RIS324411 Bijlage 4 VO Van Musschenbroekstraat, boekje mei 2025, v. 5-1
Tekst van het document
VOORONTWERP VAN MUSSCHENBROEKSTRAAT & LORENTZPLEIN Me i 2 025
Colofon Voorontwerp Van Musschenbroekstraat & Lorentzplein Mei 2025
Inhoudsopgave Voorgeschiedenis Haags beleid Ecologie Klimaatadaptatie Ambitieweb Ecosysteemdiensten Historie Gebieds- en probleemomschrijving Stedenbouwkunige analyse Bomen Programma van eisen Voorontwerp Van Musschenbroekstraat Lorentzplein Detaillering & beplanting Parkeer- en boombalans
Bijlage: Voorontwerp (1:500) Dwarsprofielen (1:100)
2
3 4 6 7 8 9 10 12 13 14 15 16
20 21
Voorgeschiedenis 5 AANLEIDINGEN
+
5 PROBLEMEN
Fietspad in rood asfalt
Hobbelig fietspad
In het kader van het programa ‘Fiets’ worden alle losliggende fietspaden uitgevoerd in rood asfalt.
Het huidige fietspad is uitgevoerd in rode tegels. Dit fietst niet lekker. Wortels zorgen voor extra hobbels.
Leefbaarheid
Rommelig straatbeeld
De buurt wil een sociaal veilige, schone, goede openbare ruimte, waar ruimte is voor ontmoeting en spelen.
Het straatbeeld is rommelig, met name door de vele fietsen en plantenbakken. Structuur en routes ontbreken bijna volledig.
Vergroenen De buurt wil meer, beter en mooier groen, dat goed wordt beheerd en onderhouden.
Verkeersveilig De buurt wil een veilige straat waar niet meer te hard wordt gereden en veilig kan worden overgestoken.
Rioolvervanging Het riool is verouderd en moet worden vervangen. Hierdoor moet de hele straat open en kunnen we herinrichten.
Slechte bomen Veel (oude) bomen zijn in een slechte conditie of dood. De behoudenswaardigheid is beperkt. Veel bomen staan ook op of dichtbij het riool.
Overmaat straatprofiel De straat is erg breed waardoor er hard wordt gereden en de oversteekbaarheid beperkt is.
Versteende pleinruimtes Rondom het Lorentzplein liggen een aantal versteende overhoeken. Deze nodigen niet uit tot verblijven en warmen in de zomer snel op.
DOEL PROJECT: AANTREKKELIJKE, PRETTIGE EN VEILIGE VAN MUSSCHENBROEKSTRAAT EN LORENTZPLEIN
VA N M U S S C H E N B R O E K S T R A AT v o o r o n t w e r p
Voor u ligt het voorontwerp voor de Van Musschenbroekstraat/Lorentzplein. De aanleiding voor dit langlopende project is drieledig: de wens vanuit bewoners voor een groenere, leefbaardere en veiligere Van Musschenbroekstraat en aangrenzend Lorentzplein; de vervanging van het riool en het asfalteren van de vrij liggende fietspaden. Beleidsmatig kan er worden meegelift met de ambitie/wens om de bomen ‘kwalitatief te verbeteren tot HBS-waardig’ (Nota Stadsbomen, RIS-307827); het verbeteren van de leefbaarheid en verkeersveiligheid in de wijk (Kadernota straten, wegen en lanen’, RIS-307216) en het versmallen van de rijbaan ter uitbreiding van de Stedelijke Groene Hoofdstructuur - en groen in het algemeen (Motie Nota Stadsnatuur.7/HSP, RIS-307454). Kortom: er liggen volop kansen om werk-met-werk te maken en integraal in te zetten op belangrijke thema’s als vergroening, duurzaamheid, klimaatadaptatie en mobiliteit. Het uiteindelijke doel van het project is te komen tot een aantrekkelijke, prettige en veilige Van Musschenbroekstraat en Lorentzplein.
Voor u ligt het VO-boekje waar wordt stilgestaan bij de ambities en eisen die we als gemeente Den Haag hebben (vigerend Haags beleid), de ambities in dit project aan de hand van het ambitieweb en ecosysteemdiensten, de ecologische potenties in de Van Musschenbroekstraat en op het Lorentzplein en de bedreigingen en kansen vanuit klimaatadaptatie. Aan de hand van een historische-, gebieds- en probleemomschrijving van het geheel en een stedenbouwkundige analyse van het Lorentzplein in het bijzonder wordt mede invulling gegeven aan het programma van eisen. De keuze voor de kap van alle bomen wordt - vooruitlopend op het ontwerp - verder gemotiveerd in een beoordeling van de huidige bomen. Vervolgens worden de wijzigingen ten aanzien van het eerder gepresenteerde schetsontwerp (ACOR-579 d.d. 3 mei 2023) behandeld, waarbij expliciet aandacht is voor participatie en duurzaamheid. Vooruitlopend op het beplantingsplan wordt een beplantingsvoorstel gedaan. Tot slot worden de parkeer- en boombalans toegelicht.
