RIS325003 Bijlage Zienswijze op de ontwerp-Nota Ruimte 2050

Retouradres: Postbus 12600, 2500 DJ Den Haag

Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening DGRO – Directie Ruimtelijk Beleid - Nota Ruimte Postbus 20011 2500 EA Den Haag

Ons kenmerk

DSO/10979638 Contactpersoon

Frank van den Beuken Dienst

Dienst Stedelijke Ontwikkeling Afdeling

DSO Stedenbouw & Planologie Telefoonnummer Datum

14070

15 december 2025

E-mailadres

frankvandenbeuken@denhaag.nl Onderwerp

Zienswijze op de ontwerp-Nota Ruimte 2050

Geachte minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (Uwe excellentie), Op 6 oktober 2025 heeft u namens het kabinet de ontwerp-Nota Ruimte ter inzage gelegd. Graag maken we van de gelegenheid gebruik om onze zienswijze op deze ontwerp-nota in te brengen. Daarbij redeneren wij vanuit het gedachtengoed van onze Omgevingsvisie Den Haag 2050. Daarin bezien we Den Haag samen met buurgemeenten als een samenhangende stedelijke regio, een metropool, die ertoe doet in de wereld. Vanwege de internationale instellingen, de positie als regeringscentrum, de spraakmakende onderwijs- en onderzoeksinstituten en het sterke economisch profiel. In onze visie richting 2050 ontwikkelt de Haagse regio zich verder als groene metropool aan zee, met de inzet om bij te dragen aan een sterker Nederland en een betere wereld. Daarbij zien we dat de druk op de ruimte groot is en dat het sturen op de goede functie op de goede plek en waar mogelijk multifunctioneel ruimtegebruik steeds belangrijker wordt.

In onze zienswijze staan we graag bij de volgende punten stil: Transformeren van het ruimtelijk-economisch systeem Integrale verstedelijking Structuurversterkende infrastructuur Duurzaam energiesysteem Stikstofreductie en ruimtelijke consequenties Investeringsstrategie en uitvoeringsagenda Transformeren van het ruimtelijk-economisch systeem We staan in hoofdlijnen positief tegenover de ontwerp-Nota Ruimte opgenomen VISTA-strategie voor de lange termijn. Waarbij voor de Zuidelijke Randstad de T van ‘Transformeren’ centraal staat. De inzet op het transformeren van het ruimtelijk-economisch systeem, doet recht aan de opgave van de regio en sluit aan op de ambities en uitgangspunten die Rijk en regio in het BO Leefomgeving hebben vastgesteld voor de Zuidelijke Randstad. We herkennen ons in de inzet gericht op het toekomstbestendig maken van de economie het aantrekkelijker maken van de leefomgeving het blijven voorzien in de vraag naar woningen door toekomstbestendige verstedelijking Graag werken wij met het Rijk, op basis van ontwerpend onderzoek, aan het uitwerken en tot uitvoering brengen van de hiervoor benodigde maatregelen.

Gemeente Den Haag

Spui 70 Den Haag

Postbus 12600 2500 DJ Den Haag

Telefoonnummer 14070 www.denhaag.nl

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10979638

Wij hechten aan de verdere integratie van de Rotterdamse en Haagse agglomeraties die de ontwerpNota Ruimte onderstreept. Vergroting van de agglomeratiekracht van de Zuidelijke Randstad is noodzakelijk voor het transformeren van de regio, zoals eerder al onderbouwd door de OESO. Hierbij gaat het voor de gemeenten in de Haagse regio nadrukkelijk ook om de verdere integratie met de Leidse regio vanwege het belang van de Leidse regio voor de kenniseconomie en het woon- en leefklimaat van de Zuidelijke Randstad. De nota geeft tevens aan dat ook na 2034 wonen en werken in de metropoolregio’s wordt geconcentreerd. Dat past goed bij de afspraak in NOVEX Zuidelijke Randstad om met rijk en regio samen de verstedelijkingsstrategie voor de lange termijn te ontwikkelen. In onze regio zal het transformeren van het ruimtelijk-economisch systeem in samenhang bezien moeten worden met de opgaven gericht op een toekomstbestendige glastuinbouw. De ontwerp-Nota Ruimte zet voor de glastuinbouw terecht in op intensiveren en clusteren in de bestaande gebieden waaronder Westland en Oostland, waarbij de Nota de transitieopgaven voor de tuinbouwclusters benoemt. De ambitie ruimte te laten ontstaan voor nieuwe economische dragers vanuit doorontwikkeling en kennisintensiever worden van de tuinbouw steunen wij als gemeenten in de Haagse regio.

