RIS324942 Bijlage
Tekst van het document
Rapportage Haagse Voedselstrategie 2025
Inhoudsopgave Inleiding ............................................................................................................................................. 1 Hoofdstuk 1: Voedselbeleid ................................................................................................................... 3 1.1
Wet- en regelgeving................................................................................................................. 3
1.2
Haagse doelen en beleid .......................................................................................................... 4
1.3
Meten en monitoring ............................................................................................................... 5
Hoofdstuk 2: Stimuleren en faciliteren .................................................................................................... 5 2.1
Pijler 1 - Duurzaam, eerlijk en smaakvol eten .............................................................................. 5
2.2
Pijler 2 - Gezonde keuzes .......................................................................................................... 7
2.3
Pijler 3 - Oog voor elkaar .......................................................................................................... 9
2.4
Pijler 4 – Korte, circulaire en veerkrachtige ketens ..................................................................... 10
Hoofdstuk 3: Educatie ........................................................................................................................ 11 3.1
Natuur- en Milieu Educatie ..................................................................................................... 11
3.2
Overige educatieve activiteiten ............................................................................................... 12
Hoofdstuk 4: Haagse voorbeeldrol ....................................................................................................... 13 Hoofdstuk 5: Voedsel verbindt de stad.................................................................................................. 14 5.1
Voedselverbindingsplekken .................................................................................................... 14
5.2
Stadslandbouwloket .............................................................................................................. 16
Hoofdstuk 6: Samenwerkingsverbanden ............................................................................................... 16 6.1
Algemeen ............................................................................................................................. 16
6.2
City Deal Gezonde en Duurzame Voedselomgeving .................................................................... 17
6.3
Ons Eten en de Haagse Voedselraad ........................................................................................ 17
Hoofdstuk 7: Subsidieregelingen en financiën ........................................................................................ 18 7.1
Subsidieregelingen ................................................................................................................ 18
7.2
Financiën ............................................................................................................................. 19
Toezeggingen en afdoening moties ...................................................................................................... 20 Begrippen- en afkortingenlijst .............................................................................................................. 21
Inleiding Voedsel speelt een belangrijke rol in een gezonde en duurzame leefomgeving. Voedsel hangt samen met ons (sociale) leven, onze gezondheid, het klimaat, het milieu en de lokale economie. Met gezonde en duurzame keuzes houden we mens, dier en natuur gezond. Daarom heeft de gemeente Den Haag haar Voedselstrategie (RIS321153) geactualiseerd. De duurzame en innovatieve lokale ondernemers, producenten, en voedselinitiatieven - van stadoase, volkstuinen tot volkskeukens zijn een verrijking voor de stad. Er zijn meerdere manieren waarop we dit als gemeente ondersteunen en faciliteren. Daar gaan we in deze rapportage op in. We gaan voor gezond, lokaal, plantaardig en duurzaam eten, ook in onze eigen bedrijfsrestaurants. Waarbij keuzevrijheid en bewustwording belangrijke uitgangspunten zijn. Hierbij houden we er rekening mee dat 1 op de 5 van de Haagse inwoners rond moet komen van een laag inkomen. Voor deze groep is de keuze om gezond te eten niet altijd een makkelijke keuze.
De opzet van de rapportage is gebaseerd op de vier pijlers van de voedselstrategie: Pijler 1: Duurzaam, eerlijk en smaakvol eten Positieve impact maken op mens, dier, natuur, milieu en klimaat Pijler 2: Gezonde keuzes Positieve impact maken op de gezondheid Pijler 3: Oog voor elkaar Positieve impact maken op sociale inclusie en cohesie Pijler 4: Korte, circulaire en veerkrachtige ketens Positieve impact maken op werk, inkomen, veerkracht en innovatie
Typisch Haagse kenmerken: Naast de vier pijlers kent de voedselstrategie ook vier typisch Haagse kenmerken: •
Regionaal aanbod: Den Haag heeft een uitstekende ligging tussen verschillende voedsellandschappen. De stad ligt tussen de weiden van het Groene Hart en Midden-Delfland, de kassen van het Westland en de Noordzee. Dit biedt volop mogelijkheden voor voedsel van dichtbij.
•
Lokale duurzame ondernemers: De stad kent veel bevlogen ondernemers die met innovatieve en duurzame businessmodellen zorgen voor gezond en verantwoord eten en drinken voorzien, de lokale economie vertsterken en bijdragen aan positieve maatschappelijke én milieu-impact.
•
Voedselinitiatieven: Ook bruist de stad van de voedselinitiatieven in de wijken. Deze initiatieven zorgen voor verbinding van bewoners met elkaar en met de wijk. De inwoners kunnen op een laagdrempelige manier kennis maken met – en zelf bijdragen aan - een lokale, veerkrachtige duurzame en gezonde voedselvoorziening.
•
Educatie en advies: Er zijn verschillende plekken in de stad waar ondernemers, onderwijsinstellingen en inwoners kunnen aankloppen voor kennis en advies over duurzaam en gezond voedsel (van productie tot consumptie) en voor het aangaan van samenwerkingen.
De vier pijlers en 4 Haagse kenmerken komen samen op “Het Haagse Bord”
1
Het Haagse Bord Om de actualisatie op een goede manier uit te voeren werken we samen met de stad, de regio, andere overheden en kennisinstellingen. Zo zorgen we ervoor dat er meer gezond, lokaal, duurzaam en plantaardig voedsel op ons Haagse bord ligt en dat er meer mooie (groene) voedselverbindingsplekken zijn bijgekomen en blijven bestaan. Het gezamenlijk telen, eten van groenten en fruit in buurttuinen zorgt voor bewustwording rond voedsel en verbinding van buren en culturen. Dit doen we in samenwerking met verschillende partners, zoals ondernemers, producenten, voedselinitiatieven in de stad en de regio en door middel van educatie en onze eigen voorbeeldrol.
In deze rapportage kijken we terug naar 2025 en vermelden we wat er op het gebied van voedsel op de planning staat. Bij de activiteiten in de tabellen speelt de gemeente een rol, bijvoorbeeld door het beschikbaar stellen van het netwerk, budget en/of ruimte. Opbouw van de rapportage Een deel van de informatie uit de Actualisatie van de Voedselstrategie is in deze rapportage geïntegreerd om het overzicht te behouden. Hieronder kort wat er per hoofdstuk aanbod komt. Hoofdstuk 1 gaat in op voedselbeleid en geeft een toelichting op relevante wet- en regelgeving, recente onderzoeken en ontwikkelingen, Haagse doelen en beleid en de monitoring. Hoofdstuk 2 geeft weer welke activiteiten de gemeente stimuleert of faciliteert voor duurzame, gezonde voeding of een gezonde voedselomgeving. Hoofdstuk 3 geeft de activiteiten weer rondom (voedsel) educatie en hoofdstuk 4 gaat in op de voorbeeldrol van de gemeente zelf. Hoofdstuk 5 geeft een overzicht van de activiteiten die te maken hebben met voedsel en verbinding, zoals de voedselverbindingsplekken, maar ook het Stadslandbouwloket en andere initiatieven uit de stad. Hoofdstuk 6 gaat in op samenwerkingsverbanden, zoals de City Deal Gezonde en Duurzame Voedselomgeving, Ons Eten en de Haagse voedselraad, en de Intentieverklaring ‘Samen voor lokaal’.
Hoofdstuk 7 geeft een overzicht van de Haagse subsidieregelingen die worden benut om (groene) voedsel initiatieven te ondersteunen. Er wordt inzicht gegeven in het beschikbare budget vanuit de gemeente.
2
Hoofdstuk 1: Voedselbeleid 1.1
Wet- en regelgeving
Europese wet- en regelgeving Voedselwetgeving binnen de Europese Unie vormt een uitgebreid wettelijk kader, ontworpen om voedselveiligheid te waarborgen, de belangen van consumenten te beschermen en de hoge kwaliteitsnormen van de EU voor voedsel te handhaven. In de afgelopen jaren zijn beleidsontwikkelingen in het kader van de EU Green Deal gericht op het integreren van duurzaamheid, milieubescherming en klimaatbestendigheid binnen dit bredere speelveld. Ook heeft het Europees Parlement in 2023 de European Protein Strategy aangenomen om de transitie van dierlijke naar plantaardige eiwitten te versnellen.