3
Haags beleid Binnen het project Van Musschenbroekstraat gelden verschillende beleidsdocumenten. De belangrijkste conclusies uit de vigerende nota’s en visies worden hieronder puntsgewijs geformuleerd. Als ze reeds onderdeel zijn van de aanleiding, worden ze onderstaand slechts kort beschouwd. Het Handboek Openbare Ruimte is hierbij buiten beschouwing gelaten en wordt als vanzelfsprekend beschouwd. •
Kadernota Openbare Ruimte, kwaliteit door samenhang (RIS 310884): hierin worden de volgende algemene uitgangspunten voor de openbare ruimte gesteld: − De inrichting van de openbare ruimte gaat volgens de uitgangspunten: eenvoud, harmonie, ruimte; − De ontwerpen zijn duurzaam en klimaatadaptief; − Om de openbare ruimte goed te kunnen gebruiken moet deze multifunctioneel, flexibel en voor iedereen toegankelijk zijn. − Om het gebruik van de openbare ruimte te ondersteunen is naast een goede inrichting ook goed beheer nodig. Het accent ligt op het versterken van de volgende vier (sub)doelen: − Een inclusieve openbare ruimte om ontmoeting en verblijf te faciliteren; − een openbare ruimte die uitnodigt om te wandelen en uitdaagt tot bewegen en spelen; − klimaatadaptief maken van de openbare ruimte; − veilige en comfortabele ruimte voor voetgangers en fietsers In dit verband is het genoemde streven naar een vergroting van het oppervlak groen/blauw met 5% interessant.
•
Motie Onderzoek uitbreiding areaal Stedelijke Groene Hoofdstructuur (RIS 307454): Hierin staat de Van Musschenbroekstraat genoemd als Nieuwe Haagse Laan - een van de vier onderscheiden categorieën (zie aanleiding).
•
Nota Stadsbomen (RIS 307827): In deze nota is de Van Musschenbroekstraat specifiek
4
opgenomen als wens om de SGH hier kwalitatief te verbeteren. Dit valt onder een van de twee hoofddoelen: een toekomstbestendig Haags stadsbomennetwerk. Bovendien zijn de kruisingen met de Rijswijkseweg en het Lorentzplein benoemd als knelpunten in de bestaande hoofdstructuur. Het andere hoofddoel is verhogen van ecosysteemdiensten door te streven naar meer bladoppervlak in de stad. Een studie naar de ecosysteemdiensten is verplicht. Verder wordt breed ingezet op diversiteit en ecologisch passende bomen, en goede groeiplaatsen boven- en ondergronds. •
Nota Stadsnatuur (RIS 305824): Vanuit deze nota is een natuurkansenscan verplicht. Overige uitgangspunten zijn voor de Van Musschenbroekstraat (nog) niet relevant
•
Wegwijzer Den Haag klimaatbestendig (RIS 308744): In deze nota worden voor extreme neerslag, hitte en droogte de Haagse ambities en eisen voor nieuwe ontwikkelingen en herinrichtingen beschreven. De Van Musschenbroekstraat is geen risicovolle situatie, maar er geldt (1) ‘Groen tenzij’, (2) de ambitie om 40% van de buitenruimte in te richten middels groen, warmte-werende materialen en/of water en bij verblijfsplekken een zon/schaduw-verhouding van 50% - 50%, (3) in het plangebied de ambitie om 50% van de jaarlijkse neerslag te infiltreren en/of her te gebruiken. Voor klimaatbestendig ontwerpen is een stappenplan opgesteld dat hiervoor gebruikt kan worden.
•
Parkeerstrategie Den Haag 2021-2030 (RIS 308711): Hierin staat hoe de gemeente omgaat met parkeren en parkeerproblemen. De belangrijkste conclusie voor de Van Musschenbroekstraat en het Lorentzplein is dat de beschikbare fysieke ruimte niet leidend is in het parkeerbeleid. De parkeerdruk is geen beletsel voor het implementeren van belangrijke en/of door bewoners gewenste ontwikkelingen, zoals het plaatsen van voorzieningen om fietsen te stallen.
•
Strategie Mobiliteitstransitie (RIS 310664): Hierin staat hoe de Haagse mobiliteit er in 2040 uitziet en hoe de gemeente de mobiliteitstransitie wil versnellen. De gemeente wil een compacte stad, mobiliteit op menselijke maat, stadsvriendelijke vervoerswijzen in de regio en mobiliteitshubs. Bij het ontwerp van de openbare ruimte wordt het STOMP principe toegepast. Daarbij staat de auto niet langer centraal bij de inrichting van de ruimte, maar wordt eerst uitgegaan van de voetganger (Stappen) en fietser (Trappen), dan het OV en MaaS (Mobilty as a Service) en - tot slot - de privéauto.
•
Straten, Wegen en Lanen (RIS 280303): Deze nota biedt een kader voor het bepalen van wegbeelden voor verschillende wegcategorieën bij een herinrichting. De Van Musschenbroekstraat is een wijkontsluitingsweg. Deze categorie heeft geen functie voor doorgaand verkeer, een goede doorstroming is minder belangrijk dan een goede inpassing en de auto een minder dominante positie. Afhankelijk van de plek in het netwerk en ruimtelijke context worden een 2x1 rijstrook toegepast met middenberm of 1x2 rijstrook zonder middenberm.
•
Rijksbeschermd stadsgezicht Laak: De Van Musschenbroekstraat ligt in het Rijksbeschermd stadsgezicht Laak en de voor dit gebied kenmerkende samenhang tussen openbare ruimte en bebouwing. Met name de monumentale as van de Gouverneurlaan met de zij-assen en de symmetrische opzet van het Lorentzplein zijn beeldbepalend.
•
Integraal Gemeentelijk Rioleringsplan 20212025 (RIS 306620): Hierin staat o.a. dat bij stedelijke herontwikkeling regenwater lokaal kan worden opgevangen en geïnfiltreerd in de bodem (of afgevoerd). Hier wordt ook de voorkeur uitgesproken verharde oppervlakte af te koppelen en te vergroenen. Hiernaar wordt actief gezocht in de projecten waarbij vervangen riolering aan de orde is.
