RIS325131 Bijlage 1 Haags participatielandschap

Haags participatielandschap

Datum

januari 2026

Haags participatielandschap

Haags participatielandschap Onderstaande analyse plaatst de verordening en het handboek in een breder perspectief. Het schetst het Haagse participatielandschap in een landelijke context. Het laat zien waar college, ambtelijke organisatie en raad in gezamenlijkheid op inzetten om de stad actief te betrekken tegen de achtergrond van landelijke wetgeving. En welk onderzoek wordt gedaan om de voortgang te monitoren en te leren van participatieprocessen in de stad.

Landelijke spelregels De komst van twee wetten kleurt het Haagse participatiebeleid. 1. Met de nieuwe Omgevingswet die sinds 1 januari 2024 geldt, krijgen inwoners en ondernemers meer ruimte om bij te dragen aan hun leefomgeving. De overheid moet participatiespelregels toepassen voor de vier kerninstrumenten van deze wet: omgevingsvisie, omgevingsprogramma, omgevingsplan en omgevingsvergunning. Om de participatieregels van de Omgevingswet in de vingers te krijgen ontwikkelde Den Haag hulpmiddelen. • •

De Participatiegids voor gebieds- en planontwikkeling is een hulpmiddel om de participatiespelregels toe te passen voor de vier kerninstrumenten van de Omgevingswet: omgevingsvisie, omgevingsprogramma, omgevingsplan en omgevingsvergunning. Voor ieder kerninstrument van de Omgevingswet ontwikkelde Den Haag participatiebeleid op maat. (commissiebrief Versterken regie op participatie bij de fysiek-ruimtelijke ontwikkeling van de stad, RIS311261, januari 2022; Lijst Bindend Advies, RIS313814, april 2023; Omgevingsvisie Den Haag 2050, RIS322469, juni 2025).

Met de Omgevingswet in aantocht startte eind 2020 het participatieproces naar een Haagse omgevingsvisie met aandacht voor de mensen in de stad en wat zij zouden willen voor de toekomst. De Omgevingsvisie Den Haag 2050 ‘Thuis in een groene metropool aan zee’ keurde de raad in september 2025 goed en blijft een levend verhaal van en voor de stad (RIS322469). In de omgevingsvisie worden grote veranderingen in de stad benoemd. De energietransitie is zo’n verandering waarbij samenwerken met de stad essentieel is. Zonder medewerking en actieve inzet van bewoners is de overstap naar aardgasvrije wijken immers onmogelijk te maken1. 2. Met de Wet versterking participatie op decentraal niveau die sinds 1 januari 2025 van kracht is, wordt de betrokkenheid van inwoners versterkt bij de voorbereiding, uitvoering en evaluatie van beleid van hun gemeente, provincie, of waterschap. Ook het uitdaagrecht wordt als specifieke vorm van participatie verankerd. Daarmee kunnen inwoners hun overheid uitdagen om de uitvoering van een taak over te nemen, zoals het beheer of onderhoud van een park of buurthuis, omdat zij denken het beter of efficiënter uit te kunnen voeren. De raad is in Q2 2025 geïnformeerd over de voorbereidingen die worden getroffen, voordat inwoners actief worden voorgelicht over de mogelijkheden die het uitdaagrecht biedt (RIS322173).

De voortgang hierop zal Q1 2026 met de raad worden gedeeld. Uitdaagrecht = recht van ingezetenen en maatschappelijke partijen om voor te stellentaken van de gemeente over te nemen, als bedoeld in artikel 150, derde lid, van de Gemeentewet (Uit: verordening) De Wet versterking participatie op decentraal niveau was de directe aanleiding voor het maken van de nieuwe Haagse participatieverordening. Bij die verordening en het handboek voor samenwerking met de stad horen ook hulpmiddelen zoals de Participatiegids voor gebieds- en planontwikkeling; het is één geheel.

2/5

Haags participatielandschap

•

Het sluit aan bij de bredere beweging van stadmaken en placemaking. Tal van maatschappelijke initiatieven worden vanaf 2021 gestimuleerd en gefaciliteerd via de gemeentelijke aanpak die zich hierop richt.

Gemeentelijke activiteiten op het gebied van stadmaken en placemaking zijn ook onderdeel van gebiedsontwikkeling en van een wijkgerichte aanpak met wijkagenda’s.