Nationaal preventieakkoord Het Rijksprogramma om de gezondheid van Nederlanders te verbeteren is het Nationaal Preventieakkoord. Dit akkoord is een samenwerking tussen de Rijksoverheid, maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven. Het omvat doelstellingen en maatregelen om gezonde voeding en een gezonde levensstijl te bevorderen. De overheid werkt met fabrikanten aan afspraken om het zout-, suiker- en vetgehalte te verlagen en met supermarkten aan het bevorderen van een gezonder en duurzamer voedselaanbod. Er wordt ook aan een juridisch instrumentarium gewerkt om de gezonde keuze in het winkel- en horeca aanbod te bevorderen. Recent is hier een Samenhangende Preventiestrategie aan toegevoegd. Deze preventiestrategie vormt de basis van het preventiebeleid van het huidige kabinet en bevat concrete acties en maatregelen om ziekte en zorg te voorkomen.
Nationale Eiwitstrategie De Nationale Eiwitstrategie is een integrale aanpak die moet bijdragen aan een duurzamer, gezonder en plantaardiger eetpatroon van de Nederlandse consument. Daarbij spelen ook kringlooplandbouw, een gezonde bodem en biodiversiteit, evenals het verminderen van emissies en voedselverspilling, een belangrijke rol. Om in de behoefte aan plantaardige eiwitten te voorzien, wil de Europese Unie minder afhankelijk worden van de import van eiwitrijke gewassen als soja, en meer zelfvoorzienend worden. De Europese Commissie heeft daartoe in 2018 de lidstaten opgeroepen om een nationale eiwitstrategie vorm te geven, ten behoeve van de strategische voedselsoevereiniteit. In 2020 heeft de rijksoverheid een Nationale Eiwitstrategie (NES) gelanceerd om de productie van plantaardige eiwitten en de benutting van eiwitten uit reststromen en andere bronnen te vergroten. In deze strategie wordt de eiwittransitie gedefinieerd als "een maatschappelijke beweging naar een meer plantaardige eiwitconsumptie". Dit betekent een verschuiving van dierlijke naar plantaardige eiwitbronnen, zoals peulvruchten, noten en granen. De overheid streeft ernaar dat Nederland in 2030 een verdeling van 50% plantaardige en 50% dierlijke eiwitten heeft, en op langere termijn 60% plantaardig en 40% dierlijk.
De gemeente Den Haag werkt samen in de City Deal Gezonde en Duurzame Leefomgeving met de landelijke overheid, kennisinstellingen en andere gemeentes aan de invulling van de Nationale Eiwitstrategie voor een gezondere eiwitbalans. Deze transitie betekent een verschuiving in de consumptie van dierlijke naar meer plantaardige eiwitten. Dat is gezond voor mens, dier én milieu.
Wet publieke gezondheid en de gewenste Voedselwet In Nederland is de wet- en regelgeving over voedsel vooral bedoeld om de veiligheid en kwaliteit van voedselproducten te waarborgen. Daarnaast biedt de Wet publieke gezondheid (Wpg) het wettelijke kader voor het nemen van gezondheidsbevorderende en -beschermende maatregelen. Preventie staat daarbij centraal. Bij het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) is een brede Voedselwet in voorbereiding met als doel juridische maatregelen te kunnen nemen om de voedselomgeving gezonder te maken.
3
1.2
Haagse doelen en beleid
Voedsel speelt een belangrijke rol in een gezonde en duurzame leefomgeving. Voedsel hangt samen met ons (sociale) leven, onze gezondheid, het klimaat, het milieu en de lokale economie. Daarom heeft de gemeente Den Haag een Haagse voedselstrategie opgesteld. Eerste Haagse voedselstrategie In 2013 heeft gemeente Den Haag haar eerste Voedselstrategie opgesteld (RIS268898). Aanleiding hiervoor was de vaststelling van het initiatiefvoorstel “(H)eerlijk Haags; een voorstel voor een stedelijke voedselstrategie”. De doelen uit deze strategie waren: een betere gezondheid, het realiseren van een groenere omgeving en een impuls voor ruimtelijke ontwikkeling en kleinschalige economie. Actualisatie Haagse Voedselstrategie Begin 2025 is de Haagse Voedselstrategie geactualiseerd. In de Actualisatie van de Haagse Voedselstrategie (RIS 321172) is de ambitie opgenomen om voor ons eigen assortiment binnen 5 jaar toe te werken naar een voedselaanbod met een verhouding van 50% dierlijke en 50% plantaardige eiwitten. De ambitie voor 2040 is een aanbod van 40% dierlijke en 60% plantaardige eiwitten. Dit is in lijn met het advies van de Gezondheidsraad aan de landelijke overheid. Samenhang met ander gemeentelijk Haags beleid Voedsel raakt vele andere gemeentelijke domeinen, en heeft positieve invloed op bijvoorbeeld gezondheid en klimaat.
Hieronder volgt een overzicht van aanpalend beleid op voedsel en de gezonde voedselomgeving vanuit andere domeinen. Domein
Omschrijving
Haagse Preventieaanpak (RIS 316587)
In 2023 is de Haagse preventieaanpak (HPA) gepubliceerd. Het preventieve gezondheidsbeleid van de gemeente gaat uit van de Wet publieke gezondheid (Wpg). In deze wet is de publieke gezondheidszorg vastgelegd en biedt het wettelijke kader voor het nemen van gezondheid bevorderende en beschermende maatregelen voor zowel de Haagse inwoners als specifieke doelgroepen in de stad. In de HPA zijn vier focuslijnen ontwikkeld aan de hand van een levensloop benadering. Eén van de focuslijnen is een gezonde leefstijl. Een gezonde voedselomgeving speelt daar ook een belangrijke rol in. Het Actieprogramma Publieke gezondheid 2025-2028 is op 4 december 2025 door de raad vastgesteld. In Den Haag staat de gezondheid van veel inwoners onder druk. De verschillen tussen wijken zijn groot. Den Haag wil daar verandering in brengen. Met het actieprogramma zet de stad in op gelijke kansen voor iedereen op een gezond leven. Eén van de speerpunten uit het programma is een gezonde leefomgeving, waaronder ook de voedselomgeving. Kinderen worden steeds meer verleid om te veel, te vaak en ongezond te eten en minder te bewegen. Met als gevolg dat 1 op de 5 Haagse kinderen overgewicht heeft. Met de Haagse Aanpak Gezond Gewicht (HAGG) richt de GGD Haaglanden zich op het creëren van een gezonde omgeving voor Haagse kinderen door de gezonde keuze de makkelijke keuze te maken.
Het tegengaan van voedselverspilling heeft een positieve impact op de CO2-uitsoot van de stad en het primaire gebruik van grondstoffen. De gemeente Den Haag doet veel om de scheiding van groente-, fruit- en tuinafval (bioafval) te verbeteren. Het college wil afvalscheiding makkelijker maken en meer inwoners motiveren om hun bioafval te scheiden. Dit sluit aan bij de ambities voor een circulaire economie en de Europese regels.
Actieprogramma Publieke gezondheid 2025-2028 (RIS 323667)
Haagse Aanpak Gezond Gewicht (HAGG)
Werkagenda Circulaire Economie (RIS318676) en PVA uitbereiding scheiding Bioafval
(RIS320302) Gezond en Gelukkig Den Haag
Gezond en Gelukkig Den Haag is een beweging waarbij veel organisaties, van welzijn tot medisch domein, wetenschap en burgerinitiatieven zijn aangesloten en streven naar een goede gezondheid voor iedere Haagse inwoner. Het netwerk zet zich in voor gelijke kansen op een goede (positieve) gezondheid voor alle Hagenaars. Dat is nodig, want de verschillen in gezondheid en geluk tussen de Haagse wijken zijn groot.
4
Omgevingsvisie Den Haag 2050 (RIS 322469)
1.3
In deze visie wordt een ruimtelijke koers uitgezet voor omgevingsplan en gebiedsprogramma’s. Ook rond het thema voedsel. Zo is één van de vijf bewegingen “Thuis in een divers Den Haag”: We stimuleren het actief en samen verbouwen van voedsel in moestuinen en hoven. Tuinieren, wekelijkse eetmomenten en een markt zorgen voor betrokkenheid, gezonde leefstijlen en gemeenschapszin. We bevorderen het gezonde voedselaanbod in buurten, met extra aandacht voor dit thema rond scholen. Bijvoorbeeld het beperken van ongezonde invloeden van bijvoorbeeld (reclames voor) fastfood.
