RIS324282 Onderzoeksopzet Ruimte voor sport

Ruimte voor sport Gemeentelijke sportvoorzieningen in Den Haag Zuidwest, het Central Innovation District en de Binckhorst

Onderzoeksopzet 17 december 2025

RIS324282

Inhoudsopgave Inleiding en leeswijzer

2

Aanleiding

2

De ruimte voor sport staat onder toenemende druk ........................................................................... 2 De gemeenteraad is bezorgd over het meegroeien van sportvoorzieningen in een verdichtende stad .............................................................................................................................................................. 3 Gebiedstransformaties in andere steden verlopen niet altijd volgens plan ........................................ 4

Context

5

De gemeente zet jaarlijks 70% van haar sport gerelateerde middelen in op sportvoorzieningen ...... 5 De gemeente ziet haar sportvoorzieningen als een belangrijke voorwaarde voor het behalen van de sportambities ........................................................................................................................................ 6 De verdichtingsopgave vindt vooral plaats in drie grote ontwikkelgebieden ...................................... 7

Opzet onderzoek

9

Onderzoeksvragen ................................................................................................................................ 9 Aanpak .................................................................................................................................................. 9 Normenkader ...................................................................................................................................... 12 Planning .............................................................................................................................................. 16

Bijlage 1: Bronnenlijst

17

1

Inleiding en leeswijzer De gemeente Den Haag is verantwoordelijk voor een groot deel van de sportvoorzieningen in de stad.1 Hieronder vallen onder andere sporthallen, sportvelden en zwembaden. De gemeente stelt dat deze sportvoorzieningen een belangrijke voorwaarde vormen om inwoners van Den Haag aan het sporten en bewegen te krijgen.2 De gemeente acht het daarom van belang dat het ruimte voor sport en bewegen blijft bieden. Door te investeren in de gemeentelijke sportvoorzieningen streeft de gemeente ernaar dat deze meegroeien met het aantal inwoners en zo te waarborgen dat het aanbod blijft voldoen aan de vraag van de Haagse bevolking.3 Ruimte voor sportvoorzieningen is echter lastig te vinden in een groeiende, verdichtende stad.4 Hierdoor loopt de gemeente het risico dat het aanbod aan sportvoorzieningen niet genoeg meegroeit met het toenemend inwonertal van de stad. De Rekenkamer Den Haag start met een onderzoek naar of de gemeente op koers ligt om te waarborgen dat het aanbod aan sportvoorzieningen blijft voldoen aan eigen gemeentelijke normen. Ons onderzoek richt zich op de drie grote ontwikkelgebieden, de Binckhorst, het Central Innovation District (CID) en Zuidwest, waar de komende decennia het grootste deel van de gemeentelijke bouwopgave wordt uitgevoerd.5 In deze onderzoeksopzet staat beschreven hoe dit onderzoek eruit komt te zien.

In hoofdstuk 1 lichten we de aanleiding van het onderzoek toe. In hoofdstuk 2 beschrijven wij de context en rol van de gemeente omtrent sportvoorzieningen en in hoofdstuk 3 beschrijven we de opzet van het onderzoek, waaronder de onderzoeksvragen, de afbakening, de onderzoeksmethoden die we inzetten, het gehanteerde normenkader en de planning. De bestudeerde informatiebronnen zijn opgenomen in bijlage 1.

Aanleiding De ruimte voor sport staat onder toenemende druk De gemeente Den Haag heeft grote ambities op het gebied van sport. Zo heeft de gemeente als doel om alle inwoners van Den Haag in 2030 aan het sporten of bewegen te krijgen.6 Een aanbod aan

1 RIS306192 Raadsbesluit Haags Sportakkoord 2020-2022, Gemeenteraad, 25 november 2020. 2 RIS311895 Raadsmededeling Integraal Huisvestingsplan Sport, College van Burgemeesters en Wethouders, 6 april 2022, p. 3. 3RIS311895 Raadsmededeling Integraal Huisvestingsplan Sport, College van Burgemeester en Wethouders, 6 april 2022, p. 3; RIS317835

Raadsbesluit Haagse richtinggevende normen maatschappelijke voorzieningen en groen 2024, Gemeenteraad, 5 februari 2024, p. 5. 4 RIS306192 Raadsbesluit Haags Sportakkoord 2020-2022, Gemeenteraad, 25 november 2020, p. 15. 5RIS321163 Commissiebrief Omgevingsvisie Den Haag 2050, College van Burgemeester en Wethouders, 22 januari 2025, p. 78. 6

RIS306192 Raadsbesluit Haags Sportakkoord 2020-2022, Gemeenteraad, 25 november 2020, p.7.

2

gemeentelijke sportvoorzieningen dat voldoet aan de huidige én toekomstige vraag van inwoners, ziet de gemeente als een noodzakelijke voorwaarde om deze sportieve ambitie te bereiken. Dat is geen eenvoudige opgave. Ruimte in de stad is schaars en de bestaande voorzieningen worden op dit moment al intensief gebruikt.7 Zo blijkt uit onderzoek dat veel sportverenigingen niet het gewenste aantal uren in de sporthallen kunnen afnemen en dat het aantal sportvelden tekortschiet.8 Daar komt bij dat het aantal inwoners van de stad toeneemt. De verwachting is dat het inwonertal van Den Haag van 569.000 in 2025 groeit naar 595.000 inwoners in 2030 en in 2050 tussen de 643.000 tot 674.000 inwoners ligt. Dit betekent dat er naar verwachting gemiddeld 3.000 tot 4.000 nieuwe inwoners van Den Haag per jaar bij komen.9 Om deze verwachte bevolkingsgroei op te vangen heeft de gemeente Den Haag de ambitie om veel nieuwe woningen te bouwen. Aangezien het grondgebied van de stad niet toeneemt, zet de gemeente in op het verdichten van de stad. De gemeente heeft drie gebieden in de stad aangewezen waar deze verdichting voornamelijk dient plaats te vinden, namelijk het CID, Zuidwest en de Binckhorst.10 Het college heeft aangegeven dat de verdichtingsopgave zorgt voor een grote druk op de beschikbare ruimte.11 Deze druk beïnvloedt mogelijk de realisatie van voldoende sportvoorzieningen.