Haags Samenspel Gevoed door de komst van landelijke wetgeving startte in 2020 het programma Haags Samenspel om de kwaliteit van participatie in Den Haag te verbeteren (RIS306921). Haags Samenspel is een werkwijze van de stad, het bestuur en de ambtenaren. Het gaat over “de manier waarop we in onze stad werken aan Haagse opgaven: als één gemeente, samen voor en met de stad, in de wijk, voor en met alle inwoners. Bij ieder plan, project of vraagstuk wegen we af wanneer, hoe en waarom we samenwerken met bewoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties en welke invloed daarbij hoort.” Goede participatie is onderdeel van een vitale democratie. In het verlengde van Haags Samenspel werd in 2021 de schijnwerper gezet op de vitalisering van de lokale democratie, een verantwoordelijkheid van het hele college en de hele raad. Participatieve democratie ontwikkelde zich door in Den Haag met vormen van wijkdemocratie (RIS309465).

De kracht van de wijk Gebiedsprogramma’s en wijkagenda’s: De omgevingsvisie Den Haag 2050 geeft richting aan gebiedsprogramma’s (RIS323269) met gebiedsvisies per stadsdeel. De kracht van de wijk doet ertoe en participatie is daarin een sleutelwoord. In 2019 is de ontwikkeling van wijkagenda’s in gang gezet. De meeste wijken hebben inmiddels een wijkagenda die uit twee delen bestaat: een plan met doelen (wat willen we bereiken?) en een plan met acties voor de uitvoering (hoe gaan we dit doen?). Om de vier jaar bespreekt de gemeente met bewoners, ondernemers en wijkpartners wat er nodig is voor een prettige en veilige leefomgeving2. Aan de leefbaarheid en veiligheid in de wijken wordt ook samengewerkt via gerichte investeringen in gebieden waar extra aandacht nodig is: de investeringsgebieden. Wijkgerichte aanpak = een strategie waarbij beleid en ontwikkeling worden afgestemd op de specifieke behoeften en omstandigheden van individuele wijken, met betrokkenheid van bewoners en lokale organisaties. (Uit: omgevingsvisie Lexicon omgevingsvisie pag. 188) Wijkagenda’s = plannen die doelen voor een periode van 4 jaar voor de ontwikkeling van wijken stellen. Deze wijkagenda’s hebben een rol bij monitoring van ambities uit de omgevingsvisie. (Uit: omgevingsvisie Lexicon omgevingsvisie pag. 188).

De wijkagenda’s zijn een belangrijke bron van informatie bij het opstellen van de gebiedsvisies en andersom. Deze lokale kennis is waardevol bij de ruimtelijke, integrale afwegingen in de gebiedsvisies en gebieds- programma’s. Ook is de lokale kennis waardevol bij het beoordelen van de wenselijkheid en inpasbaarheid van concrete initiatieven. Door de wisselwerking tussen de omgevingsvisie, gebiedsvisies- en programma’s en wijkagenda’s te vergroten kunnen we onze lange termijndoelen concreet maken en hebben we een beter beeld van de actuele prioriteiten op wijk- en buurtniveau. (Uit: omgevingsvisie Den Haag 2050, pag. 166) Zowel bij de wijkagenda’s als de investeringsgebieden wordt het handboek voor samenwerking met de stad gevolgd om samen met bewoners, ondernemers en wijkpartners zaken op te pakken. De wijkagenda wordt een voorbeeld van participatie genoemd op één van de hoogste treden van de Trap van eigenaarschap (Voortgang 2023 en 2024 Programma wijkgerichte aanpak en investeringen, april 2025. RIS321984). In 2025 is een uniform format geïntroduceerd voor alle wijkagenda’s en uitvoeringsplannen. Dit zorgt voor betere monitoring van resultaten en meer overzichtelijkheid voor bewonersorganisaties. Het initiatiefvoorstel ‘Haagse wijken aan zet’ (RIS321542, maart 2025) zet de beweging kracht bij die met de instrumenten verordening, handboek en wijkagenda’s in gang is gezet.

Het voorstel voorziet in wijkscans die een momentopname maken van de vertegenwoordiging van iedere wijk,

3/5

Haags participatielandschap

zodat wijkkrachten goed benut kunnen worden en barrières om te participeren weggenomen kunnen worden. Gerefereerd wordt aan het onderzoek naar bewonersorganisaties. Onderdeel van de scan is het met de wijk ontrafelen van wat wijkspecifiek is en wat overstijgend (RIS320063). De beleidsnota Bewonersorganisaties Den Haag 2021 is in 2024 geëvalueerd (RIS320063). In het daaropvolgende verbetertraject wil de gemeente met bewoners onder meer bouwen aan een toekomstbestendige manier van wijkbetrokkenheid. Dit wordt beschreven in het actieplan dat in juli 2025 is gemaakt om de samenwerking tussen bewonersorganisaties en gemeente te verbeteren (RIS322962).