Meten en monitoring
Om de voortgang op voedsel beter te bewaken gaan we beter monitoren. Er wordt gekeken welke indicatoren en data er in Den Haag beschikbaar zijn en hoeveel capaciteit het kost om deze te generen. We onderzoeken onderstaande onderwerpen: -
Het aanbod plantaardig in het bedrijfsrestaurant op het Spui en de Leyweg Het aantal voedselverbindingsplekken beter inzichtelijk, meer zichtbaar en robuuster maken Voedseldrukmonitor; dit geeft weer hoe groot het aanbod van ongezond voedsel is in het straatbeeld Voor meer informatie over de voedseldrukmonitor, zie uitleg in hoofdstuk 2; pijler 2 Gezonde keuze Voedselverspilling; er komt in 2026 een plan van aanpak voor de preventie van voedselverspilling. Onderdeel hiervan is het monitoren van voedselverspilling. Er wordt momenteel uitgevraagd of voedselverspilling te monitoren is via de sorteeranalyse.
Deze gegevens worden in de volgende rapportage meegenomen als ze beschikbaar zijn.
Hoofdstuk 2: Stimuleren en faciliteren Aan de hand van de vier pijlers genoemd in de inleiding, komen we kort terug op de doelstelling en de activiteiten die we als gemeenten stimuleren en faciliteren. We kijken hierbij een jaar terug en naar voren.
2.1 Pijler 1 - Duurzaam, eerlijk en smaakvol eten
Doelstelling: Positieve impact maken op milieu, natuur en dier, mens en klimaat Samen met verschillende partners in de stad en de regio wordt ingezet op meer groenten en fruit uit het seizoen en de regio, plantaardige producten, weinig (rood) vlees, weinig suiker, met mate duurzame vis en andere producten uit de zee, zoals zeewier. Voor deze manier van produceren en consumeren is over het algemeen minder land nodig, het draagt bij aan schoon water en schone lucht en heeft positieve impact op de gezondheid van mens en dier.
5
Activiteiten Onder deze pijler vallen activiteiten die met en voor de voedselinitiatieven, horecaondernemers en hun bezoekers zijn uitgevoerd. Kennismaking, kruisbestuiving en proeven in verschillende culturele keukens stonden hierbij centraal met de focus op duurzaam gezond, lokaal en plantaardig. Via activiteiten zoals het inspiratiediner, het Haagse voedselverhaal, een kookworkshop voor Haagse chefs, de Groene Restaurantweek en de Groene Strandhap kwamen jong en oud, ondernemers en initiatieven uit de hele stad letterlijk en figuurlijk bij elkaar in de keuken. Zo werd zichtbaar hoe lokaal en plantaardig koken niet alleen gezond en smakelijk kan zijn, maar ook een praktische bijdrage levert aan een duurzamer Haags voedselsysteem. Pijlers
Duurzaam, eerlijk en smaakvol eten
Status
Inspiratie diners. Op 1 april 2025 werd vanuit gemeente Den Haag een inspiratiediner georganiseerd om de vele voedselinitiatieven in de stad te bedanken en mensen te inspireren gezond en plantaardig te eten. Studenten van ROC Mondriaan zorgden voor een diner en ondernemers en voedselinitiatieven vertelden over hun goede voorbeelden. Na het inspiratiediner is er een spin-off ontstaan bij ROC Mondriaan, waar nu regelmatig mini-inspiratie diners worden gehouden. Medio 2026 wordt opnieuw een inspiratiediner georganiseerd.
2025 2026
Met “Het Haagse Voedselverhaal” werden in 2025 verschillende chefs van verschillende culturen met elkaar verbonden. Ze gaven elkaar en het publiek tips over plantaardige gerechten en hoe voedselverspilling tegen te gaan. Van Indische, Molukse, Marokkaanse chef(in) tot vegan kok. De (plantaardige) gerechten voor tijdens de feestdagen kwamen ook smakelijk aan bod via de Poolse, Eritrese en Koerdische keuken.
2025 2026
De Participatiekeuken organiseerde in 2025 (en 2026) een Groene Iftar. Mooie verhalen over voedselverbindingsplekken, heerlijke plantaardige gerechten en verbinding met de verschillende deelnemers stonden op het menu.
2025 2026
Samen met Ons Eten, de Haagse Voedselraad en Foodrise hebben we een klimaatdeal: Voedsel-verbindingsplekken als start voor plantaardig eten. Samen kijken we hoe deze plekken meer zichtbaar kunnen maken, kunnen versterken en nieuwe en robuuster kunnen worden. Dit via digitale tools, zoals een beter overzicht, beeldmateriaal en het maken van routes langs voedselverbindingsplekken.
2025 2026
Duurzaamheidskringen De bijeenkomst van de Duurzaamheidskring Zorginstellingen stond eind 2024 in het teken van voedsel. Hierbij zaten 11 zorginstellingen aan tafel. Verschillende onderwerpen zoals lokaal inkopen, koken met de seizoenen, verspilling tegengaan en een plantaardig menu kwamen aan bod. WoonZorgcentra Haaglanden (WZH) heeft de voedselverspilling met € 650.000 per jaar kunnen reduceren.
2025 2026
Bij de Duurzaamheidskring Hotels komt voedsel geregeld terug op de agenda. Verschillende hotels hebben in het verleden meegedaan aan trajecten om verspilling tegen te gaan. Restanten van het ontbijtbuffet worden o.a. via Too Good To Go aangeboden. Ook nemen sommige hotels koekjes (gemaakt van restpartijen) van Vers & Vrij af. Er deden 3 hotels mee aan de Duurzame Restaurantweek 2025. Daarnaast hebben 27 hotels in Den Haag een Green Key Certificaat.1 De eerste Duurzaamheidskring Haagse Boutique Hotels was in september 2025. Er deden elf hotels mee. Het tegengaan van voedselverspilling en het verduurzamen van de gerechten kunnen komende tijd behandeld worden in de kring.
1
Om dit keurmerk te mogen voeren moeten ze aan veel duurzaamheidseisen voldoen. Voorwaarden die specifiek aan voedsel gesteld worden zijn: voeding met een biologische- en/of Fairtrade keurmerk aanbieden; voeding met een Beter Leven keurmerk aanbieden; MSC/ASC gecertificeerde vis aanbieden; deelnemen aan programma(s) om de menukaart te verduurzamen; lokaal in te kopen; kraanwater aan te bieden (i.p.v. voorverpakt drinkwater); meerdere vegetarische en plantaardige opties te bieden voor zowel lunch als diner; op de menukaart te vermelden welke items duurzaam zijn.
6
Duurzame Horeca Tijdens de Duurzame restaurant week in 2025 hebben 36 ondernemers meegedaan door een extra plantaardig gerecht aan te bieden. Een paar chefs deden mee met een kookworkshop voor inspiratie. Van 2- 8 maart 2026 is er een herhaling tijdens de lancering van de Wissel ns Wat Campagne. Ook is in die week weer een kookworkshop.
2025 2026
Tijdens de Klimaatweek waren er vier restaurantroutes, waarvan twee volledig Plant Based en twee rond het thema ‘Zero Waste’. Elke route had drie restaurants, waardoor het voorgerecht, hoofdgerecht en dessert elke keer op een ander locatie was.
2025 2026
In september 2025 was de Groene strandweek met de Groene Strandhap. Er deden 15 strandpaviljoens mee. Er wordt geïnventariseerd of er in 2026 weer draagvlak is voor deelname.
2025 2026
Tijdens de Horecabeurs in 2025 was er ruimte voor duurzame leveranciers, initiatieven en bijeenkomsten over duurzaam inkopen en efficiënt afval inzamelen.
2025
Duurzame vis (o.a. Noordzeevis uit Scheveningen) In de Haagse voedselstrategie wordt meerdere malen verwezen naar gezonde vis. Hiervoor worden de keurmerken MSC (wilde vis) en ASC (kweekvis) als basis gehanteerd. Daarnaast is de viswijzer van Good Fish organisation goed te benoemen. De viswijzer van Good fish is een aanvulling om te checken of vis duurzaam is bijvoorbeeld bij horeca en bij visspecialisten. De keurmerken MSC en ASC zijn hier soms niet zichtbaar of de vis heeft geen keurmerk. Dit komt onder andere omdat de fracties van vis bij de visspecialisten te klein zijn om de hele keten te certificeren. Bij de keurmerken MSC en ASC worden onder andere de staat van visstand, gebruik van medicijnen en transparantie in de keten gecontroleerd. De impact van de vervoerskilometers en werkomstandigheden zijn niet meegenomen bij de certificering.