De gemeenteraad is bezorgd over het meegroeien van sportvoorzieningen in een verdichtende stad De gemeenteraad heeft meerdere keren kenbaar gemaakt, bezorgd te zijn over het toevoegen van voldoende maatschappelijke voorzieningen, waaronder sportvoorzieningen, bij gebiedsontwikkelingen. Via moties, schriftelijke vragen en amendementen heeft de gemeenteraad haar zorgen geuit over de manier waarop ruimte voor maatschappelijke voorzieningen gewaarborgd is in de groeiende stad. Deze zorgen richten zich regelmatig ook op de realisatie van voldoende (sport)voorzieningen in de drie ontwikkelgebieden Den Haag Zuidwest, het CID en de Binckhorst.12

7 RIS303937 Schriftelijke vraag Bindende Sportnorm, Gemeenteraad, 13 november 2019; RIS317835 Raadsbesluit Haagse richtinggevende

normen maatschappelijke voorzieningen en groen 2024, Gemeenteraad, 5 februari 2024, p.54; Ruimte voor georganiseerde sport in Den Haag. Een vraag-aanbodanalyse naar binnen en buitensportvoorzieningen (2019-2040), Mulier Instituut, Bjorn Schadenberg, mei 2020, p. 4 & p. 51. 8 Ruimte voor georganiseerde sport in Den Haag. Een vraag-aanbodanalyse naar binnen en buitensportvoorzieningen (2019-2040), Mulier

Instituut, Bjorn Schadenberg, mei 2020, p. 4, p. 51. 9 RIS321163 Commissiebrief Omgevingsvisie Den Haag 2050, College van Burgemeester en Wethouders, 22 januari 2025, p.47. 10 RIS321163 Commissiebrief Omgevingsvisie Den Haag 2050, College van Burgemeester en Wethouders, 22 januari 2025. 11 RIS321163 Commissiebrief Omgevingsvisie Den Haag 2050, College van Burgemeester en Wethouders, 22 januari 2025, p.159. 12

RIS319279 Motie Voorzieningen in gelijke tred op de Binckhorst, Gemeenteraad, 20 juni 2024; RIS319055 Motie Geef Zuidwest wat is toegezegd, Gemeenteraad, 30 mei 2024; RIS319934 Motie Geef de raad een rem, Gemeenteraad, 12 september 2024; RIS319056 Motie Voeg daadwerkelijk ruimte om te sporten en bewegen toe in Zuidwest, Gemeenteraad, 30 mei 2024; RIS319928 Motie Verantwoorde groei van de stad, Gemeenteraad, 12 september 2024; RIS319937 Motie Neem Vroondaal ook mee, Gemeenteraad, 12 september 2024; RIS321234 Motie Voorzieningen voor de buurt, Gemeenteraad, 23 januari 2025.

3

De gemeenteraad is van mening dat er meer regie moet komen op het realiseren van maatschappelijke voorzieningen bij nieuwbouw.13 Deze mening is in 2021 ook bevestigd in een evaluatie van het omgevingsplan Binckhorst uit 2018, waarin geconcludeerd werd dat de gemeente meer regie moet nemen om maatschappelijke voorzieningen te garanderen.14 De behoefte aan meer gemeentelijke regie op ruimte heeft geresulteerd in concrete beleidsinitiatieven. Sinds 2021 zijn er richtinggevende normen voor maatschappelijke voorzieningen opgesteld en is er een Integraal Huisvestingsplan Sport opgesteld. Het gemeentebestuur heeft voor de ontwikkelgebieden Den Haag Zuidwest (in 2023), het CID (in 2021) en de Binckhorst (in 2019) voorzieningenprogramma’s opgesteld.15 De behoefte aan meer regie op de ruimte heeft ook in de Omgevingsvisie Den Haag 2050 een plek gekregen.16 Ondanks deze beleidsmatige ontwikkelingen zijn de zorgen aan de kant van de gemeenteraad nog niet weggenomen. In de afgelopen twee jaar zijn meerdere moties ingediend en vragen gesteld door de raad, waaruit blijkt dat er nog steeds zorgen zijn op het gebied van ruimte voor sport.17

Gebiedstransformaties in andere steden verlopen niet altijd volgens plan Andere grote gemeenten worden geconfronteerd met dezelfde uitdagingen op het gebied van verdichting en de realisatie van voldoende sportvoorzieningen. Uit data-onderzoek van NRC blijkt dat inwoners van grote steden tussen 2010 en 2020 minder ruimte hebben gekregen om te sporten, omdat sportvelden en -hallen zijn vervangen door onder andere meer woningen en kantoren.18 In Amsterdam blijkt het realiseren van gevarieerde en vitale stadsdelen en wijken met uiteenlopende voorzieningen een complexe puzzel te zijn. Bij sportvoorzieningen is het vinden van ruimte voor buitensport een grotere uitdaging dan binnensport vanwege het grotere ruimtebeslag.19 Bij twee transformatiegebieden die de Rekenkamer Amsterdam heeft bestudeerd, is er een verschil tussen

13

RIS303937, Schriftelijke vraag Bindende Sportnorm, Gemeenteraad, 13 november 2019; RIS304266 Schriftelijke vraag Over vergeten scholen en andere voorzieningen op de Binckhorst, Gemeenteraad, 20 december 2019. 14

RIS310722 Raadsvoorstel Voorstel van het college inzake Opheffing geheimhouding Evaluatie pilot Omgevingsplan Binckhorst, College van Burgemeester en Wethouders, 25 november 2021. 15RIS303870 Collegebesluit Voorzieningenprogramma Binckhorst, College van Burgemeester en Wethouders, 7 november 2019; RIS307135

Raadsbesluit Bijlage 9, 201112 CID voorzieningenprogramma, College van Burgemeester en Wethouders, 29 juni 2021; RIS315261 Raadsbesluit Bijlage 1-2, Voorzieningenprogramma Den Haag Zuidwest, College van Burgemeester en Wethouders, 22 november 2023; RIS315261 Raadsbesluit Bijlage 1-1, Structuurvisie Zuidwest 2040 Groen, stedelijk en vitaal Zuidwest, College van Burgemeesters en Wethouders, 22 november 2023; RIS316627 Collegebesluit Bijlage 4, Eindrapport Den Haag CID Voorzieningenprogramma, College van Burgemeesters en Wethouders, 28 september 2023. 16 RIS321163 Commissiebrief Omgevingsvisie Den Haag 2050, College van Burgemeester en Wethouders, 22 januari 2025, p. 8. 17RIS317453 Motie Haagse normen en waarden, Gemeenteraad, 14 december 2023; RIS319279 Motie Voorzieningen in gelijke tred op de

