RIS324996 Bijlage 3 Zakelijk bestedingsonderzoek congresmarkt - 26 januari 2026
Tekst van het document
Zakelijk bestedingsonderzoek congresmarkt Eindrapport Opdrachtgever: Rotterdam Partners, The Hague & Partners Utrecht & Partners
Rotterdam, 26 januari 2026
Zakelijk bestedingsonderzoek congresmarkt Eindrapport Opdrachtgever: Rotterdam Partners The Hague & Partners Utrecht & Partners Rotterdam, 26 januari 2026
HEN/RG 1007545rap
Inhoudsopgave Introductie .......................................................................................................... 4 1.1 Aanleiding ......................................................................................................... 4 1.2 Probleem- en doelstelling ................................................................................. 4 1.2.1
Onderzoeksvraag ......................................................................................................... 4
1.3
Scope van het onderzoek en leeswijzer ........................................................... 5
1.3.1 1.3.2
Scope van het onderzoek ............................................................................................. 5 Leeswijzer ..................................................................................................................... 5
2 2.1
Methodologie .......................................................................................... 6 Methodiek ......................................................................................................... 6
2.1.1 2.1.2 2.1.3
Congressteden ............................................................................................................. 6 Dataverzameling ........................................................................................................... 7 Steekproef .................................................................................................................... 8
3 3.1 3.2
Resultaten ............................................................................................. 10 Profiel van de respondenten ........................................................................... 10 Gemiddelde bestedingen per categorie ......................................................... 13
3.2.1
Verschillen tussen nationaliteiten ............................................................................... 15
3.3
Gemiddelde bestedingen per type congres.................................................... 15
4 4.1 4.2 4.3
Economische impact ............................................................................ 16 Inleiding........................................................................................................... 16 Werkgelegenheid ............................................................................................ 16 Bijdrage aan toegevoegde waarde economie ................................................ 18
5
Conclusie .............................................................................................. 19
Bijlage: Enquête ............................................................................................... 20
RESULTATEN ENQUÊTE
Zakelijk bestedingsonderzoek congresmarkt Besteding
Bestedingen per congresdag
€ 637,38 In Nederland p.p. per congresdag
Congresparticipatie / registratiekosten
€ 236,80 (37,2%)
Verblijf
€ 187,99 (29,5%)
Transport naar Nederland*
€ 95,25 (14,9%)
Eten en drinken
€ 60,32 (9,5%)
Shoppen, souvenirs
€ 27,31 (4,3%)
Transport binnen Nederland
€ 16,78 (2,6%)
Excursies, entree tickets (musea, theater, festivals)
€6,55 (1,0%)
Visa en reispapieren*
€ 4,42 (0,7%)
Overig
€ 1,96 (0,3%)
*Dit betreft de uitgaven waarvan is aangenomen dat ze neerslaan in de Nederlandse economie.
Economische effecten Toegevoegde waarde in miljoen € (per 10.000 congresdagen)
Werkgelegenheid in fte (per 10.000 congresdagen) Direct: 52 fte
Indirect: 21 fte
n=1.023
Top 3 Europa (66,3%) UK
Indirect
Geïnduceerd
€ 3,1 mln
€ 1,3 mln
€ 0,2 mln
Geïnduceerd: 2 fte
Nationaliteit
11,7%
Direct
Vertrek vanaf
Vervoer
n=1.023
Top 3 Europa (63,4%)
DE
UK
FR
9,1%
12,5%
7,1%
Bus
DE
Auto
Trein
FR
11,0%
7,6% 22%
1% 5%
Overig (36,6%) Overig (33,7%)
US
US
7,2%
Verblijf
72%
Vliegtuig
4,5%
Gemiddelde verblijfsduur 3,75 nachten
n=922
41,5% heeft verblijf in Nederland vervroegd of verlengd
Gemiddeld aantal congresdagen
3,7 dagen
Aantal respondenten
300 250
21%
200
Voor vrijetijdsdoeleinden
150 100
20%
50 0 0 1
2
3
4 5
6 7 8 9 10 14 16
Aantal overnachtingen Maandag 26 januari 2026
59%
Voor andere zakelijke bijeenkomsten Overig
Zakelijk bestedingsonderzoek congresmarkt
/4
Introductie 1.1 Aanleiding The Hague & Partners, Rotterdam Partners en Utrecht & Partners zijn alle drie verantwoordelijk voor de internationale promotie van hun stad als bestemming voor bewoners, bezoekers, congressen en zakelijke ontwikkelingen. The Hague & Partners legt met name de focus op promotie van zakelijke evenementen die Den Haag profileren als internationale stad van vrede en recht. Rotterdam Partners zet zich onder andere in voor de acquisitie van internationale congressen, evenementen en beurzen. Hierbij wordt gekozen voor thema’s die aansluiten bij de economische ambities van de stad. Utrecht & Partners zet zich in om Utrecht internationaal te positioneren als gezonde stad en regio. Alle drie de organisaties hechten groot belang aan transparantie richting hun publieke en private stakeholders. Zij willen kunnen verantwoorden wat de economische impact is van hun acquisitieactiviteiten op het gebied van (internationale) congressen en inzicht bieden in de opbrengsten en effecten hiervan voor de stad. Om de economische impact in beeld te brengen, wordt tot nu toe door alle Nederlandse Convention & Visitors Bureaus, inclusief het Nederlands Bureau voor Toerisme & Congressen (NBTC), gebruik gemaakt van het nationale bestedingsbedrag uit het Onderzoek Inkomend Toerisme (OIT), waarbij wordt uitgegaan van de gemiddelde dagbesteding per congresbezoeker.
Het meest recente OIT-onderzoek uit 20221 geeft echter geen exacte definitie van een gemiddeld bezoek, noch is duidelijk hoe deze bestedingen zijn samengesteld. Daarnaast vond dit onderzoek plaats tijdens de COVID-19 pandemie waardoor het niet representatief is voor de huidige zakelijke markt. Om deze redenen wordt er voor berekeningen nog steeds gebruik gemaakt van het bestedingsbedrag uit het OIT-onderzoek van 2014.2 De uitkomsten van het volgende OIT-onderzoek worden in 2027 verwacht. Door het ontbreken van duidelijke en actuele informatie is het momenteel niet mogelijk voor The Hague & Partners, Rotterdam Partners en Utrecht & Partners om de economische impact te meten of om cijfers te actualiseren.
