en praktische tips om hun tuin te gaan vergroenen? Zelfs een enkele tuin of samenspel van tuinen kan bewust of toevallig, bijdragen aan de klimaatrobuustheid en beeldkwaliteit van de wijdere omgeving.

2. Haal conflicten uit het bestaande beleid. Pak dit probleem op en haal conflicten in het bestaande beleid eruit. Dit zal niet zonder pijn gaan, maar is om verschillende redenen noodzakelijk. Bijvoorbeeld omdat het volgen van het bestemmingsplan op dit moment strijdig is aan het Haagse beleid om een leefbare toekomstbestendige stad te maken. Omdat juridischplanologisch voor alle Rijksbeschermde stadsgezichten waar de bestemming cultuurhistorie geldt, een identieke, heldere, goed leesbare regeling gewenst is (bij aanpassing kan dan meteen de onnodige verstening van groene binnenterreinen mee worden genomen). En omdat er meer juridische processen zijn te verwachten als de binnenterreinen verder verdichten, want het woongenot en de woningwaarde nemen dan af. Dit kan leiden tot de afbraak van aanbouwen die al vergund zijn. Haal verder onduidelijkheden uit het beleid, of geef er meer diepgang aan. In het bestemmingsplan van het Statenkwartier bijvoorbeeld staat de raadselachtige frase: “geen onevenredige aantasting van het leefmilieu en de gebruiksmogelijkheden van de aangrenzende gronden”. Het zou goed zijn om in de Nota Omgevingskwaliteit te omschrijven welke kwaliteit hierbij hoort.

Team Stadsadviseurs

11

Noten 1. Gemeente Den Haag, Bestemmingsplan Statenkwartier, 2017 2. Ministerie BZK, Vergunningvrij bouwen, 2018 3. Stichting Bescherming Architectuur Statenkwartier (BAS) 4. Gerritsen, Zienswijze Nota Omgevingskwaliteit Den Haag 2025, aanbouwen in Rijksbeschermde stadsgezichten, met name het Statenkwartier, 2025 5. Gerritsen, Zienswijze Nota Omgevingskwaliteit Den Haag 2025, aanbouwen in rijksbeschermde stadsgezichten, met name het Statenkwartier, 2025 6. Gemeente Den Haag, Hittekaart, https://ddh.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index. html?id=93b75ff81a08486bb97cdcae48397f1c, 2017 7. Googlemaps, Luchtfoto Den Haag, 2024 8. Gemeente Den Haag, Arcgis, Kroonoppervlaktemeting, 2015-2021 en Gemeente Den Haag Klimaatmonitor (klimaatatlas)

Bronnen vooronderzoek Interne gesprekken en e-mailverkeer met: • Het ingenieursbureau van de gemeente Den Haag • Directie Stadsvisie, Strategie en Buitenruimte (DSB), afdeling Advies Buitenruimte Groen Dienst Stedelijke Ontwikkeling (DSO), afdeling Stedelijke Ontwikkeling en Projecten • • Stadsdeeldirecteur Scheveningen Literatuur: • Bestemmingsplan Statenkwartier, gemeente Den Haag, 2017 • Hittekaart Den Haag 2017 • Klimaatmonitor Den Haag (klimaatatlas) • Kroonoppervlaktemeting Den Haag, Arcgis, 2015-2021 • Luchtfoto Den Haag • Stichting Bescherming Architectuur Statenkwartier (BAS) • Vergunningvrij bouwen, ministerie BZK, 2018 • Zienswijze Nota Omgevingskwaliteit Den Haag 2025, aanbouwen in rijksbeschermde stadsgezichten, met name het Statenkwartier, Gerritsen, 2025

Team

Eindnoten Kluck, J., Klok, L., Solcerová, A., Kleerekoper, L., Wilschut, L., Jacobs, C. & Loeve, R. De hittebestendige stad: een koele kijk op de inrichting van de buitenruimte. Hogeschool van Amsterdam, mei 2020. Beschik baar via: https://milieuplatform.nl/wp-content/uploads/2020/05/De-hittebestendige-stad.pdf Hiemstra, J.A., de Vries, S. & Spijker, J.H. Groen en wonen: de meerwaarde van groen in de stedelijke omge https://www.ivn.nl/app/uploads/2023/04/fact sheet_groen_en_wonen.pdf

ving. Wageningen University & Research, Beschikbaar via:

https://www.hethaagsegroen.nl/ Programmateam GGDH, Gelijke kansen op gezondheid. GGDH, november 2024. Beschikbaar via: htt loads/2024/11/Gelijke-kansen-op-gezondheid_digi taal_def-compressed.pdf

ps:/gezondengelukkigdenhaag.nl/wp-content/up-

Concept Omgevingsvisie Den Haag 2050, Thuis in een groene metropool aan zee, 13 juni 2025. Beschikbaar via: https://denhaag.raadsinformatie.nl/modules/13/overige_bestuurlijke_stuk ken/1052043?parent_event=1259783 The Positive Lab, Rebel en Fakton i.o.v. Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, Sociale Duurzaamheid – kwaliteit tussen de stenen; sociale en maatschappelijke voorzieningen voor leefbare stads delen. 2024. Beschikbaar via: https://www.volkshuisvestingnederland.nl/binaries/volkshuisvestingneder land/documenten/publicaties/2024/11/26/cop-sociale-duurzaamheid/Grootschalige+woningbouw gebieden+Werkboek+Sociale+Duurzaamheid.pdf Arcadis, De Gezonde Stad Index 2024. 2024. Beschikbaar via: https://www.arcadis.com/nl-nl/inzichten/per

spectives/europe/netherlands/gezonde-stad-index-2024

Kalthoff, H., Opgroeien en opvoeden in armoede. Over de leefsituatie van kinderen in armoede en de gevolgen. Nederlands Jeugdinstituut, 2021. Beschikbaar via: https://www.nji.nl/publicaties/opgroeien-en-op voeden-in-armoede**[1](https://www.nji.nl/publicaties/opgroeien-en-opvoeden-in-armoede Interviews TSa adviesvraag 1: duurzaamheid; Community Plus, Autodelen Laak Participatie Keuken, Participatie Keuken. Beschikbaar via: https://www.participatiekeuken.nl/ Redactie Trouw, Frisse blik op bijstandsgerechtigden loont – want wie waardering krijgt, zal zich eerder van waarde tonen. 9 mei 2025. Beschikbaar via: https://www.trouw.nl/opinie/ frisse-blik-op- bijstandsgerechtigden-loont-want-wie-waardering-krijgt-zal-zich-eerder-vanwaar de-tonen~bcbbf7c75/ Duurzaam Den Haag, Projecten, Beschikbaar via: https://duurzaamdenhaag.nl/projecten Carbon Lab, Group A, Aveco de Bondt, Environmental Legislation for the construction industry, 18 decem euwetgeving-voor-de-bouwsector/

1 2

Team

ber 2024, Beschikbaar via: https://groupa.nl/news/tijdlijn-mili-