2.2 Pijler 2 - Gezonde keuzes
Doelstelling: Positieve impact maken op de gezondheid Het programma Haagse Aanpak Gezond Gewicht (HAGG) is onderdeel van de Haagse Preventieaanpak (HPA). Het doel is om gezondheidsverschillen te verkleinen en het percentage kinderen met overgewicht in Den Haag terug te brengen. Van 19,1% naar 14,2% in 2030 en naar 9,1% in 2040, conform de landelijke doelstelling vanuit het Nationaal Preventieakkoord.
7
Activiteiten Voor de activiteiten rond de gezonde voedselomgeving verwijzen we naar de rapportage van de Haagse Preventieaanpak (HPA). Via het programma van Haagse Aanpak Gezond Gewicht (HAGG) zijn er preventieve (wijkgerichte) activiteiten2 om het overgewicht bij kinderen te voorkomen. Het programma richt zich op een aantal aandachtwijken in Centrum, Laak en Escamp, aangezien hier het probleem van overgewicht en een ongezonde leefstijl bij kinderen het grootst is. Dit in samenwerking met verschillende partners in de stad en daarbuiten. Ook buurttuinen zijn indirect en direct goed voor de gezondheid, bewegen en voor het in contact komen met groen en met andere buurtbewoners. Pijlers
2
Gezonde keuze
Status
Samen met Duurzaam Den Haag en Boerendorp zijn er workshops op het NMEterrein van het Zuiderpark gegeven over moestuinieren op je balkon en moestuinbakken beschikbaar gesteld voor op balkons Harvest Care (Voedsel op Recept: gezond eten als medicijn tegen diabetes). Ons Eten doet een verkenning naar voedsel op recept in Den Haag, waarbij ze kijken naar de maatschappelijke waarde wanneer we op grote schaal gezond eten gaan introduceren voor mensen met gezondheidsachterstanden, bijvoorbeeld via voedselverbindingsplekken en hun activiteiten. Dit lijkt enigszins op Voedsel op recept van Harvest Care in Rotterdam Zuid.
2025 2026
Met de Haagse Aanpak Gezond Gewicht (HAGG) werken we via de missie 'Samen maken we gezond gewoon’ aan onder ander het gezond(er) maken van de omgeving en het makkelijk(er) maken van de gezonde keus. Voorbeelden zijn: • Workshop proeven met je baby • Diverse traktatie- en kookworkshops voor ouders en leerkrachten i.s.m. Tommy Tomato • Pilot met lunchtrommelkaartjes om gezonde schoollunch te stimuleren • Ontwikkeling online keuzehulp met G4 en JOGG voor gezonde schoolmaaltijden. Wordt in 2026 gelanceerd • Stimuleren groente en fruit als tussendoortje i.p.v. koek en snoep op (voor)school, stadsboerderijen en een aantal wijkcentra in Laak en Escamp • Gezonde ontbijttassen in Moerwijk en Morgenstond voor ca. 200 gezinnen • Babygroentetas voor jonge ouders in Centrum, Laak en Escamp om kindje vroeg groenten te leren eten (ca 1200 gezinnen in 2025) • Pilot Mealprep cursus op diverse locaties i.s.m. Moervers
2025 2026
2025 2026
Zie voor de activiteiten de rapportage van HPA en het jaarverslag van HAGG van de GGD Haaglanden.
8
2.3 Pijler 3 - Oog voor elkaar
Doelstelling: Positieve impact maken op het bevorderen van sociale inclusie en cohesie Door middel van voedsel gaan we de verbinding met elkaar aan. Dit kan bijvoorbeeld door samen groente en fruit te verbouwen, te koken of te eten op voedselverbindingsplekken. Zo komen verschillende culturen bij elkaar. We zetten in op het robuuster maken van voedselinitiatieven voor mensen die het nodig hebben. Ook onderzoeken we of er nieuwe plekken bij kunnen komen.
Activiteiten Doel van deze activiteiten is het sociale aspect van voeding; sociale cohesie, gelijkheid en inkomensverschillen. Gezond voedsel is vaak duurder en minder bereikbaar in kwetsbare wijken. Initiatieven zoals de voedselbank en de Soepbus helpen hen die dat nodig hebben om toch een gezonde maaltijd te kunnen eten. Samen eten draagt daarnaast bij aan gemeenschapsvorming en sociale cohesie, zoals zichtbaar in het Haagse voedselverhaal en projecten als Boerendorp. Samen koken en eten stimuleert ontmoetingen tussen generaties en culturen, versterkt sociale banden en creëert een gevoel van verbondenheid. Pijlers
Oog voor elkaar
Status
22 januari 2026 organiseren het Stadslandbouwloket en Ons Eten Den Haag een kennis- en netwerkbijeenkomst over voedselverbindingsplekken. Betere zichtbaarheid, ondersteuning en versterken van deze locaties komen aanbod.
2026
Bij het ‘Haags voedsel verhaal’ kijken deelnemers van professionele chefs tot bevlogen thuiskokers: met verschillende achtergronden bij elkaar in de keuken en geven ze elkaar tips over (plantaardig) koken. Zo kun je als toeschouwer kun je letterlijk en figuurlijk proeven van eetverhalen uit bijvoorbeeld de Molukse, Marokkaanse, Indische, Poolse en veganistische keuken.
2025 2026
Boerendorp is een stadslandbouwproject in het Zuiderpark. Hier kunnen buurtbewoners onder begeleiding biologische groenten telen en worden er workshops gegeven. De opbrengst uit de tuin komt ten goede aan de winkel van ‘Kies! Een sociale supermarkt’, een initiatief van de Voedselbank en STEK. De gemeente heeft op het terrein van Natuur- en Milieu Educatie grond en begeleiding beschikbaar gesteld. De Haagse Soepbus is een stichting die elke dag op de Koekamp koffie, brood en soep serveert op een verantwoorde en duurzame manier voor alle mensen in Den Haag die dit nodig hebben of er behoefte aan hebben. Zij kregen in 2025 subsidie.
2026
Vers en Vrij is een stichting die helpt bij armoedebestrijding en het tegengaan van
2025
2025
voedselverspilling. Zij halen bij verschillende Haagse horeca ‘restjes’ op in bakjes en zetten deze neer in koelkasten op verschillende locaties in Den Haag. Ook hebben ze producten van voedselresidu. Zij kregen in 2025 subsidie. De Voedselbank Haaglanden zorgt voor voedselpakketten voor de allerarmste huishoudens. Supermarktketens en productiebedrijven verstrekken producten die zij zelf niet meer kunnen verkopen maar die nog wel goed consumeerbaar zijn.
2025 2026
9
2.4 Pijler 4 – Korte, circulaire en veerkrachtige ketens
Doelstelling: Positieve impact maken op werk, inkomen, veerkracht en innovatie. De gemeente stimuleert het verkorten van voedselketens en het tegengaan van voedselverspilling. Het zorgt voor bewustwording waar je eten vandaan komt, het stimuleert de regionale economie, biedt eerlijkere prijzen voor producent en consument (door minder schakels in de keten), draagt bij aan minder milieubelasting (door minder transport) en meer veerkracht en voedselzekerheid (meer voedselautonomie). Daarom ondersteunen we innovatie en samenwerking tussen verschillende partijen in de regionale voedselketen. Het uitgangspunt is dat voedsel in de stad — waar mogelijk — regionaal en circulair wordt geproduceerd, verwerkt, verkocht en geconsumeerd. Daarbij is het wenselijk dat lokale producenten hun producten eenvoudiger kunnen afzetten in Den Haag. Initiatieven als ImpactCity, Greenport West-Holland, Groenfonds Midden-Delfland, North Sea Farmers leveren hier een belangrijke bijdrage aan. Deze pijler en doelstellingen sluiten ook aan bij de Werkagenda Circulaire Economie 2023-2026 (RIS318676) en het Plan van aanpak uitbreiding scheiding bioafval (RIS320302)
Activiteiten In onderstaande tabel staan alle stimulerende en faciliterende activiteiten die gericht zijn op de pijler ‘Korte, circulaire en veerkrachtige ketens’. Het doel van de activiteiten is het verkorten van voedselketens en het tegengaan van voedselverspilling. De intentieovereenkomst ‘Samen voor lokaal’ met producenten, horeca en vervoerders en het ontwikkelen van een plantaardig en lokaal geproduceerd broodje voor de bedrijfsrestaurants leveren daar een bijdrage aan. Pijlers
Korte, circulaire en veerkrachtige ketens
Status
In 2025 is de ontwikkeling gestart van het Haagse (plantaardig) broodje samen met het Rijk, de provincie Zuid-Holland, Ons Eten. Haagse chefs maken de receptuur. De ingrediënten komen uit de regio, met oog voor natuur en het seizoen. De lancering wordt medio 2026 verwacht. De broodjes zijn voor de eigen bedrijfsrestaurants en catering.