1.2 Probleem- en doelstelling 1.2.1 Onderzoeksvraag Het is voor The Hague & Partners, Rotterdam Partners en Utrecht & Partners van belang om inzicht te verkrijgen in de economische impact van internationale congressen, zodat ze kunnen communiceren richting stakeholders wat de congressen in economische zin hebben opgebracht. Met het oog op de aankomende gemeenteraadsverkiezingen in maart van dit jaar wordt dit nog belangrijker, aangezien ze hiermee hun (economische) toegevoegde waarde voor Den Haag, Rotterdam en Utrecht kunnen aantonen.
1 2
Onderzoek Inkomend Toerisme, (2022). Internationaal bezoek in beeld. Link. Nederlands Bureau voor Toerisme & Congressen (2014). Onderzoek Inkomend Toerisme.
Zakelijk bestedingsonderzoek congresmarkt
/5
Met deze opdracht wordt een actueel en representatief beeld geschetst over de bestedingen van internationale congresbezoekers in Rotterdam, Den Haag en Utrecht op basis van een navolgbare en transparante methode. De centrale onderzoeksvraag luidt: Welke economische bijdrage leveren meerdaagse internationale congresbezoekers aan de stad? De centrale onderzoeksvraag valt uiteen in de volgende deelvragen: • Welke kosten maken congresbezoekers gemiddeld per dag aan vervoer, verblijf, deelname aan congres en aan overige uitgaven (eten & drinken, musea, attracties & bezienswaardigheden, gift & souvenirs, anders)? • Wat is de gemiddelde verblijfsduur van internationale congresbezoekers? • Hoe verschillen deze bestedingen per type congres: corporate vs. associatie?3 • Zijn er verschillen te zien in de bestedingen per nationaliteit? • Hoeveel procent van de congresdeelnemers verlengt hun verblijf (of tijd in de stad) voor vrijetijdsdoeleinden?
1.3 Scope van het onderzoek en leeswijzer 1.3.1 Scope van het onderzoek Dit onderzoek richt zich specifiek op internationale congresbezoekers die naar Nederland komen voor internationale congressen die (mede) dankzij de inspanningen van The Hague & Partners, Rotterdam Partners en Utrecht & Partners in Den Haag, Rotterdam of Utrecht zijn geland. Belangrijk is dat het onderzoek zich uitsluitend beperkt tot de economische impact van deze internationale bezoekers op de betreffende steden. Dit betekent dat bestedingen van Nederlandse deelnemers of bezoekers aan internationale congressen of aan andere typen evenementen in de onderzochte steden buiten beschouwing zijn gelaten. Daarnaast is gekozen voor een aanpak waarbij alleen die congressen zijn meegenomen waarvoor toestemming was om onderzoek te doen onder de bezoekers. Dit heeft invloed gehad op de uiteindelijke steekproef en de representativiteit, maar zorgt er wel voor dat de resultaten direct toepasbaar zijn op de doelgroep van de drie betrokken organisaties.
1.3.2 Leeswijzer In hoofdstuk 2 wordt de onderzoeksmethode toegelicht, waaronder de individuele bestedingsanalyse, de congressen, de dataverzameling en de belangrijkste beperkingen. Hoofdstuk 3 presenteert de resultaten van de enquête: het profiel van de respondenten, de gemiddelde bestedingen per categorie en verschillen tussen congressoorten. Hoofdstuk 4 kwantificeert de economische impact van internationale congresbezoekers, met aandacht voor directe en indirecte effecten, werkgelegenheid en toegevoegde waarde. Hoofdstuk 5 vat de belangrijkste bevindingen samen.
3
Vanwege het gebrek aan beschikbare corporatie congressen om te enquêteren, is deze deelvraag niet onderzocht. Voor meer toelichting, zie onderdeel 3.3.
Zakelijk bestedingsonderzoek congresmarkt
2
/6
Methodologie
2.1 Methodiek Om inzicht te verkrijgen in de economische bijdrage van internationale congresbezoekers, wordt een individuele bestedingsanalyse uitgevoerd. Deze methode richt zich in eerste instantie op de keuzes en gedragingen van individuele economische actoren, in dit geval de bestedingen van internationale congresbezoekers aan verblijf, eten en drinken, deelnamekosten, vrijetijds-uitgaven en souvenirs. De opgehaalde informatie wordt vervolgens opgeschaald naar congresniveau, zodat de totale economische impact per congres kan worden berekend. De doorwerking van deze bestedingen wordt bepaald met behulp van een input-outputanalyse. Deze analyse laat zien hoe de output van de ene sector als input fungeert voor de andere sectoren en hoe deze relaties de totale economische activiteit beïnvloeden. Bijvoorbeeld, de toeleveranciers van een hotel of gespecialiseerde bedrijven die een congres ondersteunen, profiteren indirect van de bestedingen van bezoekers. Het verschil tussen beide methodes zit hem dus in de focus en de schaal: de individuele bestedingsanalyse kijkt naar het gedrag en de bestedingen van afzonderlijke bezoekers, terwijl de input-outputanalyse de totale doorwerking van deze bestedingen in de economie in kaart brengt.
Het gebruik van een input-outputmodel (opgesteld in Excel) stelt ons in staat om de bestedingscijfers te vertalen naar directe en indirecte toegevoegde waarde en werkgelegenheid op sectorniveau. Hiervoor gebruiken we beschikbare data uit de Nationale Rekeningen (CBS). Deze gecombineerde aanpak maakt het mogelijk om de economische impact en de baten voor Nederland te kwantificeren die ontstaan door de bestedingen van individuele congresbezoekers in de steden.
2.1.1 Congressteden Uit cijfers van de International Congress and Convention Association (ICCA) over 2024 blijkt dat Nederland wereldwijd op de achtste plaats staat wat betreft het aantal internationale associatiecongressen. 4 Binnen Nederland leveren vooral een beperkt aantal steden de grootste bijdrage aan dit totaal. Na Amsterdam, dat met 94 congressen de koppositie inneemt, volgen Rotterdam (39), Utrecht (21) en Den Haag (16) als belangrijkste congressteden.5 Gezamenlijk waren deze drie steden goed voor 76 internationale associatiecongressen. Hoewel dit aantal lager ligt dan het totaal van Amsterdam alleen, vertegenwoordigen deze steden samen een substantieel en representatief deel van de Nederlandse internationale associatiecongresmarkt, met een duidelijke spreiding over meerdere steden buiten de hoofdstad. Eerdere onderzoeken door OIT (Onderzoek Inkomend Toerisme) uit 2014 en 2022 bieden een overkoepelend beeld van de uitgaven van internationale bezoekers in Nederland en vormen de basis voor eerdere schattingen van de economische impact van congressen. Uit het onderzoek van 2022 blijkt dat bezoekers gemiddeld 4
5
Een associatie is een (inter)nationale vereniging van mensen met eenzelfde interesse of vakgebied, meestal zonder winstoogmerk. Associaties organiseren bijeenkomsten voor hun leden volgens een frequentie die statutair is vastgelegd. De congressen zijn terugkerende bijeenkomsten. In de meeste gevallen neemt de lokale vakvereniging van de associatie het initiatief voor het congres. ICCA, (2024). Link.