Binckhorst, Gemeenteraad, 20 juni 2024; RIS319055 Motie Geef Zuidwest wat is toegezegd, Gemeenteraad, 30 mei 2024; RIS319934 Motie Geef de raad een rem, Gemeenteraad, 12 september 2024; RIS319056 Motie Voeg daadwerkelijk ruimte om te sporten en bewegen toe in Zuidwest, Gemeenteraad, 30 mei 2024; RIS319928 Motie Verantwoorde groei van de stad, Gemeenteraad, 12 september 2024; RIS319937 Motie Neem Vroondaal ook mee, Gemeenteraad, 12 september 2024; RIS321234 Motie Voorzieningen voor de buurt, Gemeenteraad, 23 januari 2025. 18

Strijd tegen beweegarmoede niet erg succesvol: in de grote steden is alsmaar minder ruimte om te sporten, NRC, 11 november 2025, https://www.nrc.nl/nieuws/2025/11/11/strijd-tegen-beweegarmoede-niet-erg-succesvol-in-de-grote-steden-is-alsmaar-minder-ruimteom-te-sporten-a4911505, geraadpleegd op 10 december 2025. 19 Gebiedsontwikkeling en betaalbare woningen. Deelonderzoek 2: casus Amstel III – Bullewijk en Paasheuvelwijk, Rekenkamer Amsterdam-

Zaanstad, 1 april 2025, p. 44.

4

beoogde planvorming en de gerealiseerde voorzieningen, waarbij het ontwikkelen van (kleine) woningen uiteindelijk voorrang kreeg ten koste van groen en sportvoorzieningen. Ook in andere steden worden vaker dezelfde problemen gesignaleerd. Door een focus op woningbouw komen maatschappelijke voorzieningen in de knel. Een voorbeeld hiervan is de gemeente Groningen, waar het in de gerealiseerde nieuwbouwwijken niet is gelukt om gevarieerde wijken met voldoende maatschappelijke voorzieningen te realiseren.20

Context De gemeente zet jaarlijks 70% van haar sport gerelateerde middelen in op sportvoorzieningen De Gemeentewet biedt geen wettelijk kader voor sport- en beweegbeleid.21 Desondanks hechten gemeenten doorgaans belang aan sport en bewegen, en hebben ze op dit terrein beleid geformuleerd met bijbehorende ambities. Het Haagse sport(voorzieningen)beleid heeft onder andere een plek gekregen in de Haagse sportnota (2015), Integraal Huisvestingsplan Sport en het Haags akkoord 2023-2026. In hoofdlijnen doen gemeenten dit op twee manieren, namelijk door middelen uit te geven ten behoeve van het beheer van sportvoorzieningen en door actief sportbeleid te voeren.22 De gemeente beschikt op dit moment over zeven zwembaden, 16 sporthallen, 300 sportvelden, de Sportcampus Zuiderpark en tal van sporttoestellen in de openbare buitenruimte.23 Dit alles vormt het aanbod aan gemeenschappelijke sportvoorzieningen, waarmee de gemeente aan de inwoners van Den Haag ruimte biedt om op verschillende manieren te sporten. Het beheer en onderhoud van deze voorzieningen heeft de gemeente direct of indirect in handen.

Voor de accommodaties die op de gemeentelijke sportvelden staan geldt, dat deze eigendom zijn van de gemeente en door middel van een bruikleenovereenkomst in beheer zijn bij de betreffende sportverenigingen, die ook verantwoordelijk zijn voor het onderhoud.24 Het aanbod aan gemeentelijke sportvoorzieningen vormt elk jaar de bulk van de jaarlijkse gemeentelijke uitgaven binnen het programma Sport. Jaarlijks zet de gemeente zo’n 70% van de

20 Gemeenteraad Groningen, Collegebrief Werkwijze maatschappelijke voorzieningen bij stedelijke ontwikkeling, 27 september 2024, p.2. 21 De afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State heeft op 18 oktober 2023 uitspraak gedaan na bezwaren van bewoners van de

wijk Bezuidenhout over verdichting, die ze in strijd achtten met een goede ruimtelijke ordening. Burgers beklaagden zich over de verdichting en het bijbouwen van woningen, zonder dat er extra maatschappelijke voorzieningen als sport en scholen werden toegevoegd. De afdeling Bestuursrechtspraak ging daar niet in mee en gaf aan dat maatschappelijke voorzieningen als sport en scholen geen primaire levensbehoeften zijn. 22 RIS306192 Raadsbesluit Haags Sportakkoord 2020-2022, Gemeenteraad, 25 november 2020; RIS311895 Raadsmededeling Integraal

Huisvestingsplan Sport, College van Burgemeesters en Wethouders, 6 april 2022; RIS283153 Raadsbesluit Sportnota 2015-2030, Gemeenteraad, 2 juni 2015. 23 RIS316918 Raadsbesluit Voorstel van het college inzake Programmabegroting 2024-2027, Gemeenteraad, 27 oktober 2023, p. 124. 24

RIS311895 Raadsmededeling Integraal Huisvestingsplan Sport, College van Burgemeester en Wethouders, 6 april 2022.

5

middelen uit het programma Sport in op het beheer, het onderhoud en bijdragen aan de groei van haar aanbod aan sportvoorzieningen. Dit vertaalt zich naar gemiddeld € 52 mln. per jaar. 25 In de programmarekening in 2024 gaf de gemeente Den Haag € 80 mln. uit aan sport, waarvan € 56 mln. aan sport- en spelaccommodaties en € 24 mln. aan sportbeleid en activering.26

De gemeente ziet haar sportvoorzieningen als een belangrijke voorwaarde voor het behalen van de sportambities De gemeenteraad heeft in 2015 als doel gesteld, dat de gemeente beschikt over een ‘evenwichtig en goed gespreid aanbod van kwalitatief goede, goed bereikbare, toegankelijke, efficiënt gebruikte en bij voorkeur multifunctionele sportvoorzieningen’.27 In het Integraal Huisvestingsplan Sport is het uitgangspunt vermeld dat de realisatie van (sport)voorzieningen gelijke tred moet houden met de komst van nieuwe bewoners.28 Aanvullend is in 2020 het Haags Sportakkoord vastgesteld, waarin wordt gesteld dat de gemeente honderd procent sport- of beweegdeelname van alle Hagenaars in 2030 ambieert.29 Een toereikend aanbod aan sportvoorzieningen wordt door de gemeente gezien als een belangrijke voorwaarde voor de realisatie van dit doel.