Tegelijkertijd zien wij ook kansen voor verstedelijking gekoppeld aan bestaande en nieuwe OV-verbindingen, zoals de ZuidWestlandcorridor. Deze OV-verbindingen zijn ook van belang om de bereikbaarheid van de kennisclusters in de tuinbouwgebieden voor kenniswerkers te vergroten en de campusontwikkelingen in de Greenports tot wasdom te brengen. Terecht wordt in de ontwerpNota Ruimte gesteld dat in een clustergebied voldoende woningen en andere lokale voorzieningen beschikbaar moeten zijn voor arbeidsmigranten, zodat dit niet wordt afgewenteld op andere gebieden. We geven een aantal aandachtspunten mee in relatie tot de opgave transformeren waarvoor aanvulling wenselijk is in de eindversie van de Nota Ruimte: Bij het transformeren van het ruimtelijk-economisch systeem van de Zuidelijke Randstad is ook een actieve inzet van het Rijk voor de nieuwe groeibriljanten noodzakelijk. In het hoofdstuk 8 Economie en energie zien wij graag meer balans tussen de opgave om de industriële economie van de Zuidelijke Randstad te transformeren en de nieuwe groeibriljanten tot wasdom te brengen, en de mogelijke crossovers daartussen.

Daarbij kijken wij naar de universitaire campussen Innovatiedistrict Delft, CID in Den Haag maar ook naar het breder stimuleren van ruimtelijke randvoorwaarden voor samenwerking van kennisinstellingen, startups, scale-ups, corporates en overheden zoals (HBO-)campussen en innovatiedistricten. In de ontwerp-Nota Ruimte mist nu de aandacht voor het profiel en potentie van de Haagse regio en meer specifiek Den Haag als internationale stad op het gebied van Vrede en recht. Het gaat daarbij ook over het waarborgen van de (digitale) veiligheid, waarin het bestaande toonaangevende cybersecurity cluster in Den Haag een prominente rol kan spelen. Internationaal bestuur en recht zien we daarbij als nieuwe en uit te bouwen economische kans en als een belangrijk onderdeel van de uit te werken Transformeren-strategie, gezien de kansen die dit biedt voor de regionale en (inter)nationale economie. Een uitdaging daarbij is om ruimte te vinden voor de huisvesting internationale organisaties en het versterken van de Internationale Zone Den Haag. Het transformeren van het ruimtelijk-economisch systeem vraagt ook om het ruimte bieden aan nieuwe ontwikkelingen en daarop aanpassen van ruimtelijke kaders. De gemeenten geven graag met de provincie en het Rijk invulling aan deze strategie en de vertaling naar beleid en uitvoering bij de betrokken overheden.

Om voortgang en doelgerichtheid hierin te borgen is het wenselijk dat Rijk en provincie in het kader van de ruimtelijke arrangementen afspraken maken hoe zij vanuit het nationale en provinciale omgevingsbeleid optimaal kunnen bijdragen aan een voortvarende invulling van de strategie transformeren voor de Zuidelijke Randstad.

2/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10979638

-

-

Gekoppeld aan het transformeren van het ruimtelijk-economisch systeem zetten we in op een toekomstige economie die minder afhankelijk is van arbeidsmigratie. Dit is van belang voor een toekomstbestendige economie, maar ook om de druk op de woningmarkt, en op kwetsbare wijken in steden zoals Den Haag, te beperken. Met ongeveer 50.000 arbeidsmigranten – zo’n 10% van de Haagse bevolking – kampt Den Haag met problemen op het gebied van huisvesting, zorg, registratie en integratie. Een structurele inzet op het in goede banen leiden van arbeidsmigratie is ook terug te vinden in onze Omgevingsvisie Den Haag 2050 en sluit aan bij het advies van de Staatscommissie Demografische Ontwikkeling 2050. Deze commissie adviseert om vanuit een integrale afweging keuzes te maken over welke migratie we wel en niet willen faciliteren, mede in relatie tot vergrijzing en arbeidsmarkttekorten. We vragen u om in de Nota Ruimte in te gaan op deze samenhang en richting te bepalen. Terecht wordt het toekomstbestendig maken van bestaand stedelijk gebied in de ontwerp-nota genoemd als ingrediënt voor een succesvolle transformatie van de Zuidelijke Randstad. In de gemeente Den Haag liggen daarbij grote opgaven en kansen in de wijken in Zuidwest. In dat kader wordt samengewerkt aan het Nationaal programma Den Haag Zuidwest.