/7
Zakelijk bestedingsonderzoek congresmarkt
€ 635 per persoon per verblijf besteden. De verdeling van deze uitgaven laat zien dat ongeveer 20% wordt besteed aan transport naar Nederland, 23% aan overnachtingen, 25% aan eten en drinken, 11% aan excursies, 9% aan vervoer binnen Nederland, 9% aan shopping en souvenirs, 0% aan congreskosten en de resterende 4% aan overige uitgaven. Voor enkel de zakelijke bezoekers is dit bestedingsbedrag hoger, namelijk € 760 (inclusief congreskosten) per persoon per verblijf. Dit komt volgens het OIT omdat zakelijke bezoekers gemiddeld meer kwijt zijn aan vervoerskosten, zowel naar Nederland toe als binnen Nederland. 6 Wanneer er verder terug in de tijd wordt gekeken, laat het OIT 2014 zien dat zakelijke bezoekers gemiddeld € 308 per persoon per dag uitgeven. Genoemd bedrag ligt eveneens hoger dan de uitgaven van de gemiddelde toerist (€ 214) doordat er duurdere vliegtickets worden aangeschaft en doordat zakelijke bezoekers meer in het hogere hotelsegment verblijven.7 Deze cijfers boden eerder een nuttige referentie voor het inschatten van het gemiddelde bestedingspatroon van congresbezoekers in Nederland en laten zien dat een aanzienlijk deel van de uitgaven naar vervoer, accommodatie en consumptieve bestedingen ging.
De cijfers tussen het onderzoek van 2014 en dat van 2022 zijn echter onderling niet te vergelijken, omdat het onderzoek uit 2022 bedragen per persoon per verblijf rapporteert in plaats van per persoon per dag en daarnaast gebruik maakt van de mediaan in plaats van het gemiddelde. Daarbovenop zijn de cijfers gedateerd en gaan beiden bedragen over de gemiddelde bestedingen van alle zakelijke bezoekers, waarin geen uitsplitsing wordt gemaakt naar enkel internationale congresbezoekers. Om deze redenen is aanvullend onderzoek nodig.
2.1.2 Dataverzameling Voor de dataverzameling is geënquêteerd op locatie tijdens verschillende congressen. Daarnaast is er voor een congres in Den Haag achteraf een online link gedeeld van een enquête met alle deelnemers via e-mail. Ook zijn er flyers in de congrestasjes gedaan voor een congres in Utrecht. Een overzicht van alle congressen is weergegeven in Tabel 2.1. Tabel 2.1
Overzicht congressen voor dataverzameling
Datum8
Stad
24 t/m 26 september
Den Haag
8 oktober
Den Haag
Congres
Enquêteer-
Duur van het
Aantal
strategie
congres
deelnemers
24th International Cancer
Achteraf online
3 dagen
350
Imaging Society Meeting
link gedeeld
65th ISI World Statistics
Op locatie
5 dagen
1.266
Op locatie en
3 dagen
750
Conference 15 oktober
Rotterdam
Convening EMEA 2025
achteraf online link gedeeld 24 oktober
Den Haag
IB Global Conference
Op locatie
3 dagen
1.550
29 oktober
Rotterdam
EAGE Global Energy
Op locatie
5 dagen
2.000
Flyer in
5 dagen
380
2 dagen
1.000
Transition Conference 17 t/m 21 november
Utrecht
ECSS Congres
26 november
Utrecht
POLIS Conference
congrestasjes
6 7 8
Op locatie
Onderzoek Inkomend Toerisme, (2022). Internationaal bezoek in beeld. Link. Nederlands Bureau voor Toerisme & Congressen (2014). Onderzoek Inkomend Toerisme. In 2025
/8
Zakelijk bestedingsonderzoek congresmarkt
In totaal zijn 1.023 respondenten bereikt. Door het gebruik van QR-codes zijn echter ook enkele Nederlandse respondenten meegenomen. Wanneer deze uit de dataset worden gefilterd, blijven 1.005 respondenten over, waarvan 790 de enquête volledig hebben ingevuld (78,6%). Deze groep vormt de steekproef voor de totale populatie van internationale congresbezoekers in de steden Den Haag, Rotterdam en Utrecht. In Tabel 2.2 staat een overzicht van het aantal respondenten per congres, uitgesplitst naar online en papieren enquêtes en het totaal aantal (volledige) reacties. Tabel 2.2
Overzicht aantal respondenten per congres
Congres
Online views
Online
Schriftelijke
Totaal aantal
Totaal waarvan
respondenten
respondenten
respondenten
volledig afgerond
27
2
n.v.t.
2
1
422
185
60
245
195
PCMA Conference
285
116
26
142
105
IB Global Conference
396
206
53
259
189
281
132
37
169
139
24th International Cancer Imaging Society Meeting 65th ISI World Statistics Conference
EAGE Global Energy Transition Conference ECSS Congres
21
12
n.v.t.
12
10
POLIS Conference
304
139
37
176
151
Totaal
1.736
806
217
1005
790
2.1.3 Steekproef Op basis van het totale aantal respondenten kan worden beoordeeld of de steekproef representatief is voor het totaal aantal congresbezoekers in de drie onderzochte steden gezamenlijk. Voorafgaand aan het onderzoek is op basis van beschikbare gegevens een inschatting gemaakt van de omvang van deze totale populatie: • In de drie onderzochte steden gezamenlijk waren er over 2023 en 2024 gemiddeld 95.446 congresbezoekers; • Voor het bepalen van een representatieve steekproef is uitgegaan van een betrouwbaarheidsniveau van 95% en een foutmarge van 5%; • Dit leidt tot een benodigde steekproef van 383 respondenten; • In totaal zijn 1.005 respondenten ondervraagd, wat ruim boven de benodigde steekproef ligt. Van deze 1.005 respondenten hebben 790 respondenten de enquête volledig afgerond. De overige respondenten hebben de enquête gedeeltelijk ingevuld (bijvoorbeeld de eerste 10 van de 18 vragen). Deze gedeeltelijk ingevulde enquêtes zijn, voor zover de betreffende vragen waren beantwoord, wel meegenomen in de analyse.