30km/u of 50 km/u? De Van Musschenbroekstraat (en het Lorentzplein) is een wijkontsluitingsweg. Conform huidig beleid geldt hier een maximumsnelheid van 50km/u. Landelijk wordt momenteel gedacht aan de invoering van een maximumsnelheid van 30 km/u binnen de bebouwde kom, in het bijzonder voor wegen zonder vrij liggende fietspaden, in een drukke stadsomgeving of langs centrumgebieden en/of winkelcentra. Niet alleen voor het bevorderen van de verkeersveiligheid, maar ook de ruimtelijke kwaliteit (minder geluidshinder en luchtvervuiling) en verminderen van verharding. Voor de Van Musschenbroekstraat is een afwaardering van 30km/u nog niet aan de orde. Echter door het kiezen van het juiste profiel sorteren we wel alvast voor op een toekomstige keuze.
Wijkontsluitingweg zonder middenberm uit ‘Kadernota straten, wegen en lanen’
Voorbeeld GOW50 uit ‘Gereedschapskist GOW30 Brochure’ (© Goudappel)
Beleidsdoelen openbare ruimte in KOR
VA N M U S S C H E N B R O E K S T R A AT v o o r o n t w e r p
Voorbeeld GOW30 uit ‘Gereedschapskist GOW30 Brochure’ (© Goudappel)
5
Ecologie Vanuit de Nota Stadsnatuur (RIS 305825) is het verplicht om bij elke ruimtelijke ingreep een natuurkansenscan uit te voeren. De kansenscan maakt inzichtelijk welke natuur al aanwezig is, welke ecologische randvoorwaarden (mogelijk beschermde soorten) er zijn en welke natuurkansen verzilvert kunnen worden in het project. De belangrijkste conclusies die we mogen trekken op basis van de natuurscan voor de Van Musschenbroekstraat zijn als volgt: • •
•
•
•
•
6
De Van Musschenbroekstraat is geen onderdeel van de ecologische verbindingszone. In de omgeving van de Van Musschenbroekstraat bevindt zich de ecologische verbindingszone Laakzone. Dit is een struweelrijke zone met mantel-en zoomvegetatie langs een oude waterloop met solitaire bomen, natuurvriendelijke oevers aangevuld met bloemrijke graslanden. De zone is voor tal van soorten van waarde (vleermuizen, insecten, vogels, amfibieën en grondgebonden zoogdieren). Door bij de herinrichting van de Van Musschenbroekstraat rekening te houden met de habitatseisen van deze soorten kunnen de lokale populaties worden versterkt. Kansrijk voor de Van Musschenbroekstraat zijn de soortgroepen vleermuizen, vogels en insecten. In het bijzonder kan de Van Musschenbroekstraat van meer betekenis worden voor de huismus. In de huidige situatie heeft het plangebied weinig diversiteit in beplantingen en is de biodiversiteit laag. De huidige natuurwaarde van de Van Musschenbroekstraat zit vooral in de aanwezigheid van volwassen bomen (nestgelegenheid voor vogels als de houtduif, ekster en de zwarte kraai) en als foerageergebied voor vleermuizen (de gewone dwergvleermuis en de ruige dwergvleermuis). In de Van Musschenbroekstraat staan vooral exemplaren van de Valse acacia, (Robinia pseudoacacia).
De soort wordt gezien als een exoot die zich invasief kan gedragen en heeft daarnaast een lage ecologische waarde. In het kader van het vergroten van de biodiversiteit is het gewenst om de soort te vervangen voor
•
•
•
•
•
meerdere boomsoorten die meer ecologische relaties hebben en daarmee van grotere waarde zijn voor de lokale biodiversiteit. De huismus komt sporadisch nog voor in stadsdeel Laak. Aan de Minckelerstraat bevindt zich nog een populatie van enige omvang en daarnaast nog een restpopulatie bij de Pompstraat. De huismus kampt de afgelopen decennia met een sterke afname van geschikt habitat. Het is zinvol om in de buurt van de bestaande kolonies in mussenhabitat te voorzien. Dat kan mogelijk óók op het Lorentzplein en het Pasteurplein. Enkele criteria voor een geschikt habitat zijn groen met zaden en insecten (rietkragen en ruigtes, enkele grote bomen), voldoende dekking (binnen 5 à 10 meter) in de nabijheid van de nestplaats en tijdens het foerageren groenblijvende heesters (hulst ,meidoorn, klimop, berberis en liguster) zijn hiervoor met name geschikt. Ook de aanwezigheid van droge zandige plekken en van schoon drinkwater zijn criteria (zie voor meer criteria de natuurscan). Door het toepassen van struiken en bloemrijk grasland kunnen naast de huismus ook insecten en vogels worden gefaciliteerd in hun behoeftes. Het inzaaien van de bermen met een van de speciaal op Den Haag afgestemde zaadmengsels uit de Nota Stadsnatuur biedt zaden, nectar, pollen en leefgebied voor insecten waar vogels weer van kunnen profiteren.
Het is belangrijk dat er op bloemrijke bermen voldoende licht kan vallen om licht- en warmteminnende soorten een kans te geven. Het is bij het plaatsen van bomen voor ecologische principes belangrijk dat deze niet al het licht op de groene bermen wegnemen. Het toepassen van grote bomen is gewenst voor nestgelegenheid van vogels, maar ook voor insecten. Vleermuizen als de gewone dwergvleermuis jagen graag in de insectenrijke luwtes rond grote bomen.