Daarom staat in het Haags Sportakkoord ook als doel dat er in 2030 voldoende faciliteiten zijn die aansluiten bij de Haagse sport- en beweegbehoeften.30 Het meest recente coalitieakkoord bevestigt, dat de ambities en aanpak uit het Haagse Sportakkoord nog steeds leidend zijn en dat het zorgen voor voldoende sportvoorzieningen door het college als essentieel wordt gezien.31 De gemeente heeft aan de hand van bevolkingsprognoses en vraag- en aanbodanalyses inzichtelijk gemaakt hoe het aanbod aan gemeentelijke sportvoorzieningen kan voldoen aan de vraag van huidige én toekomstige inwoners van Den Haag. Dit heeft geresulteerd in het richtinggevende normen voor sportvoorzieningen, waarmee voor het eerst is gewerkt in 2021, en in een Integraal Huisvestingsplan Sport (IHP Sport), vastgesteld in 2022.32 De normen beschrijven de ruimtevraag per

25 Intern document rekenkamer. 26 RIS321975 Raadsbesluit Geamendeerd voorstel van het college inzake Programmarekening 2024, Gemeenteraad, 9 juli 2025, p. 154-158. 27 RIS283153 Raadsbesluit Sportnota 2015-2030, Gemeenteraad, 2 juni 2015, p.34. 28 RIS311895 Raadsmededeling bijlage Integraal Huisvestingsplan Sport, College van Burgemeesters en Wethouders, 6 april 2022, p. 7 en

17. 29 RIS306192 Raadsbesluit Haags Sportakkoord 2020-2022, Gemeenteraad, 25 november 2020, p. 7. 30 RIS306192 Raadsbesluit Haags Sportakkoord 2020-2022, Gemeenteraad, 25 november 2020, p. 7. 31 RIS316672, Coalitieakkoord Haags akkoord 2023-2027, D66, Groenlinks, Partij voor de Dieren, Partij van de Arbeid, CDA, Denk, 2

november 2023, p. 35. 32

RIS311895 Raadsmededeling Integraal Huisvestingsplan Sport, College van Burgemeester en Wethouders, 6 april 2022.

6

type voorziening, uitgedrukt in vierkante meters per duizend woningen.33 De normen zijn niet bindend, maar bedoeld als richtlijn bij gebiedsontwikkelingen.34 Binnen de richtinggevende normen worden vier verschillende woonmilieus onderscheiden, namelijk hoogstedelijk, centrum-stedelijk, gemengd-stedelijk en stedelijk.35 Elk woonmilieu heeft een eigen karakter met bijbehorende unieke behoeften en gemiddelde huishoudensgrootte, en dus met eigen richtinggevende normen.36 De milieus verschillen ook op zaken als bevolkingsdichtheid, huishoudenssamenstelling en stedenbouwkundige structuur. Drie woonmilieus zijn gebaseerd op referentiegebieden in de bestaande stad. Het centrum-stedelijk milieu is gebaseerd op gebieden als het Zeeheldenkwartier en de Stationsbuurt, gemengd-stedelijk op het Valkenboskwartier en Loosduinen, en stedelijk op gebieden aan de gemeentegrenzen van de stad zoals Wateringse Veld en Leidschenveen. In het CID wordt een hoogstedelijk woonmilieu gecreëerd.

Dit woonmilieu kent de stad op dit moment nog niet.37 Een hoogstedelijk milieu wordt gekenmerkt door een zeer hoge bebouwingsdichtheid, hoogbouw en functiemenging in gebouwen.38 Het milieu is nog stedelijker dan het centrum-stedelijke milieu van het huidige stadscentrum.39 Bepalen welk woonmilieu een bepaald ontwikkelgebied moet worden is onderdeel van gebiedsontwikkelingen.40 De normen zijn gebruikt voor het opstellen van het IHP Sport, hierin wordt beschreven hoe de investeringsopgave er op het terrein van sport uitziet tot 2032, met een doorkijk tot 2040.41

De verdichtingsopgave vindt vooral plaats in drie grote ontwikkelgebieden De drie ontwikkelgebieden, de Binckhorst, het CID en Zuidwest, verschillen van elkaar met betrekking tot zaken als de grondpositie van de gemeente, het gewenste woonmilieu en waar in het ontwikkelproces de gebieden zich bevinden. We introduceren de drie gebieden hieronder kort.

33 RIS317835 Raadsbesluit Haagse richtinggevende normen maatschappelijke voorzieningen en groen 2024, Gemeenteraad, 5 februari

2024, p. 6. 34 RIS317835 Raadsbesluit Haagse richtinggevende normen maatschappelijke voorzieningen en groen 2024, Gemeenteraad, 5 februari

2024, p. 8. 35 Deze woonmilieus zijn nader omschreven in: RIS317835 Raadsbesluit Haagse richtinggevende normen maatschappelijke voorzieningen

en groen 2024, Gemeenteraad, 5 februari 2024, p. 16-19. 36 RIS317835 Raadsbesluit Haagse richtinggevende normen maatschappelijke voorzieningen en groen 2024, Gemeenteraad, 5 februari

2024, p. 11. 37 RIS317835 Raadsbesluit Haagse richtinggevende normen maatschappelijke voorzieningen en groen 2024, Gemeenteraad, 5 februari

2024, p. 11. 38 RIS317835 Raadsbesluit Haagse richtinggevende normen maatschappelijke voorzieningen en groen 2024, Gemeenteraad, 5 februari

2024, p. 16. 39 RIS316627 Collegebesluit Bijlage 4, Eindrapport Den Haag CID Voorzieningenprogramma, College van Burgemeesters en Wethouders, 28

september 2023, p. 7. 40 RIS317835 Raadsbesluit Haagse richtinggevende normen maatschappelijke voorzieningen en groen 2024, Gemeenteraad, 5 februari

2024, p. 11. 41

RIS311895 Raadsmededeling Integraal Huisvestingsplan Sport, College van Burgemeesters en Wethouders, 6 april 2022, p.1.

7

Binckhorst De Binckhorst is een buurt ten zuiden van het Centraal Station en bestaat uit vier kwartieren.42 De Binckhorst was voorheen voornamelijk een bedrijventerrein. Van de drie ontwikkelgebieden is de Binckhorst het gebied waar de gebiedsontwikkeling het verst gevorderd is. De Binckhorst is namelijk al sinds 2016 in ontwikkeling. Het vormde ook een pilot voor gebiedsontwikkeling onder de Omgevingswet.43 De gemeente hoopt een centrum-stedelijk milieu te realiseren in de Binckhorst, waar de industrie behouden blijft, maar er ook ruimte komt voor wonen.44 Op dit moment wonen er 3.397 mensen in de Binckhorst en er is een verwachte toename naar 22.000 inwoners in 2050. Een van de uitdagingen in de Binckhorst is dat er weinig grond in bezit is van de gemeente en het grondeigenaarschap versnipperd is.45