Zakelijk bestedingsonderzoek congresmarkt
/9
Hieruit kan worden geconcludeerd dat de steekproef statistisch betrouwbaar en representatief is voor het totaal aantal congresbezoekers in de drie steden gezamenlijk. Vanwege de gekozen methodiek en de gestelde kaders is het onderzoek uitgevoerd tijdens zeven verschillende congressen, waarbij een groot aantal individuele congresbezoekers is bevraagd. Deze congressen waren verspreid over meerdere steden (Utrecht, Den Haag en Rotterdam), vonden plaats op verschillende momenten en hadden verschillende inhoudelijke focus. Deze spreiding in congressen en locaties biedt afdoende variatie binnen de steekproef, waardoor op totaalniveau valide en betrouwbare uitspraken kunnen worden gedaan over congresbezoekers in de drie onderzochte steden.
Zakelijk bestedingsonderzoek congresmarkt
3
/ 10
Resultaten
3.1 Profiel van de respondenten Van de 1.005 respondenten kan een duidelijk profiel worden geschetst. De grootste groep geeft aan Brits te zijn (11,7%), gevolgd door Duitse (9,1%), Amerikaanse (7,2%) en Franse (7,1%) nationaliteiten. In totaal komt 66% van de respondenten uit Europa; de overige 33% heeft een nationaliteit van buiten Europa. Figuur 3.1
Nationaliteiten
4% 3%
2%
11%
Europa Asië Noord-Amerika Afrika
14% 66%
Zuid-Amerika Oceanië
Kijken we naar de landen vanwaar men naar Nederland is gereisd, dan zien we een vergelijkbaar beeld. Het Verenigd Koninkrijk vormt opnieuw de grootste groep (12,5%), gevolgd door Duitsland (11,0%), Frankrijk (7,6%) en Spanje (5,5%). In totaal reist 63,4% vanuit Europa naar Nederland, terwijl 36,6% van buiten Europa komt. Bijna vijf procent van alle respondenten is vanuit de Verenigde Staten naar Nederland gereisd (4,8%). Wat betreft het vervoermiddel komt veruit het grootste deel van de bezoekers per vliegtuig naar Nederland. Toch kiest ook bijna een kwart van de reizigers voor de trein (216 respondenten). Het grootste gedeelte treinreizigers kwam vanuit Duitsland (n=75), Frankrijk (n=50), het Verenigd Koninkrijk (n=29) en België (n=23). Daarnaast kwamen er ook enkele reizigers met de trein vanuit Zwitserland, Spanje, Denemarken, Luxemburg, Zweden, Albanië, Oostenrijk, Finland, Hongarije, Latvia, Noorwegen en Turkije. Kortom; vanuit een divers aantal landen in Europa. Een enkeling gaf aan met de bus (vier respondenten) of zelfs met de ferry (één respondent) naar Nederland te zijn gekomen. Van alle reizigers die aangeven vanuit Europa naar Nederland te zijn gekomen (n=738), komt ongeveer 30% met het openbaar vervoer, namelijk bus, trein of ferry.
/ 11
Zakelijk bestedingsonderzoek congresmarkt
Figuur 3.2
Vervoer naar Nederland
0% 5% 1%
22%
Vliegtuig Trein Auto Overig 72%
Bus
De verblijfsduur van de respondenten varieert, maar de meeste bezoekers blijven 2, 3 of 4 nachten in Nederland (Figuur 3.3). De gemiddelde verblijfsduur bedraagt 3,75 nachten, en ook de mediaan komt uit op 4 nachten, wat aangeeft dat een groot deel van de respondenten meerdere dagen in Nederland verblijft. Figuur 3.3
Totaal aantal nachten verbleven in Nederland
Zakelijk bestedingsonderzoek congresmarkt
/ 12
Van de 992 respondenten9 geven 412 respondenten aan hun verblijf in Nederland te hebben vervroegd of verlengd (41,5%). Dit is een hoger percentage dan de circa 20% zakelijke bezoekers dat langer in Nederland bleef dan noodzakelijk in het OIT uit 2014. De gegeven redenen hiervoor lopen uiteen, maar de meerderheid doet dit voor vrijetijdsdoeleinden. Daarnaast geeft 20% aan nog andere zakelijke afspraken te hebben, terwijl 21% een overige reden noemt. Binnen deze laatste categorie worden vooral praktische overwegingen genoemd, zoals het aanpassen van het verblijf aan vluchttijden of het creëren van meer rust in het reisschema, bijvoorbeeld voor voorbereidingstijd. Enkele respondenten geven bovendien aan hun verblijf te combineren met het bezoeken van vrienden of familie, of deel te nemen aan field trips. Figuur 3.4
Redenen voor verlenging verblijf in Nederland
20% Voor vrijetijdsdoeleinden Overig 21%
59%
Voor andere zakelijke bijeenkomsten
Om een duidelijk beeld te krijgen van waar in Nederland de respondenten verbleven, bekijken we de verblijfplaatsen voor bezoekers van congressen in Den Haag, Rotterdam en Utrecht afzonderlijk. Voor de congressen in Den Haag blijkt dat maar liefst 98% van de bezoekers ook daadwerkelijk in Den Haag verbleef. De overige 2% verspreidde zich over andere steden: vier respondenten verbleven in Amsterdam, drie in Rotterdam, één in Den Bosch, één in Utrecht en één in Schiedam. Bij de congressen in Rotterdam gaf 96% van de bezoekers aan in de stad zelf te verblijven. De overige respondenten waren verspreid over Amsterdam, Delft, Dordrecht, Voorburg, Leiden en Den Haag, waarbij elke stad door één persoon werd genoemd. Daarnaast gaven drie respondenten aan geen overnachting in Nederland te hebben en verbleef één respondent in België. Ook bij de congressen in Utrecht verbleef het overgrote deel van de bezoekers in de stad zelf, namelijk 95%. De overige respondenten verbleven in Amsterdam (vier personen) en Rotterdam (vijf personen). Deze cijfers laten duidelijk zien dat congressen hun bezoekers grotendeels naar de eigen stad trekken en daar overnachten, waardoor deze gasten een directe bijdrage leveren aan de lokale economie van de host-stad.
9
Aantal respondenten dat de vraag over het vervroegen en/of verlengen van het verblijf heeft beantwoord.