Ecologische verbindingszone Laakzone (roze)
Huismus
Aanwezige vleermuizen in de directe omgeving van het plangebied. groene arcering is foerageergebied, rode stippen paarverblijfplaats gewone dwergvleermuis, gele stippen verblijfplaats ruige dwergvleermuis
Huismussenkolonies (oranje stippen) en het leefgebied (groene arcering) in de directe omgeving van het plangebied
Klimaatadaptatie Klimaatadaptief ontwerpen is een van de subdoelen in de nieuwe Kadernota Openbare Ruimte. Er is daarom gekeken naar de stresstestkaarten van de gemeente Den Haag. Ook is er gekeken naar de conceptversies van de infiltratiepotentiekaart en kwetsbaarhedenkaart.Tot slot is er gekeken naar de lokale situatie. Op basis van deze analyse kunnen onderstaande conclusies worden getrokken: • • •
•
Hittestress
VA N M U S S C H E N B R O E K S T R A AT v o o r o n t w e r p
Extreme neerslag
Hittestress speelt voornamelijk op het Lorentzplein Hittestress voornamelijk ook op de kruisingen Een piekbui van 70mm geeft extreem veel water in het westelijk deel van de van Musschenbroekstraat, maar de wegen blijven voor calamitetenverkeer begaanbaar Het waterpeil ligt -1.32 NAP
Legenda
7
Ambitieweb Voor het project heeft op 12 mei 2023 een brainstormsessie plaatsgevonden volgens de Aanpak Duurzaam GWW met als doel om het ambitieniveau per thema te bepalen. De gekozen ambities zijn gevisualiseerd in het ambitieweb. Er wordt op een viertal thema’s vol ingezet, namelijk: bodem, ecologie & biodiversiteit, ruimtelijke kwaliteit en welzijn. Onderstaand wordt stilgestaan bij de genoemde ambities van de vier hoogst scorende thema’s tijdens de sessie: • • • • •
• •
Realiseren van een vruchtbare bodem en vergroten van de sponswerking van de bodem. Vergroten van de verblijfskwaliteit en gebruikswaarde van de bestaande pleinen. Vergroten groene belevingswaarde Van Musschenbroekstraat. Anticiperen op een eventuele GOW-30 (gebiedsontsluitingsweg 30 km/u) in de toekomst. Veiligheid bereiken door zicht op straat: verlichting verbeteren en zichtbaarheid door geen hoog wordend groen in te zetten. Hierdoor minder onveilige plekken in de wijk. Ontwerpprincipe STOMP en ‘Groen, tenzij’ structureel toepassen. Beperken van hittestress door zoveel mogelijk groen toe te voegen.
Energie 3
Materialen
Vestigingsklimaat 2
Investeringen
Water 1
Bereikbaarheid
Bodem
0 DOEL PROJECT: AANTREKKELIJKE, PRETTIGE EN VEILIGE VAN MUSSCHENBROEKSTRAAT EN LORENTZPLEIN
Tot slot worden de volgende specifieke ambities bij andere thema’s hier in het bijzonder genoemd: • • •
•
•
8
Nagaan of meerwaarde gecreëerd kan worden met het vrijkomende hout bij kap van de bomen. Materialen toepassen die waterdoorlatend zijn dan wel tijdelijk water kunnen vasthouden. Voor bomen nagaan of bij de stadskwekerij/ Groencentrum Den Haag restanten staan die te gebruiken zijn. Regenwater van de trottoir/straten/daken zoveel mogelijk via het groen laten afvloeien i.v.m. waterretentie, verdamping (tegengaan hittestress). Fietsparkeren in groenstrook (dubbel ruimtegebruik); voorzien van waterdoorlatende verharding waar tevens gras in kan groeien.
Ecologie & biodiversiteit
Sociale relevantie
Welzijn
Ruimtegebruik Ruimtelijke kwaliteit
Ecosysteemdiensten Maatschappelijke waarden (Gezondheid & Ontspanning)
0
1
2
3
4
Ecologische waarden (Klimaat & Biodiversiteit) nu
Verminderen van hitte en hittestress
0
1
2
3
Economische waarden (Imago & Ontwikkeling)
4 nu
0
1
2
3
4 nu
Aankleding/belevingswaarde/esthetiek
Veraangenamen fiets- en voetgangersroutes gewenst
nu
gewenst
Voedselvoorziening voor dieren en planten
gewenst
nu
nu Binding bewoners, bedrijven en werknemers aan omgeving
Verhogen kwaliteit van leven (mensen vinden groen aantrekkelijk en prettig) gewenst
nu
gewenst
Vormen van een netwerk voor dieren en planten
gewenst
nu
nu
Groen heeft maatschappelijke, economische en culturele waarde. Deze waarden worden ook wel ecosysteemdiensten genoemd. Aan de hand van 30 criteria is voor het project Van Musschenbroekstraat bepaald wat de waarde van groen hier nu is en wat gewenst is. Er wordt onderscheid gemaakt naar de drie genoemde waarden.
Cultuurhistorische rijkdom
Verminderen wind gewenst
gewenst
gewenst
nu
nu
gewenst
Waterafvang door regenwater vast te houden, grondwater te stabiliseren en water te verdampen en directe uitdroging van de bodem door schaduw tegengaan
nu
Meer leefruimte voor dieren en planten
nu
Maatschappelijke waarden nu Minder geluidsoverlast
Energiebesparing voor gebouwen gewenst
Sociale cohesie (bijvoorbeeld door buurt(moes)tuinen of bankjes in het park)
gewenst
nu Hogere vastgoedprijzen (huizen en bedrijven in het groen zijn meer waard)
gewenst
nu
gewenst
Bodemvruchtbaarheid verbeteren
nu
Recreatie en toerisme (mensen flaneren langs een laan, picknicken in het park) gewenst
nu
gewenst
CO2 vastleggen
gewenst
Investeringen (investeerders hebben een voorkeur voor groene aantrekkelijke locaties, waar de gebruikers prettiger wonen, werken en winkelen)
nu
nu
gewenst
nu Productie van voedsel voor gebruikers van de stad (fruit, noten)
Educatie en bewustwording gewenst
gewenst
nu Lagere zorgkosten (groen nodigt uit tot bewegen en vermindert stress)
gewenst
nu Aangenaam microklimaat creëren (verkoeling, schaduw, beschutting tegen wind)
gewenst
Als we kijken naar de maatschappelijke waarden verbetert de helft en blijft de andere helft gelijk of stijgt licht. Er wordt vooral ingezet op het verbeteren van de kwaliteit van leven. Het beeld van de Van Muschenbroekstraat is nu afgezien van de bomen erg verhard en weinig gevarieerd. Bij herprofilering bieden de trottoirs ruimte voor groen, diversiteit en ontmoeting. Wat een positief effect heeft op de gezondheid.