2025 2026
In samenwerking met Duurzaam Den Haag zijn er in 2024 en 2025 respectievelijk 1000 en 1200 fruitboompjes en -struikjes uitgedeeld aan inwoners van Den Haag. Voorbeelden zijn: framboos, braam en vlier. De fruitboompjes en -struiken zijn bedoeld voor kleinere tuinen en op het balkon in versteende wijken.
2024 2025
Er worden compostvaten uitgedeeld om lokaal hergebruik van grondstoffen te stimuleren.
2025 2026
In 2025 is er bij Pluk! Den Haag een dialoogtafel over de korte keten georganiseerd. Producenten, horeca, vervoerders en een digitaal platform voor de organisatie waren aanwezig. Er is een intentieovereenkomst getekend: ‘Samen voor lokaal’. De
2025 2026
10
nadere uitwerking komt o.a. via de ontwikkeling van het Haagse Broodje. Ons Eten doet de organisatie. Via het platform Good Food City wordt (online) publiciteit gemaakt voor duurzame en innovatieve lokale ondernemers, regionale producenten en andere lokale voedselinitiatieven. Ook mooie Haagse verhalen zijn hier te vinden. Dit is een initiatief van de Citydeal.
Doorlopend
Buurttuinen kunnen bodemonderzoek laten doen en indien nodig de grond laten saneren. Tot en met 2025 was hier budget voor beschikbaar vanuit SPUK middelen. 2025: Granaathorst, Groenteweg, Hobbemahof, Hoeve Bijdorp, Walenburg 2024: Moerwijk binnentuin, Jacobahof, Zuiderpark, Stieltjesstraat.
2024 2025
In The New Farm huren voedsel- en drankproducenten als de Volksbakker, een bierbrouwer, een mochi en matcha verkoper, patisseriemaker ruimte. De gemeente is mede-eigenaar van de New Farm. Yespers is van The New Farm verhuisd naar de Kerketuinenweg, omdat ze meer ruimte nodig hadden.
Doorlopend
Hoofdstuk 3: Educatie 3.1 Natuur- en Milieu Educatie Via de (buiten-) activiteiten van Natuur- en Milieueducatie (NME) leren jonge inwoners veel over voedsel. Door School en Bos, schooltuinen, stadsboerderijen, NME-lespakketten en programma’s, zoals “Duurzame Masterchef”, krijgen kinderen spelenderwijs kennis over voedsel. Er wordt ook aandacht besteed aan duurzamer koken, kopen en kweken. Op deze manier wordt kennis en handelingsperspectief geboden aan de inwoners van Den Haag. Bijvoorbeeld hoe er vroeger geboerd werd, dat het verminderen van voedselverspilling makkelijk is, dat een kromme komkommer ook lekker is en welke impact eten heeft op het milieu. Via deze link is een kaart te zien met o.a. overzicht van alle educatieve (school)tuinen, volks- en buurtuinen. Schooltuinen hebben de prioriteit op NMEterreinen. De meeste buurttuinen zijn heel populair er zijn er meer inschrijvers dan tuintjes. Onderstaande tabel geeft een overzicht van de lespakketten en het aantal deelnemers in het schooljaar 2024-2025.
Lespakketten NME schooljaar 2024 – 2025
Aantal groepen
Aantal leerlingen
Alles voor een pannenkoek
46
1007
De baas van Nederland (spel over impact van voedsel)
7
168
Duurzame Masterchef
6
390
Gastles tuinbouw op school
6
134
Herfst – Champignonpakket
92
1878
Leskist kaas maken
12
250
Kookeiland
3
110
Kousenband – voedsel van hier of ver weg -
1
28
Ontdekkend tuinieren normaal
28
601
Ontdekkend tuinieren compact
21
475
Smaaklessen
38
883
Stilte naast de stad; Op bezoek bij de boer
12
331
Tuinbouw
18
477
Werelds ontbijt (eiwitles)
3
75
11
Leven met de Noordzee (schooljaar 2025/2026 e.v.) : Met de leskist ‘Leven met de Noordzee’ duiken leerlingen in de wereld van onze zee. In teams als Vissers, Strandpaviljoenhouder en Natuuronderzoeker onderzoeken de leerlingen hoe we de Noordzee kunnen benutten én beschermen. Kaaswinkel (schooljaar 2025/2026 e.v.): Met de leskist ‘Kaaswinkel’ maken leerlingen kennis met oa een Frans kaasje en met plantaardige kaas. Via een interactief spel waarin zij zelf een kaaskraam starten, leren ze samen keuzes maken en ontdekken ze hoe mens en natuur in balans kunnen blijven. Deze leskist vervangt de leskist Kaas Maken. Bij bovenstaande leskisten komen de actuele thema’s als klimaat, ecologie en economie spelenderwijs aan bod. Doelgroep van deze lessen zijn leerlingen van groep 7 en 8. Tegengaan van voedselverspilling: Er wordt een programma rond het tegengaan van voedselverspilling ontwikkeld.
3.2 Overige educatieve activiteiten Naast educatie op basisscholen worden er ook op middelbare scholen en in het middelbaar beroepsonderwijs activiteiten georganiseerd die gericht zijn op voorlichting en educatie rondom gezond en duurzaam eten. Pijlers
Educatie: Gezond en duurzaam eten
Status
Scholen op klasniveau Basisscholen: In Den Haag biedt NME diverse lespakketten aan voor basisscholen. Deze lessen kunnen worden gevolgd op een locatie van NME of op school zelf. De kinderen leren meer over gezonde voeding, waar het eten vandaan komt en wat het effect is op klimaat en gezondheid. Een uitgebreid overzicht hiervan staat in paragraaf 3.1 Middelbare scholen: “Duurzame Masterchef” is een jaarlijkse kookwedstrijd voor het voortgezet onderwijs. Leerlingen leren over de herkomst van voedsel, over het tegengaan van verspilling en het kiezen van duurzame ingrediënten. De winnaars van de school nemen het op tegen de winnaars van andere scholen. Het streven is om het programma uit te breiden met meer scholen en een chef-kok in de jury. Middelbaar beroepsonderwijs: Vanuit de City Deal wordt er Via Young Innovators een ééndaags evenement georganiseerd waarin MBO-studenten kennismaken met gezond, duurzaam en plantaardig voedsel. Ze leren door te doen: koken, proeven en op bezoek te gaan bij een initiatief. Het doel is bewustwording en inspiratie rond (toekomstbestendig) voedsel. De planvorming is gestart in 2025 en de uitrol is in 2026.
Doorlopend
Uitbreiding Doorlopend
2026
Andere meer algemene activiteiten die zijn gereorganiseerd rondom educatie over gezond een duurzaam eten zijn: Themacertificaat Gezonde School-aanpak, de Week voor de Gezonde Jeugd, de Verspillingsvrije week en de Workshop ‘Goed eten voor weinig geld’. Onderstaande tabel geeft een overzicht. Pijlers
Educatie: Gezond en duurzaam eten
Status
Themacertificaat Voeding vanuit de Gezonde School-aanpak. GGD Haaglanden helpt scholen aandacht te hebben voor een gezonde leefstijl, bijvoorbeeld door middel van water drinken, gezond trakteren en het themacertificaat ‘Voeding vanuit de Gezonde School-aanpak’. Week voor de Gezonde Jeugd (initiatief van JOGG): Een week die in het teken staat van het creëren van een gezonde leefomgeving voor kinderen en jongeren, met activiteiten om gezond gedrag te stimuleren en aandacht voor een leefomgeving waarin iedereen gezond kan opgroeien.