/ 13
Zakelijk bestedingsonderzoek congresmarkt
3.2 Gemiddelde bestedingen per categorie Wat gasten gemiddeld in de host-stad uitgeven, is weergegeven in Tabel 3.1. Om de totale en gemiddelde uitgaven inzichtelijk te maken, is gebruik gemaakt van verschillende categorieën. In de tabel wordt onderscheid gemaakt tussen visa en reispapieren, transport naar Nederland, verblijf, eten en drinken, excursies en entree tickets, transport binnen Nederland, congresparticipatie/registratiekosten, shoppen/souvenirs en overig. De tweede kolom geeft de totalen neer onder alle respondenten. Dit zijn aanzienlijke bedragen, maar zeggen op zichzelf niet zoveel, aangezien dit sterk afhankelijk is van het aantal respondenten waarvan de uitgaves zijn opgeteld. Belangrijker zijn de derde en vierde kolom. Deze geven de gemiddelde uitgaven per persoon 10 weer per congresdag dat bezoekers aanwezig waren of per nacht11 dat bezoekers in Nederland verbleven, respectievelijk. Uit de tabel blijkt dat congresparticipatie en registratiekosten gemiddeld de grootste kostenpost vormen. Wanneer we kijken naar de uitgaven per congresdag, is het transport naar Nederland de op één na grootste kostenpost. Wanneer we de uitgaven per nacht bekijken, verschuift deze rangorde: dan staat verblijf op de tweede plaats. Tabel 3.1
Totale en gemiddelde uitgaven internationale congresbezoekers
Totaal
Per persoon per
Per persoon per
congresdag
overnachting
Visa en reispapieren
€ 23.200,72
€ 8,84 (1,2%)
€ 7,61 (1,2%)
Transport naar Nederland
€ 505.602,17
€ 190,49 (25,8%)
€ 157,26 (24,9%)
Verblijf
€ 488.975,41
€ 187,99 (25,5%)
€ 161,03 (25,5%)
Eten en drinken
€ 157.846,32
€ 60,32 (8,2%)
€ 51,56 (8,2%)
Excursies, entree tickets (musea, theater, festivals)
€ 19.426,08
€ 6,55 (0,9%)
€ 5,29 (0,8%)
Transport binnen Nederland
€ 42.569.78
€ 16,78 (2,3%)
€ 14,08 (2,2%)
Congresparticipatie / registratiekosten
€ 570.410,83
€ 236,80 (32,1%)
€ 211,36 (33,4%)
Shoppen, souvenirs
€ 70.161,36
€ 27,31 (3,7%)
€ 22,47 (3,6%)
Overig
€ 5.805,89
€ 1,96 (0,3%)
€ 1,50 (0,2%)
Totaal
€ 1.883.998,55
€ 737,04
€ 632,17
De gemiddelde besteding per persoon per nacht komt uit op € 632,17. Wanneer we deze uitgaven relateren aan het aantal congresdagen in plaats van aan het aantal overnachtingen, zien we dat de gemiddelde besteding per persoon per congresdag uitkomt op € 737,04.
10 11
Gecorrigeerd voor het aantal personen waarvoor een respondent heeft betaald. Totaal aantal nachten verbleven in Nederland. Dit kunnen meer nachten zijn dan enkel het aantal nachten voor een congres wanneer een respondent zijn/haar verblijf heeft vervroegd of verlengd.
Zakelijk bestedingsonderzoek congresmarkt
/ 14
Het verschil tussen deze twee bedragen is goed te verklaren. Congresbezoekers zijn doorgaans langer in Nederland dan alleen de dagen waarop zij het congres bezoeken. Zij arriveren bijvoorbeeld een dag eerder of blijven nog een dag langer. De totale uitgaven (zoals hotel, eten, vervoer en vrije tijd) worden daardoor over meerdere nachten verdeeld. Wanneer deze uitgaven worden omgerekend naar een bedrag per nacht, valt het gemiddelde lager uit. Als dezelfde totale uitgaven daarentegen worden gedeeld door alleen het aantal daadwerkelijke congresdagen, komt het gemiddelde bedrag per congresdag hoger uit. Daarnaast is het belangrijk om te benadrukken dat niet elk congres even lang duurt. Omdat de verblijfsduur van bezoekers (in aantal nachten) niet altijd evenredig is aan de duur van het congres zelf, bieden beide indicatoren waardevolle inzichten. • •
Uitgaven per nacht geven een goed beeld van de economische waarde van een verblijf per etmaal. Uitgaven per congresdag laten zien wat bezoekers gemiddeld investeren ten opzichte van de daadwerkelijke congresdeelname. Dit is het bedrag dat wordt gebruikt voor het berekenen van de economische impact in hoofdstuk 4.
Figuur 3.5 toont de verdeling van de totale uitgaven over de verschillende kostenposten, gebaseerd op de gemiddelde bestedingen per persoon per congresdag. Hieruit blijkt dat congreskosten het grootste aandeel vormen, terwijl transport naar Nederland en accommodatie binnen Nederland samen goed zijn voor ruim de helft van het totaalbedrag. Figuur 3.5
Verdeling van totale uitgaven onder respondenten
Voor het berekenen van de economische impact dat deze uitgaven hebben, wordt ervan uitgegaan dat alle uitgaven volledig in Nederland neerslaan, op visa en reispapieren en transport naar Nederland na. Van deze 2 categorieën is gerekend met een aandeel van 50% voor de Nederlandse economie. De uitgaven naar deze categorieën zijn daarom vermenigvuldigd met factor 0,5. Totaal zorgt dat voor een gemiddeld bestedingsbedrag van € 637,38 per persoon per congresdag wat neerslaat in Nederland.