Central Innovation District Het Central Innovation District (CID) in het centrum van Den Haag bestaat uit acht deelgebieden. In het CID wonen nu circa 50.000 mensen. De verwachting is dat het aantal inwoners zal toenemen met 35.000 mensen en dat het CID in 2040 85.000 inwoners telt. De gemeente beoogt in het CID het eerste hoogstedelijke woonmilieu van de stad te realiseren.46 Al in de Agenda Ruimte voor de stad uit 2015 wordt het CID genoemd als kansrijk gebied voor stedelijke ontwikkeling en verdichting.47 In 2021 is een structuurvisie voor het gebied vastgesteld.48 Op het gebied van sportvoorzieningen wordt in het CID vooral buiten het eigen gebied gekeken naar mogelijke sportlocaties.49

Zuidwest Den Haag Zuidwest bestaat uit de vier woonwijken: Bouwlust, Vrederust, Morgenstond en Moerwijk. Van de drie ontwikkelgebieden verkeert Zuidwest nog in het vroegste stadium van de planvorming. De structuurvisie voor het gebied werd in 2023 vastgesteld.50 Er wonen op dit moment ruim 70.000 mensen in Zuidwest. De verwachting is dat het aantal inwoners in Zuidwest zal toenemen met

42 Ontwikkelingen Binckhorst, website gemeente Den Haag, (datum onbekend), https://projecten.denhaag.nl/gebied/ontwikkelingen-

binckhorst, geraadpleegd 27 november 2025. 43 RIS281545 Commissiebrief Omgevingswet, Omgevingsplan Binckhorst en Voorbereidingsbesluit Binckhorst, College van Burgemeester en

Wethouders, 26 maart 2015. 44 RIS322403 Commissiebrief Tussenstand Gebiedsprogramma Binckhorst, College van Burgemeester en Wethouders, 11 juni 2025. 45 Capaciteitsbehoefte sport in de Vlietzoom, Kybys, R. van Doremalen, 10 december 2024, p.3 46 RIS317835 Raadsbesluit Haagse richtinggevende normen maatschappelijke voorzieningen en groen 2024, Gemeenteraad, 5 februari

2024, p. 11. 47 RIS282215 Commissiebrief Agenda Ruimte voor de stad, College van Burgemeester en Wethouders, 8 mei 2015, p. 48. 48 RIS307135 Raadsbesluit Gewijzigd raadsvoorstel over de Structuurvisie Central Innovation District, Gemeenteraad, 29 juni 2021. 49 Dat betreft in ieder geval buitensportvoorzieningen. Zie nota portefeuillehouder, Buitensport CID en Binckhorst, kenmerk

OCW/10667546. 50 RIS315261 Raadsbesluit Geamendeerd gewijzigd voorstel van het college inzake Ontwerp Structuurvisie Den Haag Zuidwest 2040; Groen,

stedelijk en vitaal Zuidwest, Gemeenteraad, 22 november 2023.

8

22.500 inwoners en er in 2040 dus 92.500 menen wonen. Zuidwest verschilt met de Binckhorst en het CID, omdat hier het minder verdichte “gemengd-stedelijke” woonmilieu beoogd wordt.51

Opzet onderzoek Met dit onderzoek willen we inzicht bieden in de gemeentelijke waarborgen om een toereikend aanbod van sportvoorzieningen in de ontwikkelgebieden Den Haag Zuidwest, CID en Binckhorst te realiseren. Ons doel is om aan de hand van huidige en voorgaande planvorming en de uitvoering daarvan, te beoordelen of de gemeente momenteel op koers ligt met het realiseren van de benodigde sportvoorzieningen in de drie ontwikkelgebieden en concrete aanbevelingen te doen met betrekking tot tijdige (bij)sturing van het sportvoorzieningenbeleid.

Onderzoeksvragen De hoofdvraag van het onderzoek luidt als volgt: In hoeverre ligt de gemeente Den Haag op koers om in de drie ontwikkelgebieden Den Haag Zuidwest, CID en Binckhorst volgens de eigen gemeentelijke normen voldoende sportvoorzieningen te realiseren? Om deze hoofdvraag te kunnen beantwoorden, hebben we de volgende deelvragen geformuleerd: 1. Voldoet het huidige aanbod van sportvoorzieningen in de drie ontwikkelgebieden aan de eigen normen voor sportvoorzieningen van de gemeente Den Haag? 2. Zijn de huidige plannen van het gemeentebestuur op het gebied van sportvoorzieningen in de drie ontwikkelgebieden toereikend om deze voorzieningen mee te laten groeien met het verwachte aantal inwoners? 3. In hoeverre heeft het college tot nu toe uitvoering gegeven aan het realiseren van de ambities op het gebied van sportvoorzieningen in de drie ontwikkelgebieden?

Aanpak Dit onderzoek geeft een oordeel over het functioneren van de gemeente Den Haag. Deze volgt uit de missie van de Rekenkamer Den Haag: Het door middel van onafhankelijk en objectief onderzoek beoordelen van het door de gemeente Den Haag gevoerde beleid met als doel het functioneren van de gemeente te verbeteren en de publieke verantwoording daarover te versterken.

51

RIS322336 Collegebesluit Q-team Binckhorst Jaarverslag 2024, College van Burgemeester en Wethouders, 11 juni 2025, p.11.

9

Afbakening We beperken ons in dit onderzoek tot de gemeentelijke sportvoorzieningen die zijn benoemd in het Integraal Huisvestingsplan 52 Hieronder vallen de volgende voorzieningen: 1. Sporthallen en overige binnensportvoorzieningen; 2. Zwembaden; 3. Buitensportvoorzieningen (zoals sportvelden); 4. Voorzieningen in de openbare ruimte (zoals toestellen voor calisthenics). Het beoogde onderzoek beperkt zich tot de kwantiteit van gemeentelijke sportvoorzieningen in en nabij de drie ontwikkelgebieden. Dit zijn dus sportvoorzieningen waar cijfers aan te verbinden zijn, bijvoorbeeld aantallen of oppervlaktematen. De kwaliteit en duurzaamheid van gemeentelijke sportvoorzieningen vallen om verschillende redenen buiten de focus van het onderzoek. De eerste reden is dat de focus van het onderzoek dan te breed zou worden en de ruimtelijke uitdagingen in de ontwikkelgebieden dan niet meer centraal staan. De tweede reden is dat kwaliteit en duurzaamheid, met uitzondering van de staat van het onderhoud van sportvoorzieningen53, niet duidelijk genormeerd zijn en ook zeer uiteenlopende aspecten omvat, waaronder veiligheid en gebruiksvriendelijkheid. Dit vereist een geheel ander normenkader en zou het onderzoek daarmee een andere wending geven. Het onderzoek is primair54 gericht op de drie ontwikkelgebieden Den Haag Zuidwest, het CID en de Binckhorst.