nu Visuele afscherming
gewenst
gewenst
Representatie van de stad/internationale beeldvorming als groene stad
nu gewenst nu
Hogere verblijfskwaliteit in winkelgebieden waardoor winkelend publiek langer blijft gewenst
Beschikbaarheid materialen met economische waarde (denk aan snoeihout voor spaanplaat, hout voor planken)
nu
gewenst
Ecologische waarden Bij de ecologische waarden kunnen bijna alle criteria aanzienlijk verbeterd worden. De deels volwassen bomen verminderen hittestress, leggen CO2 vast en zorgen voor een aangenaam microklimaat (schaduw zorgt voor verkoeling), maar er is weinig biodiversiteit. In de toekomst wordt ingezet op het vergroten van de voedselvoorziening en meer leefruimte voor dieren en planten. In de huidige situatie wordt weinig regenwater afgevangen richting de bomen, maar zorgt schaduw van de bomen dat directe uitdroging van de bodem wordt voorkomen. In de gewenste situatie blijft dit laatste het geval, maar is de wens tevens minder regenwater op straat te hebben tijdens hevige regenval (zie wateroverlast kaart). Het water op te vangen richting groen en te bergen zodat het grondwater wordt aangevuld en het riool bij piekbuien minder wordt belast.
Economische waarden Bij economische waarden zien we dat de straat nu op alle criteria laag scoort en alleen maar kan verbeteren. Hier zal in de toekomst overal meer op ingezet worden. Het is de verwachting dat dit ook leidt tot meer binding van bewoners aan de omgeving, hogere vastgoedprijzen en aangenamere openbare ruimte en fiets- en voetgangersroutes.
VA N M U S S C H E N B R O E K S T R A AT v o o r o n t w e r p
9
Historie Op historische foto’s van de Van Musschenbroekstraat is te zien dat het profiel altijd breed en open is geweest. Er is in verschillende tijden een middenberm te zien, soms in de vorm van een beloopbaar gedeelte met bomen en soms in de vorm van een middennaald met Berlagemasten. Wat in alle foto’s overheerst is de vele verharding. Al in de jaren ‘30 zien we ook bomen aan de huizenzijdes verschijnen. Er staan geen bomen meer in de middennaald. Op latere foto’s verdwijnt ook de middennaald en tegenwoordig is er alleen op de plekken met een oversteekpunt nog een middennaald. De overmaat aan verharding en geparkeerde auto’s in het profiel is nog steeds aanwezig. Begin jaren dertig lag het Lorentzplein prominent midden in het nieuwe Laakkwartier. Het plein heeft een samenhangend en een monumentaal gevelbeeld. Het middenplein is groen uitgevoerd en rondom beloopbaar. De westzijde van het plein wordt gekarakteriseerd door verhoogde torens. Deze verhoogde torens op de twee pleinen (Lorentzplein en Gouveneurplein) zijn karakteristiek voor de wijk. Het Haagse architectenbureau Bennink en Denis ontwierp aan de oostzijde voor dit plein een groot theater. Tot in de jaren 60 was hier de Rembrandtbioscoop gevestigd. Daarna heeft Albert Heijn het pand betrokken. Door de jaren heen hebben allerlei winkels gezeten in de plinten van de panden die het plein flankeren.
De voorplein ogen net als tegenwoordig heel versteend.
10
1925 - Van Musschenbroekstraat, gezien van het Lorentzplein in de richting van de Isingstraat
1933 - Van Musschenbroekstraat, gezien van de Rijswijkseweg
1938 Van Musschenbroekstraat gezien van het Lorentzplein
1959 - Van Musschenbroekstraat, gezien van het Lorentzplein richting Pasteurplein
1977 - Van Musschenbroekstraat, pleintje ter hoogte van de Drebbelstraat (2)
1935 - Lorentzplein 76, Rembrandt Theater, gezien naar de Van Musschenbroekstraat (l.) en de Jan van der Heijdenstraat (r.)
1942 - Lorentzplein, gezien naar de Van Musschenbroekstraat
1989 - Pasteurplein, vanaf de Van Musschenbroekstraat gezien
1950 - Lorentzplein, gezien naar de Van Musschenbroekstraat
1922 - Lorentzplein, gezien richting de Goeverneurlaan
VA N M U S S C H E N B R O E K S T R A AT v o o r o n t w e r p
11
Gebieds- en probleemomschrijving De Van Musschenbroekstraat kenmerkt zich door een breed profiel (27 - 30,5 meter) met een smalle middenberm, gescheiden rijbanen, langsparkeren, vrij liggende fietspaden en trottoirs. Tussen de parkeervakken en het fietspad staan veelal Valse acacia’s die lokaal wortelopdruk veroorzaken. In de middenberm staan lichtmasten met een dubbele armatuur. De middenberm wordt zeven keer onderbroken, tussen de Rijksstraatweg en het Pasteurplein. Ter hoogte van het Pasteurplein ligt een tweetal zebrapaden. Door de vele zijstraten wordt de boomstructuur vaak onderbroken. De Van Musschenbroekstraat is een wijkontsluitingsweg (50 km/u) variërend in breedte van 4,06 tot 5,51 meter en uitgevoerd in asfalt. De parkeerplekken zijn eveneens uitgevoerd in asfalt en variëren van 1.78 tot 2.11 meter.. Uitstapstroken variëren van 0.95 tot 2.17 meter. De fietspaden zijn uitgevoerd in rode tegels (rood asfalt is wenselijk) en hebben een breedte van ca. 2.40 meter. Op één locatie is het fietspad 2 meter aan één zijde. Trottoirs zijn uitgevoerd in grijze betontegels en variëren in breedte van 1.87 tot 4,46 meter. Op een aantal plekken is deze hiermee ondermaats. Het Lorentzplein is vooral een verkeersplein met aan de randen winkels en horeca. In het midden van het plein ligt gazon dat doorsneden wordt door een trambaan.