Haags participatiebeleid Vanuit Haags Samenspel is samen met bewoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties, raad, college, diensten en stadsdelen een ‘Haagse werkwijze’ ontwikkeld: een werkwijze met kwaliteitsnormen voor goede participatie. Deze werkwijze resulteerde in participatiebeleid, dat is vastgelegd in de nieuwe participatieverordening en het handboek voor samenwerking met de stad. In december 2024 stelde de raad verordening en handboek vast. Inwerkingtreding volgde 1 maart 2025 (RIS319848). Van de verordening kan gemotiveerd worden afgeweken: participatie, tenzij. Het college wil transparant maken hoe de gemeente afwijkt van de verordening. Als er af wordt geweken wordt dat gemotiveerd. Initiatiefvoorstellen en beleidsregels leggen hiervoor de basis.

Al doende leren Een lerende aanpak kenmerkt de Haagse werkwijze. De nieuwe participatiewerkwijze heeft een plek in het gezamenlijke leer- en ontwikkeltraject van raad, college en ambtelijke organisatie. Den Haag leert met bewoners, bestuurders, ambtenaren en wetenschappers. Met kennispartners als De Haagse Hogeschool, TU Delft en Universiteit Leiden. Van andere gemeenten in G6-verband en binnen onderzoeksprogramma’s in het kader van Kennisknooppunt Participatie zoals Hybride democratische innovaties (REDRESS) en Duurzame Burgerberaden. Er wordt systematisch geleerd in een leer/onderzoekstraject. In samenwerking met De Haagse Hogeschool is in 2023 gestart met een leeren onderzoeksagenda burgerparticipatie.

Vinger aan de pols Door de voortgang van participatieprocessen te monitoren en te evalueren volgt de gemeente hoe het met participatie gaat in Den Haag om ervan te leren en bij te sturen. De kwaliteit wordt op drie niveaus gemonitord zoals ook beschreven in het handboek: 1. 2. 3.

Het programma Haags Samenspel (activiteiten en resultaten) in de jaarlijkse programmarekening. De gemeentelijke organisatie en (het effect op) de werkwijze in het jaarlijkse participatiejaarverslag. De samenleving en de impact van participatie in de tweejaarlijkse Publicatie de Staat van de Stad.

De afgelopen twee jaar is in Nederland al veel onderzoek gedaan rondom participatie. Landelijk onderzoek helpt bij het diagnosticeren van wat er beter kan in participatie3. Ook zijn er allerlei handreikingen voor participatie vanuit het rijk en VNG die gebaseerd zijn op onderzoek 4. Het belang van het hebben van een lerende overheidsorganisatie en een deskundige overheid wordt de afgelopen jaren benadrukt5. “Dat vereist niet alleen organisatorische maatregelen binnen de ambtenarij en politiek”, stelt de WRR, “het vraagt ook een omslag in de verantwoordingscultuur waarin veel partijen een rol hebben te spelen, in het bijzonder toezichthouders, volksvertegenwoordigingen en media.” Om te eindigen met een krachtig statement: “Maar het vraagt ook moedig leiderschap van bestuurders en topambtenaren, om het ambtelijk ondernemerschap en de lust tot leren door experimenteren, vallen en opstaan in hun organisaties te beschermen voor de perverterende druk van overspannen verwachtingen, opgepompte prestatieeisen en oververhitte blaampraktijken.”

4/5

Haags participatielandschap

Eindnoten 1. In 2021-2023 deed de Rekenkamer onderzoek naar bewonersparticipatie in de energietransitie. ‘Meer doen met meedoen’ (RIS314990). De bevindingen zijn verwerkt in het Handboek voor samenwerking met de stad. 2. Den Haag telt officieel 44 wijken, maar enkele wijken zijn gesplitst in kleinere gebieden om beter aan te sluiten bij de lokale kenmerken en behoeften. 3. Monitoren Omgevingswet ((VNG en Ministerie VRO), Meta-analyse Participatie (Rekenkamers), Burgerbetrokkenheid bij beleidsvorming (TNO) 4. Kennisknooppunt participatie, Stichting decentraal bestuur 5. WRR/ Rapport Deskundige Overheid; Regioplan/ Monitor burgerparticipatie

5/5