De belangrijkste motivering voor deze afbakening is het feit dat in deze drie gebieden de komende decennia het grootste deel van de bouwopgave plaats vindt.55 Voor het geven van een oordeel over de mate waarin het college tot nu toe uitvoering heeft gegeven aan de plankaders voor de drie ontwikkelgebieden, kijken we naar de planvorming die in het verleden heeft plaatsgevonden. Het startmoment van de planvorming verschilt per

52RIS311895 Raadsmededeling bijlage Integraal Huisvestingsplan Sport, College van Burgemeesters en Wethouders, 6 april 2022, p. 18. 53 Het onderhoud van sportvoorzieningen is aanvankelijk overwogen als optie voor nader onderzoek, maar we hebben geen signalen

ontvangen dat er op dat vlak concrete knelpunten zouden zijn. 54 In verscheidene documenten is expliciet de optie benoemd dat ruimte voor buitensport in de drie ontwikkelgebieden mogelijk buiten het

ontwikkelgebied, bijvoorbeeld in deelgemeenten gevonden moet gaan worden. Deze optie wordt meegenomen in de analyse. Zie bijvoorbeeld: RIS316628 Commissiebrief bijlage 4 Eindrapport Den Haag CID Voorzieningenprogramma, College van Burgemeester en Wethouders, 28 september 2023, p. 27; RIS317835 Raadsbesluit bijlage 1 Nota Haagse richtinggevende normen voor maatschappelijke voorzieningen en groen 2024, Gemeenteraad, 12 september 2024, p. 53; RIS311895 Raadsmededeling Integraal Huisvestingsplan Sport, College van Burgemeesters en Wethouders, 6 april 2022, p. 3. 55

RIS321163 Commissiebrief Omgevingsvisie Den Haag 2050, College van Burgemeester en Wethouders, 22 januari 2025, p. 78.

10

ontwikkelgebied. We beschouwen het moment dat in gemeentelijke stukken expliciet wordt gesproken over gebiedstransformatie als het startmoment van gebiedsontwikkeling. We kijken in ieder geval niet verder terug dan 2015. In dat jaar werd de Haagse sportnota vastgesteld en zijn verscheidene ambities op het gebied van sport geformuleerd. Een jaar later, in 2016, begon de ontwikkeling van de Binckhorst. De meest recente voorzieningenprogramma’s in de ontwikkelgebieden werden opgesteld in 2019 (de Binckhorst) en 2023 (Zuidwest en het CID). Onderzoeksmethoden Voor de beantwoording van de deelvragen zet de Rekenkamer Den Haag een combinatie van verschillende onderzoeksmethoden in. Om de eerste deelvraag te beantwoorden onderzoeken we in hoeverre het huidige aanbod aan de gemeentelijke sportvoorzieningen in de drie ontwikkelgebieden overeenkomt met de gemeentelijke normen. Belangrijke informatiebronnen zijn daarbij gemeentelijke gegevens over het aanbod aan sportvoorzieningen, zoals bijvoorbeeld weergegeven in het Integraal Huisvestingsplan Sport, als ook observaties in de ontwikkelgebieden. Om de tweede deelvraag te beantwoorden bestuderen en beoordelen we de kaderstelling voor sportvoorzieningen en de huidige plannen van het gemeentebestuur op het gebied van sportvoorzieningen in de drie ontwikkelgebieden.

Als normenkader hanteren we hierbij in aangepaste vorm de ‘Checklist grote projecten’ die wij in 2009 hebben opgesteld als toetsingskader voor de sturing op grote projecten (zie Normenkader). Wij analyseren hiervoor onder meer raadsbesluiten, zoals de huidige structuur- en gebiedsvisies56 van de drie ontwikkelgebieden en de bijbehorende voorzieningenprogramma’s57. Ook kijken wij naar de vertaling van dergelijke raadsbesluiten door het college naar huidige uitvoeringsprogramma’s of strategieën58 en huidige (deel)projectplannen59. Wij richten ons dan ook op álle huidige plannen

56 315261 Raadsbesluit Bijlage 1-1, Structuurvisie Zuidwest 2040 Groen, stedelijk en vitaal Zuidwest, College van Burgemeesters en

Wethouders, 22 november 2023; 307135 Raadsbesluit Gewijzigd raadsvoorstel over de Structuurvisie Central Innovation District, Gemeenteraad, 29 juni 2021; 322967 Raadsvoorstel Terinzagelegging ontwerp Intergemeentelijk gebiedsprogramma doorontwikkeling Binckhorst, De Vlietlijn en Geothermie, Het College van Burgemeester en Wethouders, 22 augustus 2025. 57 Namelijk het voorzieningenprogramma Den Haag Zuidwest; het voorzieningenprogramma CID en het voorzieningenprogramma

Binckhorst, zie: RIS315261 Raadsbesluit bijlage 1-2 Voorzieningenprogramma Den Haag Zuidwest, Gemeenteraad, 14 december 2024; RIS316628 Commissiebrief bijlage 4 Eindrapport Den Haag CID Voorzieningenprogramma, College van Burgemeester en Wethouders, 28 september 2023; RIS303870 Collegebesluit Voorzieningenprogramma Binckhorst, College van Burgemeester en Wethouders, 7 november 2019. 58 In het voorzieningenprogramma Den Haag Zuidwest is vermeld dat een uitvoeringsstrategie wordt opgesteld, zie: RIS315261

Raadsbesluit bijlage 1-2 Voorzieningenprogramma Den Haag Zuidwest, Gemeenteraad, 14 december 2024, p. 8. 59 Een concreet project in Den Haag Zuidwest is bijvoorbeeld de herinrichting van het sportpark Escamp I, zie: RIS320070 Raadsbesluit

Sportpark Escamp, Gemeenteraad, 18 december 2024.

11

die door de raad en het college zijn vastgesteld. Hierbij laten we ons zo nodig adviseren door wetenschappelijke experts op het gebied van gebiedsontwikkeling.60 Om de derde vraag te beantwoorden analyseren we gemeentelijke documenten en databestanden. Concrete voorbeelden van gemeentelijke documenten zijn beleidsnota’s61, periodieke voortgangsrapportages62, oude voorzieningenprogramma’s (voor zover van toepassing), oude uitvoerings- en projectplannen op het gebied van sportvoorzieningen, notulen van bijeenkomsten van (deel)projectteams, samenwerkingsovereenkomsten en convenanten (voor zover deze zijn gesloten), monitoringsrapportages, visiedocumenten63, begrotingen, studies64, evaluaties65 en onderzoeken.66 De focuspunten (en zoektermen) in al deze documenten zijn steeds de gemeentelijke sportvoorzieningen. Daarnaast houden we semigestructureerde interviews met ambtenaren, experts en andere relevante stakeholders bij de ontwikkelgebieden in Den Haag. Hiermee ontstaat eveneens inzicht in de mate waarin en de wijze waarop de gemeente heeft geleerd van knelpunten op het gebied van sportvoorzieningen bij de gebiedsontwikkeling en eerdere planvorming. Met knelpunten in de planvorming bedoelen we hier zowel knelpunten in de plannen zelf als knelpunten bij de totstandkoming van deze plannen.