/ 15
Zakelijk bestedingsonderzoek congresmarkt
3.2.1 Verschillen tussen nationaliteiten Zoals eerder omschreven komt ongeveer 66% van de respondenten uit Europa, 14% uit Azië, 11% uit NoordAmerika, 3% uit Zuid-Amerika, 4% uit Afrika en 2% uit Oceanië. De verschillen tussen de gemiddelde uitgaven van deze groepen congresbezoekers zijn substantieel. Een overzicht is weergegeven in Tabel 3.2. Tabel 3.2
Gemiddelde uitgaven per continent
Continent
N
Gemiddelde uitgaven per
Gemiddelde uitgaven per
persoon per congresdag
persoon per nacht
Europa
661 (66%)
€ 599,87
€ 552,45
Azië
135 (14%)
€ 1.033,00
€ 809,78
Noord-Amerika
114 (11%)
€ 951,27
€ 755,38
Zuid-Amerika
26 (3%)
€ 819,98
€ 537,17
Afrika
37 (4%)
€ 1.119,05
€ 903,89
Oceanië
24 (2%)
€ 1.855,32
€ 1.355,98
In afnemende volgorde van gemiddelde uitgaven per continent staan Oceanië, Afrika, Azië, Noord-Amerika en Europa/Zuid-Amerika. De verschillen in gemiddelde uitgaven tussen deze groepen zijn aanzienlijk. Respondenten uit Oceanië geven gemiddeld veruit het meeste uit, waarbij transport naar Nederland een groot aandeel vormt (circa 43% van het totaal). Afrika en Azië, respectievelijk de tweede en derde groep qua uitgaven, laten een relatief lager aandeel vervoerskosten zien (35% en 32%), terwijl bij beide continenten accommodatie een substantieel deel van de uitgaven vormt. Opvallend is daarnaast dat bezoekers uit Afrika gemiddeld relatief veel uitgeven aan shopping en souvenirs, met een bedrag van circa € 100. Oceanië en Noord-Amerika besteden, in verhouding tot hun totale uitgaven, daarentegen een aanzienlijk deel aan eten en drinken. Wanneer de vervoerskosten buiten beschouwing worden gelaten, nemen de verschillen tussen de continenten af, al blijven bezoekers uit Oceanië gemiddeld het meest besteden. Zonder transport variëren de gemiddelde uitgaven van circa € 485 voor Europa tot ongeveer €1.065 voor Oceanië. Bij de interpretatie van alle bedragen is voorzichtigheid geboden voor Afrika, Zuid-Amerika en Oceanië, vanwege het relatief lage aantal respondenten (circa 25 tot 35 per continent).
Door deze beperkte aantallen zijn de berekende gemiddelden voor deze continenten gevoeliger voor uitschieters. In deze groepen zorgen enkele hoge uitschieters en een relatief brede spreiding in de uitgaven voor minder robuuste gemiddelden ten opzichte van Europa, Azië en Noord-Amerika.
3.3 Gemiddelde bestedingen per type congres Aanvankelijk was het de bedoeling om een onderscheid te maken tussen de bestedingen die samenhangen met corporate en associatiecongressen. In de praktijk bleek het echter lastig om congressen te vinden waar geënquêteerd mocht worden. Associatiecongressen zijn doorgaans groter en daarnaast zijn er ook méér associatiecongressen in de steden dan corporate congressen, waardoor er uiteindelijk alleen geënquêteerd is op associatiecongressen. Hierdoor kunnen in dit onderzoek geen uitspraken worden gedaan over verschillen tussen corporate en associatiecongressen.
Zakelijk bestedingsonderzoek congresmarkt
4
/ 16
Economische impact
4.1 Inleiding Het bezoek door buitenlanders aan internationale congressen in Nederland zorgt voor economische baten voor de Nederlandse economie. Van belang hierbij zijn vooral de directe effecten als gevolg van de bestedingen van de internationale congresbezoekers. Daarnaast is ook sprake van zogenaamde indirecte achterwaartse effecten vanwege de inkoop van allerlei goederen en diensten die het gevolg zijn van genoemde bestedingen. Vanwege de consumptieve bestedingen van medewerkers die directe baat hebben van de aanwezigheid van het congres en toeleverende bedrijven is tevens sprake van geïnduceerde effecten ofwel koopkrachteffecten. Om de economische impact te berekenen, is gerekend met het gemiddelde bestedingsbedrag per persoon per congresdag.12 Voor de berekeningen wordt ervan uitgegaan dat alle uitgaven volledig in Nederland neerslaan, op visa en reispapieren en transport naar Nederland na. Van deze 2 categorieën is gerekend met een aandeel van 50% voor de Nederlandse economie. De uitgaven naar deze categorieën zijn daarom vermenigvuldigd met factor 0,5. Totaal zorgt dat voor een gemiddeld bestedingsbedrag van € 637,38.13 De genoemde effecten kunnen worden uitgedrukt in het aantal (voltijds)banen dat wordt gecreëerd, maar ook in toegevoegde waarde (grofweg de productiewaarde c.q. omzet minus de waarde van de ingekochte goederen en diensten).
Omdat het berekenen van de economische impact per individuele bezoeker per congresdag tot zeer kleine bedragen leidt, zijn de resultaten opgeschaald naar effecten per 10.000 congresdagen.
4.2 Werkgelegenheid Totaaloverzicht werkgelegenheid Tabel 4.1 laat zien dat de bestedingen tijdens 10.000 congresdagen door internationale congresbezoekers leidt tot een totale werkgelegenheid van 76 fte’s. Het merendeel van deze werkgelegenheid ontstaat bij bedrijven en instellingen die in eerste instantie baat hebben van genoemd bezoek. Denk hierbij aan de KLM of andere Nederlandse luchtvaartmaatschappijen, de congresorganisatie, hotels en andere verblijfsaccommodaties, restaurants of souvenirshops. Daarbovenop komt de werkgelegenheid vanwege de inkoop van goederen en diensten toeleverende bedrijven en instellingen en de werkgelegenheid vanwege consumptie (ofwel koopkracht) effecten. Na de tabel volgt een toelichting per type effect.
12
13
Het totaalbedrag uit het onderzoek is niet gebruikt voor economische berekeningen omdat dit sterk afhankelijk is van het aantal respondenten en dus ook per onderzoek aanzienlijk zou verschillen. Dat maakt het niet representatief voor de hele populatie; om deze reden zijn de gemiddelde bestedingen per persoon per congresdag genomen. Hiervoor is de volgende rekensom gebruikt: (€8,84 + €190,49) x 0,5 + €187,99 + €60,32 + €6,55 + €16,78 + €236,80 + €27,31 + €1,96 = €637,38. De bedragen zijn terug te vinden in sectie 3.2, tabel 3.1.