Rondom het plein liggen een aantal versteende overhoeken met een tweetal kiosken, terrassen en plantenbakken. Hier staan ook opvallend veel fietsbeugels en ORAC’s. Aan weerszijden van het plein, voor de winkels, liggen een 33 parkeerplekken. Deze worden door een haag met lindes afgeschermd van het verkeer.
12
Opbouw profiel
Bomen in slechte conditie
Fietspad in rode tegels en lokale wortelopdruk
Droogte op Lorentzplein
Rommelig straatbeeld
Weinig groen
Veel verharding
Hoge fietsparkeerdruk
Hoge fietsparkeerdruk
Stedenbouwkundige analyse De Van Musschenbroekstraat en het Lorentzplein maken gezamenlijk onderdeel uit van de grotere stedenbouwkundige structuur in het Laakkwartier. De eigen rol en functie van beide onderdelen worden hier separaat beschreven. Laakkwartier Het Laakkwartier is in het begin van de 20e eeuw ontwikkeld als onderdeel van de Haagse uitbreidingsplannen. Het eerste plan (Lindo) laat een belangrijke diagonale structuur door de wijk heen zien. In het plan van Berlage (1908) is deze diagonaal aangepast aan het nieuwe symmetrische plan. De Goeverneurlaan vormt de hoofdas van het plan, met een monumentale beëindiging aan de oostzijde. In het laatste stedenbouwkundig plan (1922) is deze diagonaal aangepast en loopt over de Goeverneurlaan. Het groen rondom het Lorentzplein zoals bij Berlage is verdwenen. De hiërarchie van de as toont zich in de opbouw van bouwlagen en tot slot het Lorentzplein als stadsplein - het hart van de wijk met torens en monumentale bouw.
Stedenbouwkundig plan 1903 (Lindo)
Stedenbouwkundig plan 1908 (Berlage)
Centrale as en symmetrie
VA N M U S S C H E N B R O E K S T R A AT v o o r o n t w e r p
Lange zichtlijnen
Stedenbouwkundig plan 1922 (DSO)
Rechthoekig stadsplein
Lorentzplein Het Lorentzplein, een rechthoekig plein met groen middenmotief als hoofd van de monumentale as, wordt gezien als stadsplein en hart van het Laakkwartier. De opzet is symmetrisch en monumentaal. Lange zichtlijnen kenmerken het plein. Er is een sterke verwevenheid tussen stedenbouw en architectuur. Het plein heeft altijd een verkeersfunctie gehad, maar is door de jaren wel drukker geworden. Van Musschenbroekstraat De Van Musschenbroekstraat is de noordelijke tak van de gevorkte hoofdas. Langs deze tak van de hoofdas liggen een tweetal openbare ruimtes op de plek waar de bebouwing licht knikt. Aan de oostzijde ligt het Pasteurplein - een vierkant, symmetrisch groen ‘plein’. welke aan de westkant grenst aan de Van Musschenbroekstraat en rondom omgeven wordt door een drietal uniforme bouwblokken. Aan de westzijde van de Van Musschenbroekstaat is een parallelstructuur ontstaan door het terugleggen van de bebouwing. Op de as sluiten een achttal straten onder een schuine hoek aan.
13
Bomen Voor de Van Musschenbroekstraat in in mei 2024 een Bomen Effect Analyse gedaan door ideverde Bomendienst. De belangrijkste resultaten worden hier besproken en vormen input voor het ontwerp. In de Van Musschenbroekstraat, de aangrenzende pleinruimtes (o.a Pasteurplein) en het aangrenzende Lorentzplein staan in totaal 77 bomen. Van de 77 bomen zijn er 3 met een goede conditie, 39 met een redelijke conditie en 25 met een matige conditie en 9 met een slechte conditie. Eén boom is stervende. Kijken we naar de toekomstverwachting hebben alle goede en redelijke bomen een levensverwachting van >15 jaar. Zeventien matige bomen hebben een levensverwachting van 10-15 jaar, de overige 8 bomen van 5 tot 10 jaar. De 10 slechte bomen hebben een levensverwachting van 1 tot 10 jaar.
Valse acacia’s
Op basis van onderhoud is het wenselijk om alle bomen met een levensverwachting van minder dan 10 jaar te kappen: 18 bomen. Voor het Lorentzplein (18), Pasteurplein en parallelstructuur kunnen de meeste bomen blijven staan (tenzij levensverwachting <10 jaar) of verplant - enkele bomen op het Pasteurplein uitgezonderd. Voor de 39 bomen die tussen rijbaan en fietspad in de Van Musschenbroekstraat staan, geldt dat ze niet gehandhaafd kunnen worden vanuit de werkzaamheden vanuit riool. Voor 5 bomen wordt geadviseerd deze te kappen vanuit beheer. In totaal kunnen 9 van deze bomen worden verplant.
Jonge boom
De meeste bomen langs de Van Musschenbroekstraat zijn Valse acacia’s met sporadisch een Gewone veldesdoorn. Bij de parallelstructuur staan tevens een viertal Dubbelbloemige paardenkastanjes; op het Lorentzplein kleinbladige lindes, Kaukasische vleugelnoot en Zomereiken (zuilvorm) en op het Pasteurplein een vijftal Blazenbomen en één Haagbeuk. Vooruitlopend op het voorgestelde wegprofiel i.c.m. de ligging van bestaande kabels & leidingen, het nieuwe riool, de beschikbare hoeveelheid m3 en afstand tot de gevel kunnen straks langs de Van Musschenbroekstraat bomen van de 2e grootte kunnen worden geplant.