Aanvullend vragen we aandacht voor de opgaven en kansen in de wijken Schilderswijk, Transvaal, RustenburgOostbroek en Laak. Graag zien we dat de opgaven en kansen in deze wijken, en de betrokkenheid van het Rijk daarbij, terugkomen in de Uitvoeringsagenda Nota Ruimte, mogelijk gekoppeld aan de doorontwikkeling van het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid.

Integrale verstedelijking We waarderen de in de ontwerp-nota benoemde verbreding van inzet in NOVEXverstedelijkingsgebieden naar een integrale verstedelijking met, naast woningbouw, een inzet op economische ontwikkeling en groen in en om de stad, rekening houdend met het water- en bodemsysteem en met aandacht voor bestaande en nieuwe culturele en landschappelijke kwaliteiten. Terecht geeft de Nota Ruimte hierbij aan dat in het landschap van de Zuidelijke Randstad een opgave ligt voor het realiseren van een robuuste groenblauwe structuur met groene verbindingen en routes, recreatiegebieden aan de stadsranden en grotere groene buffers, zoals Midden-Delfland. De gemeenten in de Haagse regio steunen deze inzet en werken graag samen met het Rijk in NOVEX Zuidelijke Randstad deze strategie verder uit inclusief afspraken over de bekostiging van de investeringen in de verbindingen en de landschappen en beheer en onderhoud. Het hoofdstuk 7 landbouw en natuur belicht net als het hoofdstuk 9 de rol van het landschap maar alleen vanuit het perspectief van landbouw en natuur.

Graag zien wij ook in dit hoofdstuk het belang van het landschap voor het stedelijke deel van de Zuidelijke Randstad opgenomen bijvoorbeeld door het Nationaal Park Hollands Duin en het Bijzonder Provinciaal Landschap Midden-Delfland op te nemen met als opgave de combinatie van landbouw, natuur en het belang van dit landschap voor het stedelijke gebied. Wat betreft het sturen op de realisatie van woningbouwlocaties, verzoeken wij u om in de tabel woningbouwlocaties een volledig overzicht op te nemen van de locaties in de Zuidelijke Randstad inclusief de locaties waar al afspraken over zijn gemaakt. Uit de verstedelijkingsstrategie voor de lange termijn die we in het kader van NOVEX Zuidelijke Randstad samen gaan ontwikkelen zullen aanvullingen op de tabel volgen. Terecht is er in de ontwerp-nota veel aandacht voor de vernieuwing van de bestaande woningvoorraad. We vragen om daarbij specifiek in te gaan op de kansen voor optoppen. Het benutten van deze kansen is niet alleen van belang om het woningtekort terug te dringen, maar kan ook bijdragen aan een toekomstbestendige wijkontwikkeling.

3/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10979638

Als één van de negen koplopergemeenten in Nederland zet Den Haag (samen met Zoetermeer en Rotterdam uit de Zuidelijke Randstad) in op het versnellen van de aanpak optoppen in onze stad. Hier gaat de nieuwe samenwerkingsovereenkomst Gebiedsgericht Beter Benutten (GBB) met het ministerie van VRO aan bijdragen. Structuurversterkende infrastructuur Terecht wordt in de ontwerp-Nota Ruimte ingezet op structuurversterkende infrastructuur ten behoeve van woningbouw en ruimtelijk-economische ontwikkeling. Zo is structuurversterking van het ov-netwerk Zuidelijke Randstad, zoals op de kaart Mobiliteit gezet, voorwaardelijk voor de integratie van de Zuidelijke Randstad van Leiden tot Dordrecht en voor het kunnen faciliteren van de groei van de regio. De Oude Lijn is daarbij noodzakelijk en we kijken er dan ook naar uit met Rijk en regio binnenkort samen belangrijke stappen te zetten om de verkenningsfase van de MIRT Oude Lijn gedeeltelijk af te ronden. Het blijft nodig dat we perspectief houden op het hele pakket met viersporigheid, nieuwe en bestaande stations. Anders is de Zuidelijke Randstad niet in staat de noodzakelijke bijdrage aan de woningbouw te leveren en kunnen de ambities van de ontwerp-Nota Ruimte niet worden gerealiseerd. Daarbij wijzen we erop dat in de ontwerp-Nota Ruimte de Noordtak van de Betuweroute ontbreekt.