Normenkader Ten behoeve van dit onderzoek hanteren we een normenkader. Aan de hand van dit normenkader beoordelen we of de gemeente Den Haag op koers ligt bij de realisatie van sportvoorzieningen in de drie Haagse ontwikkelgebieden.

60 Bij de totstandkoming van deze onderzoeksopzet zijn twee experts op het gebied van gebiedsontwikkeling geïnterviewd. 61 Waaronder de Nota Vastgoed, de Sportnota 2015-2030 en de Nota Richtinggevende normen voor maatschappelijke voorzieningen en

groen 2024, allen opgenomen in onze bronnenlijst. 62 Bijvoorbeeld voortgangsrapportages Gebiedsontwikkeling Zuidwest 2025, zie: RIS323210 Commissiebrief bijlage Voortgangsrapportage

gebiedsontwikkeling Zuidwest 2025, College van Burgemeester en Wethouders, 18 september 2025. 63 Bijvoorbeeld de Omgevingsvisie Den Haag 2050, zie: RIS322469 Raadsbesluit bijlage 1 Omgevingsvisie Den Haag 2050, Gemeenteraad,

18 september 2025. 64 Bijvoorbeeld het onderzoek naar de Vlietzoom, zie: RIS321960 Commissiebrief Onderzoeksfase gebiedsprogramma Haagse Vlietzone,

College van Burgemeester en Wethouders, 17 april 20205. 65 Bijvoorbeeld de evaluatie van het omgevingsplan Binckhorst en de evaluatie van het Haags Sportkwartier, zie: RIS310772 Raadsbesluit

bijlage 1 Rapport Evaluatie Pilot Omgevingsplan Binckhorst, gemeenteraad, 8 december 2021; Evaluatie Haags Sportkwartier over de periode 2019-2022, Haagse Hogeschool, (datum onbekend). 66 Zie bijvoorbeeld het Voorzieningenonderzoek CID, het onderzoek naar sport in de Vlietzone, het onderzoek van het Mulier Instituut naar

ruimte voor georganiseerde sport in Den Haag en het onderzoek ‘Bouwen aan de complete stad’ van de Rekenkamer Amsterdam uit onze bronnenlijst.

12

De normen waaraan we het beleid en de uitvoering van de gemeente gaan toetsen, hebben we hieronder beschreven.

Norm deelvraag 1: beoordeling van het huidige voorzieningenaanbod Het huidige aanbod van sportvoorzieningen in de drie ontwikkelgebieden voldoet aan de richtinggevende norm voor sportvoorzieningen. Om te bepalen of het huidige aanbod van gemeentelijke sportvoorzieningen tegemoet komt aan de huidige vraag van inwoners maken wij gebruik van de richtinggevende norm voor sportvoorzieningen die door de gemeenteraad is vastgesteld. Deze norm is tot stand gekomen door middel van meerdere vraag-aanbodanalyses en opgesteld in samenwerking met gerenommeerde onderzoeksbureaus.67 Wij nemen de norm en de analyses die daaraan ten grondslag liggen als uitgangspunt.

Normen deelvraag 2: beoordeling van de huidige planvorming Om te kunnen beoordelen of de huidige plannen van het gemeentebestuur op het gebied van sportvoorzieningen in de drie ontwikkelgebieden toereikend zijn om deze mee te laten groeien met het verwachte aantal inwoners, toetsen wij de huidige plannen aan een aantal criteria. Wij baseren ons hierbij in beginsel op een checklist die de rekenkamer Den Haag in 2009 ontwikkeld heeft voor een onderzoek naar grote projecten. Deze “checklist grote projecten” had tot doel om raadsleden te helpen de informatie over projecten te beoordelen op kwaliteit en volledigheid.68 De checklist onderscheidt acht categorieën aan informatie69. Dit zijn: 1. Kaderstelling: inzicht in het probleem, doelstellingen en resultaten; 2. Reikwijdte (scope): projectdefinitie (afbakening) en ruimte voor flexibiliteit; 3. Sturing: indicatoren voor sturing en afspraken tussen stakeholders (o.a. raad en college); 4. Planning: tijdschema, fasering en bandbreedte voor project; 5. Financiën: raming en wijze van financiering; 6. Risico’s: risico-inventarisatie/analyse en beheersmaatregelen; 7. Projectorganisatie en uitvoering: helderheid van interne/externe organisatie en controle daarop;

67 Ruimte voor georganiseerde sport in Den Haag. Een vraag-aanbodanalyse naar binnen- en buitensportaccommodaties (2019-2040), B.

Schadenberg, Mulier Instituut, 2020. 68 RIS169996 Brief bijlage Grip op grote projecten, Rekenkamer Den Haag, 18 januari 2010, p. 59. 69

RIS169996 Brief bijlage Grip op grote projecten, Rekenkamer Den Haag, 18 januari 2010, p. 58.

13

8. Controle: monitoring en rapportage richting de raad. In de checklist is per categorie beschreven waar de informatie aan moet voldoen om volledig en van goede kwaliteit te zijn.70 Wij hebben deze checklist vertaald naar een normenkader dat toepasbaar is op de planvorming voor gebiedsontwikkeling en de wijze waarop sportvoorzieningen hierin zijn gewaarborgd. Om deze vertaling te kunnen maken hebben wij ook gebruikgemaakt van andere bronnen, zoals de Handleiding Doelmatigheids- en Doeltreffendheidsonderzoek van de Algemene Rekenkamer, handreikingen met betrekking tot gebiedsontwikkelingen en ander rekenkameronderzoek op dit onderwerp.71 Aangezien wij bij deelvraag drie een oordeel geven over de wijze waarop uitvoering is gegeven aan de plannen van de gemeente nemen wij het onderdeel “projectorganisatie en uitvoering” niet mee in de beantwoording van de tweede deelvraag . Zo zijn wij tot een normenkader gekomen dat voor zeven categorieën beschrijft waar de planvorming van de gemeente aan dient te voldoen om aannemelijk te kunnen maken dat de planvorming tot de realisatie van de benodigde sportvoorzieningen zal leiden. Het normenkader ziet er als volgt uit: Kaderstelling

Het gemeentebestuur beschrijft in de plannen helder wat er op het gebied van gemeentelijke sportvoorzieningen beoogd wordt en hoe hiermee wordt bijgedragen aan het realiseren van de richtinggevende norm voor sportvoorzieningen.