14
Conditie idverde Bomendienst
Toekomstverwachting idverde Bomendienst
Blazenbomen Pasteurplein
Programma van eisen •
KOR 2030
STOMP
‘Groen tenzij’ Hoge fietsparkeerdruk
VA N M U S S C H E N B R O E K S T R A AT v o o r o n t w e r p
De stedenbouwkundige opzet van de hiërarchische stedelijke as van de Van Musschenbroekstraat blijft herkenbaar en leesbaar, waarbij geen afbreuk wordt gedaan aan de stedenbouwkundige symmetrie van een hoofdas met zijtakken. Het Lorentzplein blijft herkenbaar als eigen ruimtelijke eenheid.
•
De Van Musschenbroekstraat blijft 50 km/u en wordt uitgevoerd in asfalt omdat het een route voor nood- en hulpdiensten betreft en er geen alternatieve routes zijn.
•
Fietspaden zijn gescheiden van de rijbaan (vrijliggend), 2.40 meter breed en uitgevoerd in rood asfalt. Trottoirs hebben een minimale breedte van 2.60 meter.
•
Er wordt uitgegaan van langsparkeren aan de rechterzijde van de rijbaan.
•
Het aantal parkeerplekken blijft gelijk of vermindert; de parkeerdruk is niet leidend voor wenselijke, toekomstige ontwikkelingen.
•
Versterken genoemde doelen in de Kadernota Openbare Ruimte 2030, oftewel: KOR 2030
•
Ambitie voor het opwaarderen van de hoofdboomstructuur in de Van Musschenbroekstraat en het oplossen van knelpunten in de bestaande hoofdboomstructuur op de kruisingen met het Lorentzplein en de Rijswijkseweg.
•
Bomen krijgen onder- en bovengronds voldoende ruimte, waarbij ondergronds voldoende afstand wordt gehouden tot kabels, leidingen en riool. Indien de afstand onvoldoende is, treffen we voorzieningen om conflicten te voorkomen.
•
Vanuit energietransitie is de wens naar voren gekomen om binnen het straatprofiel een ruimte van 1.50 meter te reserveren voor een toekomstig stadsverwarmingsnet bestaande uit 2 buizen DN250.
•
Er wordt gewerkt met de principes van STOMP en ‘Groen tenzij’. Het eerste principe geeft prioriteit aan de voetganger en fietser, gevolgd door het OV, deelmobiliteit en privé-auto. Het tweede principe dient onder meer klimaatadaptatie, duurzaamheid en ecologie.
•
Landschappelijke en verkeerskundige ingrepen zoals het optimaliseren van de oversteekbaarheid voor fiets en voetganger, het toevoegen van groen op de pleinen en het voorzien in voldoende fietsbeugels in de Van Musschenbroekstraat en het Lorentzplein komen voort uit de eerder genoemde principes van STOMP en ‘Groen tenzij’.
15
Voorontwerp In het voorontwerp is ervoor gekozen het wegprofiel zoveel mogelijk te versmallen om zo maximaal te kunnen vergroenen en ruimte te kunnen geven aan fietser en voetganger. Bovendien ontmoedigt een smal wegprofiel hard rijden. Dat betekent een wegprofiel van 1x2 rijstroken van 7 meter in totaal. Aan weerszijden van de weg wordt langs geparkeerd. Langs de gevels bevindt zich een trottoir van minimaal 2.40 m, op het brede deel zelfs 3.30 m (hier is het trottoir al breed en bevinden zich winkels met uitstallingen). Het eenrichtingsfietspad wordt 2.4 m breed en rood geasfalteerd. De overgebleven ruimte tussen fietspad en parkeerplaatsen wordt toegekend aan groen: 2 m op het smalle deel en 2.85 m op het brede deel. In deze groenstrook worden heesters en 2de grootte bomen geplant. Hierin wordt ook het fietsparkeren opgelost. Door bomen te planten in de groenstrook kan het aantal parkeerplaatsen worden gemaximaliseerd, kunnen meer bomen worden geplant en hebben bomen meer boven- en ondergrondse groeiruimte. De groenstrook scheidt langzaam van snel verkeerd en ontneemt het zicht op auto’s. Je fietst en wandelt straks langs het groen. De flankerende pleinruimtes (Pasteurplein, parallelstructuur en Schlegelstraat) worden vergroend. De doorsteek tussen de Pasteurstraat en de Ingenhouszstraat halen we eruit.
Hierdoor ontstaat ruimte om meer verblijfsruimte creëren en het plein verder te vergroenen. Er komen twee extra zitbanken bij. Op het Lorentzplein worden de versteende, rommelige pleinruimtes vergroend. Door eenzelfde vormentaal te kiezen (ongelijke driehoeken) blijven deze ruimtes bij elkaar horen en onderdeel uitmaken van het grotere Lorentzplein. De groenvakken vormen straks het structurerende element waaraan objecten als het ware kunnen worden ‘opgehangen’, zoals fietsbeugels, zitelementen en meer. Er wordt ruimte geboden voor ontmoeting en verblijf. Het schuinparkeren in het winkelcentrum blijft op verzoek van bewoners gehandhaafd. Dit kost veel parkeerplekken en de groenwinst is minimaal.