Deze verbinding is noodzakelijk om de Oude Lijn in de Zuidelijke Randstad te kunnen doorontwikkelen naar een metrofrequentie van 12 keer per uur als drager voor de verstedelijkingsstrategie voor de lange termijn en dient dan ook in de Nota Ruimte te worden opgenomen. In het verlengde van deze frequentieverhoging via de Oude Lijn, streeft de gemeente Den Haag naar het herstellen én faciliteren van haar directe internationale treinverbindingen van Den Haag met Europese steden waarbij nu eerst de focus ligt op het herstellen van de directe verbinding met Brussel. Onze internationale positie als stad van Vrede, recht en veiligheid heeft een betere internationale connectiviteit per spoor nodig, zodat de stad, regio en daarmee ook Nederland optimaal verbonden is met het internationale OV-netwerk ten behoeve van onze economie, (inter)nationale veiligheid en grensoverschrijdende samenwerking op het trans regionale schaalniveau. We zien de ambitie van een Internationaal station in Den Haag graag terug op de kaart Mobiliteit personenvervoer in de Nota Ruimte. En we gaan graag in gesprek met u en de spoorvervoerders voor het verwezenlijken van onze ambities voor een duurzame bereikbare toekomst van onze regio. Dit sluit ook goed aan bij de ambitie van het Rijk voor de metropoolregio Rotterdam-Den Haag om weer mee te draaien in de top van Europese metropoolregio’s.

De ontwerp-Nota Ruimte zet als structuurversterkende infrastructuur naast de Oude Lijn de Westlandlijn en de Oostlandlijn op de kaart. Dat is mooi. De hiervoor gangbare namen zijn ZuidWestlandcorridor en ZoRo-verbinding. Graag zien wij deze termen gehanteerd in de Nota Ruimte. De gemeenten in de Haagse regio kijken er naar uit samen met het Rijk uitwerking te geven aan de kansen van deze nieuwe verbindingen voor het transformeren van de regio. Daarbij verzoeken de gemeenten in de Nota Ruimte ook aandacht te besteden aan de kansen van de OV-as Zoetermeer-Den Haag voor de verstedelijking op de lange termijn in relatie tot het Rijk-regio ontwerpend onderzoek Stedelijke Snelweg en Ruimtelijke Ontwikkeling A12/spoor. Vooruitlopend op deze lange termijnopgaven werken we nu al samen aan de toekomstige Vlietlijn die onderdeel is van de grotere Koningscorridor gericht op het versterken van de OV-verbinding tussen Scheveningen/Internationale zone, Den Haag Centraal, CID en Binckhorst, met aftakkingen richting Voorburg en Delft.

4/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10979638

Warmtenetten cruciaal voor een duurzaam energiesysteem In overeenstemming met het NPE (Nationaal Plan Energiesysteem) stelt de ontwerp Nota Ruimte dat elektriciteit de ruggengraat vormt voor het toekomstige energiesysteem. Tegelijkertijd wordt opgemerkt dat elektrificatie alléén ruimtelijk niet haalbaar en wenselijk is. Juist in de Zuidelijke Randstad liggen er kansen voor uitbreiding van warmtenetten in de gebouwde omgeving en glastuinbouw. Daarmee kan bovengrondse ruimtedruk én druk op het elektriciteitssysteem worden verlaagd. In het nMIEK is het Warmtesysteem Zuid-Holland aangemerkt als project van nationaal belang, dat voor 50% moet voorzien in de landelijke opgave van de warmtetransitie van de gebouwde omgeving. Gezien het nationaal belang van het project verzoeken we u dit project te benoemen in de Uitvoeringsagenda Nota Ruimte. Zonder bijdrage en inzet van het Rijk kan het project niet worden gerealiseerd. In de ontwerp Nota Ruimte zet u in op het slim scheiden van functies om daarmee méér maatschappelijke opgaven te realiseren. Voorbeelden van een slimme scheiding zijn het schuin boren voor geothermie, onder grondwatervoorraden voor drinkwater en warmteopslag (< 500 meter), in combinatie met diepe geothermie (> 1.500 meter).