Doorlopend
Algemeen
Doorlopend
12
Workshop “Goed eten voor weinig geld” Voor inwoners die te maken hebben met een laag inkomen kan het lastig zijn om gezonde keuzes te maken. Daarom wordt vanuit financiële hulpverlening de workshop “Goed eten voor weinig geld” aangeboden. De workshop geeft tips hoe met zo min mogelijk geld zo gezond mogelijk te koken. Bijvoorbeeld door de keuze voor seizoensgroenten en -fruit, door minder vlees te eten of eens een plantaardig gerecht uit te proberen. In 2025 waren 24 workshops met ca. 270 deelnemers.
Doorlopend
We gaan inwoners informeren over bomen met eetbare vruchten in de Haagse buitenruimte. Zo vergroten we het bewustzijn over natuur, biodiversiteit en voedsel voor mensen dier. Hiervoor stellen we nu regels vast. Daarbij geldt: ga zorgvuldig en respectvol om met wat groeit en bloeit. Zo houden we een goede balans tussen genieten van de natuur en het beschermen ervan.
2026 2027
Hoofdstuk 4: Haagse voorbeeldrol De gemeente Den Haag wil graag het goede voorbeeld geven en ervoor zorgen dat het voedselaanbod binnen de gemeentelijke organisatie duurzaam, gezond en meer plantaardig is. Dit is in de lijn met Actieplan MVOI (RIS317940). Binnen onze eigen bedrijfsrestaurants op de Leyweg en het Spui streven we naar tenminste 60% plantaardige en 40% dierlijke eiwitten in 2040. Dit is in lijn met het advies van de Gezondheidsraad en de Nationale Eiwit Strategie (NES). De gemeente zorgt ervoor dat haar eigen ambtenaren gezonde en duurzame keuzes kunnen maken in het bedrijfsrestaurant en in de koffiecorners. In 2025 was 73% van het aanbod in de bedrijfsrestaurants van de gemeente vegetarisch. Daarvan is meer dan de helft plantaardig (56%). Van het totale aanbod was 41% plantaardig. Voor bestellingen van lunches en borrels staan de vegetarische en plantaardige opties als eerste keuze voor de aanvrager. Ook is de looproute in het bedrijfsrestaurant zo gemaakt dat de gezonde keuze beter in het zicht is. De bedrijfsrestaurants doen ook mee met de Nationale Suiker Challenge, er wordt dan een suikervrij menu aangeboden. Onderstaande tabel geeft een overzicht van de activiteiten: Pijlers
Activiteiten voorbeeldrol: duurzaam eten
Status
Eigen bedrijfsrestaurants In het bedrijfsrestaurant op het Spui is sinds 2025 elke dag een smaakvol broodje met plantaardig beleg. Deze wordt aangeboden voor een concurrerende prijs. Dat is ongeveer 30% van het totale aanbod van belegde broodjes.
Doorlopend
Eén keer in de week, tijdens “Groene donderdag” en op dierendag, is in de bedrijfsrestaurants van het Spui en de Leyweg het aanbod voor snacks, soep en belegde broodjes nagenoeg plantaardig of vegetarisch. Ook tijdens thema weken zoals de klimaatweek, 2-8 maart en de start Wissel ns Wat champagne in 2026.
Doorlopend
Elke werkdag wordt minimaal één plantaardige snack, soep en plantaardig belegd broodje aangeboden in de bedrijfsrestaurants van het Spui en de Leyweg.
Doorlopend
De manier van meten van het aanbod in de bedrijfsrestaurants wordt onderzocht. Dit wordt waarschijnlijk een systeem dat een koppeling krijgt met de verkoop. De verwachting is dat begin 2027 de uitrol is.
2027
Er komen bij alle diensten hubs met plantaardige melk in het stadhuis aan het Spui. Bij de drankautomaten komen sticks met plantaardige melkpoeder. De planning loopt gelijk met de verbouwing van Werken & Ontmoeten.
Doorlopend
Tijdens de Verspillingsvrije week in 2025 is de Verspillingsvrije Vrijdag georganiseerd in het bedrijfsrestaurant op het Spui, waarbij er korting werd gegeven op een aantal producten die zijn bereid met ingrediënten van de dagen ervoor.
2025 2026
13
Pijlers
In 2025 is de ontwikkeling gestart van een ‘Haags Broodje’ gemaakt van lokale plantaardige producten. Samen met het rijk, de Provincie Zuid Holland en Ons Eten. Medio 2026 wordt de lancering verwacht.
2025 2026
Activiteiten voorbeeldrol: duurzaam eten
Status
De banquetingmap wordt herzien zodat bij alle producten de plantaardige en vegetarische keuze als eerst wordt aangeboden. Voor de lunch en borrel bestellingen is dit al zo. Bovendien wordt het plantaardige en vegetarische aanbod uitgebreider dan het dierlijke aanbod. Bij de lunchkeuzes is dit al zo.
Uitbreiding
Na afloop van de raadcommissies is er lokaal bier.
Doorlopend
Binnen de mogelijkheden van de contracten wordt biologisch, lokaal, seizoensgebonden en fairtrade ingekocht. Ook wordt gekeken of de doorrekening van de prijs van producten realistisch is. Betaalbaarheid, koopbereidheid en het uitkomen van de begroting tellen hierbij mee.
Doorlopend
In het decemberpakket voor medewerkers van gemeente Den Haag en voor relatiegeschenken zijn er lokale keuzes.
Doorlopend
Banqueting
Inkoop
Voedsel- en drankverspilling Voedsel- en drankverspilling bestrijden is onderdeel van de interne catering en de bedrijfsrestaurants. Ook wordt vooraf geen menu bekend gemaakt, zodat er met de ingrediënten die op dat moment beschikbaar zijn, gerechten kunnen worden gemaakt.
Doorlopend
Hoofdstuk 5: Voedsel verbindt de stad Om duurzaam voedsel op de kaart te zetten, helpt de gemeente lokale ondernemers en maatschappelijke voedselinitiatieven hiermee aan de slag te gaan. Dit gebeurt door kennis te delen, subsidies te verlenen en een podium te geven aan goede, smaakvolle voorbeelden van voedselverbindingsplekken, zoals buurttuinen, gezamenlijke moestuinen, voedselbossen of lokale oogstprojecten.
5.1
Voedselverbindingsplekken
Den Haag kent vele voedselverbindingsplekken, zoals buurtmoestuinen, sociale keukens, binnentuinen en voedselcoöperaties. Deze plekken bieden naast toegang tot lokaal voedsel vooral ook ontmoetingsplekken waar duizenden Hagenaars met verschillende achtergronden samenkomen, samenwerken en van elkaar leren. Dit versterkt de sociale cohesie in buurten en wijken: mensen kennen elkaar beter, letten op elkaar en voelen zich verantwoordelijk voor hun omgeving. Daarnaast vergroten deze plekken het bewustzijn over gezond en duurzaam eten. Door zelf te zaaien, oogsten en koken, ontstaat meer waardering voor voedsel en de herkomst ervan. Ook dragen voedselverbindingsplekken bij aan educatie, biodiversiteit, schaduw, waterberging en vergroening van de leefomgeving. De oogst van (eigen) (biologisch) geteelde groenten, fruit en kruiden op deze voedselverbindingsplekken is voor sommige inwoners een noodzakelijke aanvulling op hun dieet. Dit betekent dat inwoners van Den Haag nog meer mogelijkheden zouden moeten krijgen om samen te komen op plekken waar voedsel centraal staat. Dit is een laagdrempelige manier om elkaar te ontmoeten. Dit kan bijvoorbeeld nu al op voedselverbindingsplekken, zoals Voedsellokaal de Gymzaal, de stadsoases Spinozahof en in buurttuinen. Of bij sociale initiatieven waar samen eten en/of koken een rol spelen, zoals de Aanschuiftafels, de Participatiekeuken
14
en de Volkskeuken. Inwoners leren elkaars verhalen, gewoonten en tradities kennen en waarderen door samen te verbouwen, te koken en te eten.