/ 17
Zakelijk bestedingsonderzoek congresmarkt
Tabel 4.1
Werkgelegenheid zakelijk congresbezoek (per 10.000 congresdagen) Fte's
Aandeel
Direct
52
0,69
Indirect achterwaarts
21
0,28
Geïnduceerd
2
0,03
Totaal
76
1,00
Bron: raming Ecorys
Directe werkgelegenheid Uitgangspunt voor de berekening van de directe werkgelegenheid zijn de gemiddelde bestedingen per bestedingscategorie van de internationale congresbezoekers die ten goede komen aan bedrijven en instellingen in Nederland. Dit betekent dat de bestedingen die in het buitenland worden gedaan buiten beschouwing worden gelaten. Denk hierbij aan situaties waarbij een vliegticket niet wordt gekocht bij een Nederlandse luchtvaartmaatschappij, maar gebruik wordt gemaakt van de diensten van een buitenlandse luchtvaartmaatschappij. De gemiddelde bestedingen per bestedingscategorie zijn vervolgens toebedeeld naar economische sectoren. Op basis van CBS gegevens is bekend wat de gemiddelde omzet per fte is voor de betreffende economische sectoren. Door de bestedingen vervolgens te delen door de gemiddelde omzet per fte kan de directe werkgelegenheid worden bepaald. In totaal gaat het om 52 fte’s op basis van bestedingen tijdens 10.000 congresdagen. Indirecte werkgelegenheid Via de aankoop van goederen en diensten zorgt het bezoek van internationale congresgangers uit het buitenland ook voor (indirecte) werkgelegenheid bij allerlei toeleverende bedrijven en instellingen.
Hierbij kan onder ander worden gedacht aan de inrichting en vormgeving van het congres, de inkoop van voedsel en drank door de horeca of de inhuur van (externe) schoonmaakbedrijven door de verblijfsaccommodaties. Deze doorwerking is bepaald op basis van een zogenaamde input-output analyse (zie ook bijlage III voor een nadere toelichting). In totaal gaat het om 21 fte’s op basis van bestedingen tijdens 10.000 congresdagen. Geïnduceerde effecten Via de consumptieve bestedingen van medewerkers die direct baat hebben bij de organisatie van een congres en bij toeleverende bedrijven en instellingen ontstaan ook koopkrachteffecten. Ook deze bedrijven kopen weer goederen en diensten in en zorgen op die manier ook voor werkgelegenheid en toegevoegde waarde bij andere (toeleverende) bedrijven en instellingen. Om de werkgelegenheid die samenhangt met de consumptieve bestedingen te kunnen bepalen is gekeken naar de samenstelling van de consumptieve bestedingen en de relevante sectoren waar de bestedingen terecht komen. Voor het bepalen van de geïnduceerde effecten is vervolgens rekening gehouden met de gemiddelde productiewaarde per fte voor de betreffende sectoren en is op vergelijkbare wijze als bij de directe effecten de doorwerking bepaald. De hiermee gepaard gaande werkgelegenheid bedraagt 2 fte’s.
/ 18
Zakelijk bestedingsonderzoek congresmarkt
4.3 Bijdrage aan toegevoegde waarde economie De bijdrage van het bezoek door buitenlanders aan internationale congressen in Nederland kan worden uitgedrukt in werkgelegenheid, maar ook in toegevoegde waarde. Om de toegevoegde waarde voor de Nederlandse economie te kunnen bepalen is allereerst gekeken naar de samenstelling van de bestedingen en de economische sectoren waar deze bestedingen neerslaan. Op basis van CBS gegevens over het aandeel van de toegevoegde waarde in de totale productiewaarde per sector kan vervolgens de directe toegevoegde waarde worden bepaald. Op vergelijkbare wijze als bij het bepalen van de werkgelegenheid kan op basis van input-output analyse vervolgens ook de indirecte toegevoegde waarde worden bepaald. Tabel 4.2 laat het resultaat zien op basis van de bestedingen door buitenlandse bezoekers tijdens 10.000 congresdagen. In totaal wordt door bestedingen tijdens 10.000 congresdagen 4,4 miljoen euro aan toegevoegde waarde gecreëerd, waarvan 3,1 miljoen euro aan directe toegevoegde waarde. Tabel 4.2
Toegevoegde waarde zakelijk congresbezoek (x miljoen euro, per 10.000 congresdagen) Toegevoegde waarde (x miljoen euro)
Aandeel
Direct
3,1
0,70
Indirect achterwaarts
1,3
0,30
Totaal
4,4
1,00
Bron: raming Ecorys
Zakelijk bestedingsonderzoek congresmarkt
5
/ 19
Conclusie
De resultaten van het onderzoek laten zien dat internationale congresbezoekers een substantiële economische impact hebben op de lokale en nationale economie. De gemiddelde besteding per persoon per congresdag bedraagt € 737,04. Het bedrag dat daadwerkelijk neerslaat in de Nederlandse economie is lager omdat een deel van de transportkosten en de uitgaven aan reis en visapapieren niet in Nederland, maar elders wordt besteed. Als hiermee rekening wordt gehouden bedraagt het gemiddelde bestedingsbedrag per congresdag € 637,38. Een groot deel van de bestedingen wordt direct in de host-stad gedaan. Tussen de 94,6% en 98% van de congresbezoekers verbleef daadwerkelijk in de stad waar het congres plaatsvond, wat de directe economische impuls voor de stad benadrukt. Op basis van deze bestedingen wordt geschat dat per 10.000 congresdagen circa 76 fte aan werkgelegenheid wordt gecreëerd. Hiervan is 52 fte direct, 21 fte indirect en 2 fte geïnduceerd. De totale toegevoegde waarde voor de Nederlandse economie per 10.000 congresdagen bedraagt ongeveer € 4,4 miljoen, waarvan € 3,1 miljoen direct en € 1,3 miljoen indirect. Kenmerken van internationale congresbezoekers De meeste respondenten kwamen uit Europa (66%), gevolgd door Azië (14%). Voor 72% van de respondenten was het vliegtuig het belangrijkste vervoermiddel naar Nederland.
De gemiddelde verblijfsduur bedroeg 3,75 nachten, terwijl de gemiddelde congresduur 3,71 dagen was. Opvallend is dat 41,5% van de respondenten langer in Nederland verbleef dan strikt noodzakelijk voor het congres, veelal voor vrijetijdsdoeleinden, wat wijst op aanvullende toeristische spin-off. Duiding en vergelijking met bestaande onderzoeken De uitkomsten van dit onderzoek kunnen slechts beperkt worden vergeleken met bestaande onderzoeken naar toeristische bestedingen. Zo rapporteert het Onderzoek Inkomend Toerisme uit 2022 een gemiddelde besteding van circa € 760 per persoon per verblijf voor zakelijke bezoekers, en het Onderzoek Inkomend Toerisme uit 2014 vindt een besteding van € 308 per persoon per dag voor alle zakelijke bezoekers (dus ook nietcongresgangers uit het buitenland). Deze bedragen zijn niet direct vergelijkbaar met de uitkomsten van dit onderzoek, aangezien in dit onderzoek wordt gerekend met bestedingen per congresdag in plaats van bestedingen per verblijf. Daarnaast wordt er in dit onderzoek specifiek gekeken naar de internationale congresbezoeker, waar de onderzoeken van het OIT zich richten op zakelijke bezoekers in zijn algemeen.