In de herziening 2025 van de Omgevingsverordening van de provincie Zuid-Holland is echter voorgenomen om een verbod op schuinboren onder grondwaterbeschermingsgebieden in te stellen. In de Haagse zienswijze op de wijziging van de provinciale Omgevingsverordening dringt de gemeente erop aan om onder voorwaarden schuinboren toch mogelijk te maken. Spoedige afronding van het TNO-onderzoek over risico’s van schuinboren onder drinkwatervoorraden is nodig om te komen tot eenduidige en goed onderbouwde besluitvorming. Stikstofreductie en ruimtelijke consequenties In de voorliggende ontwerp-Nota Ruimte wordt naar onze mening de opgave ten aanzien van de stikstofreductie, de samenhang met andere keuzes en de ruimtelijke consequenties daarvan onvoldoende beschreven. Het stikstofprobleem dat Nederland nu al vele jaren in zijn greep houdt heeft linksom of rechtsom consequenties voor het ruimtegebruik. Gebeurt er weinig tot niets aan de emissie- en depositiereductie dan blijven de ruimtelijke consequenties in een stad als Den Haag voelbaar in de vorm van bouwprojecten en andere economische ontwikkelingen die belemmerd worden. Indien het stikstofprobleem wel afdoende aangepakt wordt hangt dat samen met keuzes over de verduurzaming van de veehouderij, de mobiliteitssector en de industrie. Deze keuzes hebben wezenlijke ruimtelijke consequenties. Den Haag heeft drie N2000-gebieden.

Dat zijn Meijendel & Berkheide, Westduinpark & Wapendal en Solleveld & Kapittelduinen. Alle drie de gebieden bevatten stikstofgevoelige natuur en staan onder druk door overbelasting van stikstofdepositie. Als gemeente Den Haag staan we voor de wettelijke plicht deze natuur te beschermen. Daartoe nemen we, binnen ons eigen bereik, ook al stevige maatregelen zoals een zero-emissiezone (en uitbreiding daarvan). We vragen aan u om in de Nota Ruimte de inzet op stikstofreductie duidelijker neer te zetten en het belang daarvan voor de gewenste ruimtelijke ontwikkeling van Nederland en hoe deze inzet samenhangt met andere keuzes en de ruimtelijke consequenties daarvan. En we verzoeken om hier ook in de Uitvoeringsagenda van de Nota Ruimte aandacht aan te besteden.

5/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10979638

Investeringsstrategie en uitvoeringsagenda We begrijpen dat aan deze ontwerp-Nota Ruimte nog geen besluiten gekoppeld zijn over de inzet van toekomstige financiële middelen, om de doelen uit de Nota Ruimte te verwezenlijken. Toch is het van belang om meer duidelijkheid te bieden over de benodigde investeringsstrategie en de inzet van financiële instrumenten. We waarderen het dat er voor elk NOVEX-gebied een ruimtelijke investeringsagenda (RIA) wordt opgesteld. En dat er gericht op de lange termijn een verkenning ‘uitvoeringsstrategie langjarige infra en woningbouw’ is gestart. Graag gaan wij met het Rijk aan de slag om te komen tot de Regionale Investeringsagenda die hoort bij de NOVEX Zuidelijke Randstad. Het is hiervoor noodzakelijk dat ook het Rijk financieel kan bijdragen aan de benodigde investeringen. Dit moet gaan om een langjarige integrale investeringsstrategie die langjarig zekerheid biedt over de bijdragen van het Rijk en geen schotten kent zodat de rijksmiddelen kosteneffectief kunnen worden ingezet in aansluiting op de opgaven in gebieden. De Kamerbrief van 17 oktober over het langetermijnperspectief infrastructuur en woningbouw is hiervoor een goede basis. Tegelijkertijd: de investeringsopgave is inhoudelijk aanzienlijk breder dan infrastructuur.

Concreet noemen wij hier de investeringsopgave voor een robuust regionaal groenblauw netwerk en de opgave voor vernieuwing, betere benutting en eventueel verplaatsing van de werklocaties als onderdeel van de strategie transformeren. Graag werken wij deze opgaven met het rijk uit naar maatregelen en bekostiging. Met de Nota Ruimte zal straks ook de Uitvoeringsagenda worden vastgesteld. In deze brief benoemen wij alvast een aantal opgaven waar wij graag samen met het Rijk invulling aan geven die kunnen worden benut voor de Uitvoeringsagenda. Meer algemeen verzoeken wij u te borgen in proces en planning dat de Uitvoeringsagenda in goede samenwerking met de provincie, gemeenten en waterschappen ingevuld gaat worden. Afrondend kunnen we stellen dat we vanuit Den Haag in deze ontwerp-Nota Ruimte veel aanknopingspunten zien voor verdere samenwerking aansluitend op onze toekomstvisie zoals geformuleerd in de Omgevingsvisie Den Haag 2050. We hopen dat u bovengenoemde punten gebruikt om de Nota nog een slag beter en scherper te maken. En we wensen u succes met het vervolg. Met vriendelijke groet, Het college van burgemeester en wethouders, de secretaris, de burgemeester,

Ilma Merx

Jan van Zanen

6/6