Onderzoek Voedsel-verbindingsplekken: “Waar gezondheid gebeurt” In het veldonderzoek “Waar gezondheid gebeurt”, dat is uitgevoerd door Voedselfamilies, is verkend wat groene ontmoetingsplekken en sociale voedselinitiatieven gemeenschappelijk hebben en wat hun meerwaarde is voor een gezonde leefomgeving. Voedsel-verbindingsplekken (zoals buurttuinen en aanschuiftafels) bieden de gelegenheid om de weg te vinden naar een gezond leven en een gezonde planeet. Initiatiefnemers geven aan dat deze plekken de kwaliteit van leven in de wijk vergroten en mensen aanzetten om een gezonder leven te leiden. De opstellers adviseren om de meerwaarde van deze plekken te erkennen en de zichtbaarheid van deze plekken te vergroten. Belemmeringen kunnen o.a. zijn wet- en regelgeving, ruimtelijke ordening en financiering Voedselverbindingsplekken en duurzame omgang met voedsel Foodrise EU heeft een onderzoek naar voedselverbindingsplekken gedaan. Dit voor de eerder besproken klimaatdeal uit Hoofdstuk 2.1. Hieruit blijkt dat voedselverbindingsplekken aantoonbaar bijdragen aan gedragsverandering richting een duurzamer voedselsysteem. Op deze plekken – zoals buurtmoestuinen, aanschuiftafels en biologische markten – doen inwoners ervaring op met gezond en duurzaam voedsel.
Ze leren nieuwe vaardigheden, ontwikkelen kennis over seizoensgebonden, lokaal en plantaardig eten en worden zich meer bewust van voedselverspilling. En nemen dan stappen in hun directe omgeving door gezonder te koken en minder te verspillen. Bovenstaande onderzoeken dekken de intentie van de overhandigde petitie ‘Voedsel verbindt ons als stad’ (25 september 2025 aan de commissie leefomgeving) om de voedselverbindingsplekken in Den Haag zichtbaarder en meer toekomstbestendig te maken. De succesfactoren van een voedselverbindingsplek zijn: de beschikbaarheid van betaalbaar duurzaam voedsel, het aanbod aan activiteiten, de kennisdeling en de waarden die de coördinator realiseert op de voedselverbindingsplek. Ook zijn er aanbevelingen voor de gemeente in opgenomen. Ons Eten en Duurzaam Den Haag hebben op basis van het onderzoek en de aanbevelingen een projectvoorstel gedaan voor de gemeente. Samen gaan we werken aan meer zichtbaarheid, versterking van bestaande en nieuwe voedselverbindingsplekken. Tijdens het inspiratiediner medio 2026 voor o.a. voedsel initiatieven, ondernemers, trekkers van voedselverbindingsplekken komt er een impressie van de plannen. Het is een mooie stap richting het robuuster maken van voedselverbindingsplekken.
Voedselverbindingsplekken in Den Haag Den Haag kent veel mooie voedselverbindingsplekken, verspreid door heel de stad. Welke we uitlichten of niet is een moeilijke keuze. De paar die we hier noemen zijn de wat minder bekende locaties waar de gemeente samen met de buurt en andere partners voedselverbindingsplekken uit de grond heeft getrokken:
StadsOase Jacob Cats Deze tuin ligt verscholen op een voormalig parkeerterrein achter de woningen in de Haagse Jacob Catsstraat. De tuin is bijna klaar. Begin 2026 zijn de waterafvoeren van de corporatiewoningen gekoppeld aan het watersysteem. De buurtbewoners zorgen zelf voor de groene inrichting, onderhoud en alle activiteiten in de tuin. Sara Burghartweg De groenstrook langs een sloot in Moerwijk is samen met vrijwilligers, leerlingen van de P. Oosterlee school en buurtbewoners beplant met struiken en bomen met eetbare vruchten. Om de strook op te fleuren zijn er ook biologische bloembollen gepoot. Er is een pad gemaakt, zodat je kunt wandelen tussen het eetbaar groen. 15
Binnentuinen Tussen woningcorporatie complexen zitten vaak groenstroken. Dit zijn mooie locaties voor voedselverbindingsplekken. Zo is de Mengelmoestuin al een paar jaar een succes. In Den Haag Zuidwest is een studie gedaan naar beter gebruik van binnentuinen. Een paar zijn al met de buurt opgeknapt en in gebruik: o.a. De Middestede, Wolfweversgaarde en Valtehestraat. Burenhof van morgen Een mooie binnentuin in Morgenstond waar alles samen komt. Niet alleen moestuinen, maar ook met elkaar koken en lekker koffiedrinken. Met stoffen uit kast en plantsoen worden hier kussens en vlaggen genaaid. Sommige bewoners hebben hier hun creatieve kant ontdekt. Andere voorbeelden van voedselverbindingsplekken met een keuken en een plantaardig menu zijn bijvoorbeeld de Volkskeuken, de Participatie keuken en The Conscious Kitchen.
5.2
Stadslandbouwloket
Van idee tot impact: het (stadslandbouw)loket Het Stadslandbouwloket ondersteunt initiatiefnemers en is een plek waar bewoners, ondernemers, collega’s en organisaties terecht kunnen met hun vragen en ideeën over de inhoud, reikwijdte, opbrengsten en werking van stadslandbouw en voedselverbindingsplekken. Het loket ondersteunt initiatiefnemers met gericht advies. Het loket biedt toegang tot een relevant netwerk en brengt de initiatieven in kaart om kennisuitwisseling te bevorderen. Op de website van het stadslandbouwloket staat bijvoorbeeld een overzicht van allerlei initiatieven uit Den Haag en in de regio op een kaart, zoals: Amateurtuindersverenigingen (ATV), Buurttuinen, Schooltuinen, Stadsboerderijen, Versmarkten en Voedselbossen. Er zijn circa 200 locaties. Ook is er een pagina hoe je zelf aan de slag kan gaan met een stadslandbouwproject. Het loket helpt mensen op weg. Het voorkomt dat iedereen het wiel opnieuw moet uitvinden en zorgt ervoor dat initiatieven elkaar versterken. Zo wordt de impact van stadslandbouw op klimaat, biodiversiteit, gezondheid en sociale cohesie vergroot. Elk jaar ontvangt het Stadslandbouwloket zo'n 500 (advies)verzoeken voor o.a. nieuwe en bestaande voedselverbindingsplekken. Dit geeft aan dat het thema in Den Haag leeft, onder bewoners, ondernemers en beleidsmakers. Daarom is er structurele financiering gevonden.
Op Stadslandbouw Nederland is een brochure en factsheet te vinden: “Wat lokaal voedsel doet voor een gezonde en leefbare gemeente”. Het Haagse stadslandbouwloket neemt deel aan dit platform.
Meer zichtbaar maken stadslandbouwloket Afgelopen periode is ervoor gezorgd dat de stadslandbouw pagina makkelijker vindbaar is en dat meerdere zoektermen voor hits zorgen. Om het loket meer zichtbaar te maken gaan we kijken of er een landingspagina kan komen op de website van www.denhaag.nl. Het slim kruisbestuiven met het Haagse groen, de website van Ons Eten en www.goodfoodcity.nl. staat ook op de planning voor 2026.
Hoofdstuk 6: Samenwerkingsverbanden 6.1
Algemeen
Samenwerken en kennisdelen doen we op verschillende (bestuurlijke) niveaus: • Gemeentelijk: ImpactCity, Duurzaam Ondernemen, een loketfunctie voor voedselinitiatieven en het ambtelijke kernteam waar bijna elke dienst een collega als afvaardiging heeft; • Landelijk: City Deal Gezonde en Duurzame Voedselomgeving, Stadslandbouw Nederland, Fairtrade gemeente; De Nieuwe Lunch Cultuur wordt onderzocht via workshops. • Internationaal: Milan Food Pact, Resilient Cities Network, Sustainable Development Goals (SDG).
16
6.2
City Deal Gezonde en Duurzame Voedselomgeving
De gemeente Den Haag neemt deel aan de City Deal Gezonde en Duurzame Voedselomgeving. In deze City Deal werken 13 steden3, de Provincie Zuid- Holland, het Ministerie van LVVN, Ministerie van VWS, Ministerie van BZK, het Voedingscentrum en JOGG samen aan een gezond en duurzaam voedselaanbod. In samenwerking met partners van de City Deal en andere partners onderzoeken we hoe duurzaam, lokaal en gezond voedsel een prominentere plek in het dieet van bewoners kan krijgen en hoe we ervoor kunnen zorgen dat de gezonde keuze ook goed toegankelijk is.