16
Profiel smalle deel Van Musschenbroekstraat
Profiel brede deel Van Musschenbroekstraat
VA N M U S S C H E N B R O E K S T R A AT v o o r o n t w e r p
17
18
VA N M U S S C H E N B R O E K S T R A AT v o o r o n t w e r p
19
Detaillering en beplanting Beplanting De beplanting in het voorontwerp Van Musschenbroekstraat en Lorentzplein bestaat uit een zestal lagen: 1. Bomen: 2de grootte bomen in de groenstrook langs de Van Musschenbroekstraat en 1ste grootte bomen op de pleinen, op de koppen en bij de zijstraten. 2. Zeeuwse haag: vormt de basis van de groenstrook tussen parkeervakken en fietspad. 3. Lage sierheesters met solitairen: vind je in alle groenvakken op plein niet zijnde het 4. Lorentzplein vaste planten met solitairen: vind je in de driehoekige scheggen op het Lorentzplein. 5. bloemrijk grasland: vanwege het zicht kiezen we in de middenberm van de Van Musschenbroekstraat voor bloemrijk grasland. 6. blokhaag: deze scheidt fietspad van parkeervakken nabij het winkelcentrum op het Lorentzplein. De precieze invulling van de beplanting volgt in het definitief ontwerp. De Zeeuwsche haag (met inheemse soorten als Meidoorns, Veldesdoorn en Sleedoorn) tussen parkeervakken en fietspad wordt robuust, klimaatbestendig en biodivers vormgegeven. Vrucht- en besdragende, en nectarproducerende soorten helpen insecten en vogels. Bovendien biedt deze dichte hagen een verdere schuilmogelijkheid voor vogels en kleine zoogdieren. Duurzaamheidsmaatregelen In december 2023 is door de raad het ‘Duurzaam, tenzij’ vastgesteld waarbij een inspanning in projecten op het gebied van duurzaamheid verplicht is gesteld.
In het project Van Musschenbroekstraat en Lorentzplein vergroenen we maximaal, wateren we waar mogelijk af op groen en planten we veel extra bomen. Om te voorzien in extra bewatering van de groenvakken op het Lorentzplein passen we parkbanden toe waar regenwater onder de banden naar het achterliggende vak stroomt. Langs de Van Musschenbroekstraat passen we open verharding toe onder fietsbeugels. D eze p lekken worden gecombineerd met doorsteken door het groen.
20
Het groenvak tussen de parkeervakken en fietspad is robuust, klimaatbestendig en biodivers.
Op het Lorentplein zorgen zogenaamde parkbanden voor voldoende zitgelegenheid en stroomt het regenwater onder de banden door naar het achterliggende groenvak.
Langs de Van Musschenbroekstraat stroomt het regenwater van trottoir en fietspad naar het groenvak, en krijgt het extra water door het toepassen van open verharding waar fietsen gestald worden.
Parkeer- en boombalans Bomenvoorstel Het belangrijkste onderdeel van het beplantingsconcept zijn de bomen. Tijdens de bewonersavond hebben we drie concepten gepresenteerd: voor de bijtjes, bloesemfeest en frisgroen. Alle bomen hebben een maximale hoogte van 12 meter. Buurtbewoners geven aan dat het concept frisgroen te veel lijkt op de huidige bomen (maar kleinere maat) en mogelijk past het concept bloesemfeest onvoldoende bij de schaal en maat van de VMBS. In het DO wordt daarom het concept met de diverse soorten esdoorns, in samenspraak met
VOOR DE BIJTJES
Boombalans In de Van Musschenbroekstraat staan 39 bomen langs de rijbaan. 30 bomen worden gekapt omdat ze op/nabij riolering staan of een beperkte toekomstverwachting hebben. 9 bomen kunnen worden verplant. In het nieuwe ontwerp planten we 100 bomen (incluis 9 verplante bomen). Hiermee komt de boombalans uit op +61.
BLOESEMFEEST
• combinatie van diverse (kleinere) esdoorns • drachtboom en/of waardplant voor insecten (bijen) • combinatie met bomen met opvallend blad • bomen ca. 8-10 (12) meter hoog
Op het Lorentzplein staan momenteel 18 bomen. In het ontwerp wordt er 1 gekapt vanwege de beperkte levensverwachting en 2 jegens rioleringswerkzaamheden. Twee bomen in verharding verplanten we naar een plantvak. We planten 5 nieuwe bomen, waardoor de boombalans uitkomt op +2.
• combinatie van diverse kersen, waaronder vogelkers, zoete kers en Japanse sierkers • opvallende bloei in april-mei, krachtige herstverkleuring • bomen ca. (6) 8 -12 meter hoog
Voor de pleinen (Pasteurplein, parallelstructuur en begin Schlegelstraat) langs de Van Musschenbroekstraat komt het totaal op -1. In de toekomst staan er straks 144 bomen waarmee de totale boombalans uitkomt op +62. Acer campestre ‘Elsrijk’
Acer negundo ‘Sensation’
In het project is ervoor gekozen voor de deelgebieden Van Musschenbroekstraat en Lorentzplein een boomen parkeerbalans op te stellen. Voor het Pasteurplein zijn de wijzigingen beperkt en minder ingrijpend voor bomen en parkeren.
de betrokken groenbeheerder, verder uitgewerkt. Dit concept wordt het meest kansrijk geacht voor het vergroten van de biodiversiteit. Door het kiezen van verschillende rassen esdoorns (A. negundo, A. campestre, A. platanoides, etc) wordt het risico op ziektes en eventuele grootschalig uitvallen in dit concept ondervangen.
Acer campestre ‘Redshine’
VA N M U S S C H E N B R O E K S T R A AT v o o r o n t w e r p
Prunus avium ‘Plena’
Prunus padus ‘Watereri’
Parkeerbalans In de huidige situatie zijn er 107 parkeerplekken langs de Van Musschenbroekstraat. In de nieuwe situatie komt dit uit op 95, een klein verlies van -15 parkeerplekken (o.a. door oren en formaliseren van in- en uitritten). Op het Lorentzplein vervallen geen plekken. Het verlies aan parkeerplekken blijft hiermee staan op -15.
Prunus sargentii ‘Charles Sargent’
21