Doordat congresbezoekers gedurende meerdere dagen aanwezig zijn, vallen de totale bestedingen per verblijf in dit onderzoek naar verwachting aanzienlijk hoger uit dan cijfers die in het Onderzoek Inkomend Toerisme (2022) worden gerapporteerd. In dit onderzoek wordt namelijk uitgegaan van gemiddelde bestedingen per congresdag, terwijl congresbezoekers gemiddeld meerdere dagen aanwezig zijn. Dit onderstreept dat internationale congresbezoekers niet alleen per dag relatief veel besteden, maar dat hun meerdaagse aanwezigheid leidt tot een substantiële economische impact per verblijf. Tegelijkertijd biedt dit onderzoek een specifieker en actueler inzicht in het bestedingspatroon van internationale congresbezoekers.
/ 20
Zakelijk bestedingsonderzoek congresmarkt
Bijlage: Enquête14
Welcome! We are very pleased that you are attending an international conference in The Netherlands. On behalf of The Hague & Partners, Rotterdam Partners and Utrecht & Partners, we are conducting research into the economic contribution of international conference visitors to the city. Completing the survey will take approximately 5 minutes. Your answers will be treated anonymously and used for research purposes only. General terms and conditions apply.
By completing the survey, you will have the chance to win a two-night stay in Rotterdam for two persons.
Thank you very much for your cooperation!
● Estonian
* 1. What is your nationality? ● American ● Australian ● Austrian ● Belgian ● Brazilian ● British ● Bulgarian ● Canadian ● Chinese ● Croatian ● Cypriot ● Czech ● Danish
14
● Hungarian ● Indian ● Irish ● Italian
● Finnish ● French ● German ● Greek
● Slovenian ● South Korean ● Spanish ● Swedish ● Other, namely: ............................
● Japanese ● Latvian ● Lithuanian ● Luxembourgish ● Maltese ● Polish ● Portuguese ● Romanian ● Slovak
In deze bijlage is een enquête uit Rotterdam opgenomen ter illustratie. Iedere enquête is echter speciaal afgestemd op de stad en het congres, zodat de prijs en het aantal dagen van het congres overeenkomen (de introductie, vraag 6 en vraag 10 verschillen daarom per enquête).
* 2. From which country did you travel to the Netherlands? ● Australia ● Austria ● Belgium ● Brazil ● Bulgaria ● Canada ● China ● Croatia ● Cyprus ● Czech Republic ● Denmark ● Estonia ● Finland ● France ● Germany ● Greece ● Hungary ● India
● Ireland ● Italy ● Japan ● Latvia ● Lithuania ● Luxembourg ● Malta ● Poland ● Portugal ● Romania ● Slovakia ● Slovenia ● South Korea ● Spain ● Sweden ● United Kingdom ● United States ● Other, namely ..........................
* 3. What was your main mode of transport to
* 4. How do you get around the city during your
the Netherlands?
stay for the congress?
● Plane
● Taxi
● Car
● Public Transport
● Train
● Car
● Other, namely:
● Bicycle
............................
● On foot ● Other, namely: ............................
Zakelijk bestedingsonderzoek congresmarkt
* 5. Are you attending the conference alone or
* 8. What type of accommodation are you
with others?
staying in?
● Alone
● Hotel
● With travel companions. How many persons
● Apartment / Airbnb
(including yourself)? ............................................................................ ................................................
● Hostel ● Second home ● With friends / acquaintances
* 6. How many days are you attending the
● Other, namely:
conference?
............................
● 1 day
/ 22
* 9. How many nights are you staying in total?
● 2 days ● 3 days * 10. Have you added extra nights before or * 7. In which city/municipality are you staying
after the conference?
overnight during the conference? ● Yes ● Rotterdam ● No ● The Hague ● Schiedam ● Leiden
* 11. How many extra nights did you add before or after the conference?
● Amsterdam ● Utrecht * 12. What is the reason for extending your stay ● Elsewhere, namely:
in the Netherlands? ● For leisure purposes ● For other business meetings ● Other, namely: ............................
* 13. Are/were these extra nights spent in the same city? ● Yes ● No
Zakelijk bestedingsonderzoek congresmarkt
* 14. In which city did you spend these extra nights?
15. The following questions are about the amount you paid in total. First, we would like to know in which currency you would like to report the expenses. Is it… ● Euro (€ ) ● US Dollar (USD) ● British Pound (GBP) ● Danish Krone (DKK) ● Swedish Krona (SEK) ● Norwegian Krone (NOK) ● Swiss Franc (CHF) ● Polish Zloty (PLN) ● Czech Koruna (CZK) ● Turkish Lira (TRY) ● Russian Ruble (RUB) ● Israeli Shekel (ILS) ● Canadian Dollar (CAD) ● Japanese Yen (JPY) ● Chinese Yuan Renminbi (CNY) ● Australian Dollar (AUD) ● Hong Kong Dollar (HKD) ● Other, namely: ............................
/ 23
* 16. How much did you or your travel companion spend on the following items? Please provide an estimate in the currency you mentioned in the question before. Do not include expenses paid for another country. If you did not spend money on an item, please write “0”. 1
2
Paid in advance
Spend during my stay
Visa and travel documents
Transport to the Netherlands
Accommodation
Food and drinks
Excursions, entrance tickets (museums, theatre, festivals)
Transport within the Netherlands (incl. fuel and/or car rental)
Conference participation/registration fees
Shopping, souvenirs
Other
* 17. Does this amount refer to: ● Yourself only ● Your entire travel companion. How many persons (including yourself)? ........................................................................................................................................ 18. Thank you very much for completing the survey. To show our appreciation, you have the opportunity to participate in a prize draw for a two-night stay in Rotterdam for two persons. If you would like to take part, please provide your email address below. The winner will be notified by email in November.
Your responses have been registered! Thank you for taking the time to complete the survey, your input is valuable to us.
Postbus 4175 3006 AD Rotterdam Nederland Watermanweg 44 3067 GG Rotterdam Nederland T 010 453 88 00 F 010 453 07 68 E netherlands@ecorys.com K.v.K. nr. 24316726 W www.ecorys.nl