Onderzoeken Tussen mens en ruimte: De (on)gezonde voedselomgeving als omgevingswaarde (UVA) In opdracht van de City Deal heeft de Universiteit van Amsterdam (UVA) het onderzoek ‘Tussen mens en ruimte’ uitgevoerd. Uit dit rapport blijkt dat de overheid op grond van internationale, Europese en nationale grondrechten de verantwoordelijkheid heeft om de gezondheid van haar burgers te beschermen. Overgewicht en obesitas gelinkt zijn aan ernstige gezondheidsrisico’s, is het voorkomen hiervan van belangrijk. Dit betekent dat de overheid zich actief moet inzetten om overgewicht en obesitas te voorkomen en beperken. Gemeentelijk instrumentarium voor een gezonde voedselomgeving In vervolg op bovenstaand rapport van de UVA is er vanuit de Agenda Stad de rapportage ‘Gemeentelijk instrumentarium voor een gezonde voedselomgeving’ gepubliceerd. De huidige voedselomgeving stelt mensen continu bloot aan ongezonde verleidingen. Het is moeilijk om deze te weerstaan omdat voedselkeuzes voornamelijk bepaald worden door onbewuste reacties op omgevingsprikkels. Vooral in de wijken waar mensen met een gezondheidsachterstand wonen, wordt steeds minder gezond voedsel aangeboden. Daarom is het wenselijk dat de overheid maatregelen en sturingselementen formuleert om gezondheidsbedreigingen, zoals overgewicht en obesitas, terug te dringen.
Lobby Er zijn echter nog weinig juridische instrumenten om in te kunnen grijpen in de voedselomgeving en het voedselaanbod in winkels zelf. Vanuit gemeenten en de provincie Zuid-Holland is vanuit de Citydeal behoefte om hier meer sturing aan te kunnen geven. Vanuit de City Deal hebben de deelnemende steden (waaronder Den Haag) in april en eind december 2025 een lobbybrief verstuurd naar de Tweede Kamer waarin wordt gepleit voor een Voedselwet met de juridische instrumenten om te werken aan een gezonde voedselomgeving, te beginnen rondom scholen en voor 0% btw op groente. Deze brede wet moet het mogelijk maken om meer regels te stellen aan het voedselaanbod, zoals prijsmaatregelen en minimale percentages gezonde producten uit de Schijf van Vijf.
Voedseldrukmonitor Gezamenlijk met andere City Deal steden ontwikkelen we een voedseldrukmonitor. Met deze voedseldrukmonitor kunnen we voor Den Haag in kaart brengen hoe de voedseldruk verdeeld is: waar in de stad is sprake van een ongezonde, een gemengde of een gezonde voedselomgeving.
Werkgeversconvenant Vanuit de City Deal wordt een gezamenlijk convenant onderzocht met deelnemende partijen en grote werkgevers, met als uitgangspunt een gezonder en plantaardig aanbod in de bedrijfsrestaurants van grote werkgevers.
6.3
Ons Eten en de Haagse Voedselraad
Ons Eten Een belangrijke aanjager van duurzaam eten in Den Haag is de Vereniging Ons Eten. ‘Ons Eten’ verbindt bewoners, initiatieven, ondernemers en experts om een eerlijk, duurzaam en gezond voedselsysteem te versnellen. De stichting 3
Deelnemende steden zijn: Den Haag, Leiden, Rotterdam, Amsterdam, Utrecht, Tilburg, Wageningen, Groningen, Den Bosch, Almere, Haarlem, Venlo, Arnhem, Breda
17
heeft als doel om bij te dragen aan duurzame oplossingen voor (positieve) gezondheid, leefkwaliteit en verbinding tussen verschillende bevolkingsgroepen in de wijk. Voedsel is daarin de verbindende factor: door voedsel ontmoeten mensen elkaar en doen mensen mee aan activiteiten passend bij positieve gezondheid.
De Haagse Voedsel Raad De Haagse Voedselraad (HVR) is een initiatief van de Vereniging Ons Eten Den Haag en is opgericht als onafhankelijke spreekbuis van bewoners, initiatieven en ondernemers uit Den Haag over gezond, eerlijk en duurzaam voedsel. De leden van de Voedselraad zijn afkomstig van de verschillende burgerinitiatieven, sociale bedrijven en netwerken/organisaties uit de stad en ommelanden. De HVR heeft een belangrijke rol gespeeld bij het tot stand komen van de Actualisatie van de Haagse Voedselstrategie (RIS 321172).
Activiteiten Afgelopen jaar heeft Ons Eten bijgedragen aan de ontwikkeling van het Haagse broodje, het Korte Keten Convenant en een voorstel van Duurzaam Den Haag voor meer structurele ondersteuning en zichtbaarheid voor voedselverbindingsplekken (voor voedselverbindingsplekken, zie hoofdstuk 5.1). Een greep uit de overige activiteiten van Ons eten en de HVR die nog niet in de rapportage staan:
•
Ons Eten publiceerde het onderzoek ‘Mensenwerk in het Groene Hart’ over de kracht van voedselverbindingsplekken in de Rijn- en Veenstromen. Dit onderzoek bouwt voort op eerder veldonderzoek waarin Ons Eten een belangrijke bijdrage leverde aan ‘Waar gezondheid gebeurt’ over voedselverbindingsplekken in Zuid-Holland. Ons Eten schreef een handreiking voor voedselverbindingsplekken in binnentuinen in Zuidwest. Ons Eten verkende het concept ‘Voedsel als recept’: mensen ontvangen groenten of een gezonde kant-enklaarmaaltijd met flinke korting wanneer hun arts of diëtist hen hiervoor aanmeldt. Ons Eten Den Haag en de HVR speelden een actieve rol bij de totstandkoming van het eerste nationale voedselberaad.
• • •
Hoofdstuk 7: Subsidieregelingen en financiën Vanuit de gemeente zijn er diverse subsidieregelingen waarmee gezonde voeding en een gezonde voedselomgeving wordt gestimuleerd.
7.1
Subsidieregelingen
Den Haag kent diverse subsidieregelingen die kunnen worden benut om (groene) voedsel initiatieven te ondersteunen. Zie bijvoorbeeld Subsidies voor voedsel initiatieven buiten op het Haagse Groen en Subsidies voor groene schoolpleinen. Voor alle gemeentelijke subsidies is dit de overzichtspagina. In onderstaande tabel worden de belangrijkste subsidieregelingen weergegeven voor voedsel initiatieven. Pijlers
Subsidieregeling
Status
Subsidie Duurzame Wijkactie. Dit subsidieprogramma is gericht op het ondersteunen van inwoners en organisaties die duurzame projecten in hun wijk willen opzetten, zoals het aanleggen van groene daken of tuinen of andere voedselinitiatieven. Er is budget voor de bekostiging van bijvoorbeeld communicatie en startmateriaal.
2025 2026
Gulden Klinker. De Gulden klinker is een beloning voor actieve inwoners die actie ondernemen om hun omgeving schoner, prettiger of veiliger te maken. Het is een straatsteen met een verguld plaatje erop, die de gemeente plaatst in de straat. Bij de klinker hoort een waardebon van 1000 euro. Zo heeft de MengelMoestuin in Zuidwest een keer de Gulden Klinker gewonnen.
2025 2026
18
7.2
Haags Vieren. Deze subsidie is bedoeld voor het organiseren van een viering in de wijk zodat bewoners elkaars geschiedenis, cultuur of geloof beter leren kennen. Samen koken, recepten en verschillende keukens kunnen hierin een rol spelen. Eten en Ontmoeten. Deze subsidieregeling is voor organisaties die elke week voor gezonde maaltijden zorgen en daarbij ouderen elkaar of andere wijkbewoners elkaar kunnen ontmoeten. Het doel van deze subsidieregeling is om door samen te eten een sociaal contact met thuiswonende kwetsbare senioren te bevorderen.
2025 2026
Kansen voor West III is een economisch stimuleringsprogramma voor WestNederland. De G4P4, bestaande uit de vier Randstadprovincies (Noord- en ZuidHolland, Utrecht en Flevoland) en de vier grootste steden (Amsterdam, Den Haag, Rotterdam en Utrecht), hebben in nauwe samenwerking met instanties een nieuw programma samengesteld en ingediend in Brussel.