Reikwijdte

In de plannen geeft het gemeentebestuur een concrete projectdefinitie, waarin is afgebakend wat wel én wat niet binnen de projectplannen valt, en het duidelijk is in hoeverre er ruimte bestaat voor wijzigingen hierin.

Sturing

Het gemeentebestuur heeft in de plannen voldoende fysieke ruimte gereserveerd en

70RIS169996 Brief bijlage Grip op grote projecten, Rekenkamer Den Haag, 18 januari 2010, p. 58. 71

Naast het Haagse rekenkameronderzoek naar grote projecten hebben wij ook van de volgende bronnen gebruik gemaakt: Nederlandse Vereniging voor Raadsleden, Grip op grote projecten; Beer, Saskia, Wouter Jan Verheul, Tom Daamen, Erwin Heurkens en Maarten Hoorn ed. (2025) Stedelijke Gebiedstransformatie. Strategisch sturen in de veranderende stad; Onderzoeksopzet governance en beheersing risico’s het Nieuwe Rivium, rekenkamer Rotterdam; de Handleiding Doelmatigheids- en Doeltreffendheidsonderzoek, Algemene Rekenkamer; Handreiking Basisprincipes Vastgoedmanagement, Algemene Rekenkamer.

14

gelokaliseerd om de benodigde sportvoorzieningen te realiseren.72 Gemaakte afspraken tussen gemeente en stakeholders zijn voor betrokken partijen helder vastgelegd.73 In de plannen heeft het gemeentebestuur duidelijk beschreven wat de besluitvormingsmomenten zijn en wat de betrokkenheid van de gemeenteraad daarbij is. Planning

In de plannen van het gemeentebestuur is een logische fasering/beredeneerd stappenplan opgenomen.74

Financiën

De middelen die het gemeentebestuur ter beschikking stelt, zijn afdoende om de doelstellingen te bereiken.75

Risico’s

In de huidige plannen van het gemeentebestuur zijn risico’s benoemd en hier zijn beheersmaatregelen voor opgesteld.76

Controle

In de plannen van het gemeentebestuur is een monitoringssysteem opgenomen.77 In de plannen van het gemeentebestuur wordt duidelijk beschreven hoe en wanneer de gemeenteraad wordt geïnformeerd over de voortgang op de plannen.

72 Toelichting: bij gebiedsontwikkeling is het belangrijk dat er tijdig ruimte wordt gereserveerd en gelokaliseerd om sportvoorzieningen te

kunnen realiseren. 73 Onderzoeksopzet governance en beheersing risico’s het Nieuwe Rivium, rekenkamer Rotterdam, september 2020, p. 11. 74 In de checklist grote projecten die door de Rekenkamer Den Haag is opgesteld voor het onderzoek “Grip op grote projecten” vormt een

planning bestaande uit een tijdschema met verschillende fasen en concrete data een van de onderdelen, zie: grip op grote projecten, bijlage 2. Ook in de Handleiding Doelmatigheids- en Doeltreffendheidsonderzoek wordt een tijdpad met gespecifieerde mijlpalen genoemd als noodzakelijk bij langdurige projecten, zie Handleiding DDO, p. 48. 75 Hiervoor zullen wij kijken of er ramingen zijn opgesteld en of deze gebaseerd zijn op aannames die plausibel, objectief en consistent zijn.

Ook kijken we of de ramingen gebaseerd zijn op relevante, juiste en actuele gegevens. Omdat dit onderzoek regelmatig zal kijken naar de ontwikkeling en in gebruik name van gemeentelijk vastgoed is het van belang dat alle financiële consequenties zichtbaar zijn, van de eenmalige kosten van nieuwbouw tot de structurele lasten op de langere termijn, zie ook: AR Handreiking Basisprincipes Vastgoedmanagement, p. 13; Handleiding DDO, p. 49; grip op grote projecten, bijlage 2. 76 Onderzoeksopzet governance en beheersing risico’s het Nieuwe Rivium, rekenkamer Rotterdam, september 2020, p. 11. 77

Onderzoeksopzet governance en beheersing risico’s het Nieuwe Rivium, rekenkamer Rotterdam, september 2020, p. 11

15

Voor het beoordelen van het gemeentebestuur aan deze normen zal de rekenkamer onderscheid maken in de kaderstellende en controlerende rol van de raad en de sturende en uitvoerende rol van het college.

Norm Deelvraag 3: beoordeling van de uitvoering De realisatie van de sportvoorzieningen is conform de planvorming verlopen Om te beoordelen of de gemeente tot dusver in staat is gebleken om uitvoering te geven aan de plannen voor de drie ontwikkelgebieden zullen wij de geleverde prestaties toetsen aan wat in de planvorming in het verleden78 is afgesproken. Zijn de beoogde prestaties geleverd, zijn deze toereikend voor de in de planvorming beschreven doelstellingen, is het afgesproken tijdpad gevolgd én zijn de bestedingen in lijn met de financiële ramingen.79

Planning Voor dit onderzoek gaan we uit van de volgende planning: Uitvoeren onderzoek Feitelijk en bestuurlijk wederhoor Publicatie

Januari 2026 – September 2026 Oktober 2026 – Januari 2027 Februari 2027

78 We kijken niet verder terug dan 2015, het jaar waarin de sportnota werd uitgebracht. 79 Deze norm is in aangepaste vorm overgenomen van het onderdeel “Basisnormen beleidsuitvoering” uit de Handleiding Doelmatigheids-

en Doeltreffendheidsonderzoek van de Algemene Rekenkamer.

16

Bijlage 1: Bronnenlijst RIS-documenten: RIS169996 Brief bijlage Grip op grote projecten, Rekenkamer Den Haag, 18 januari 2010. RIS269126 Raadsbesluit bijlage Nota Vastgoed 2013, Gemeenteraad, 20 februari 2014. RIS269126 Raadsbesluit Gewijzigd voorstel van het college inzake Nota Vastgoed 2013, Gemeenteraad, 20 februari 2014. RIS283153 Raadsbesluit Voorstel van het college inzake het sportbeleidskader 2015-2030: 'Den Haag sportief in beweging, Sport maakt Den Haag sterker, lange termijn visie 2015-2030 met ambities voor 2015-2018' (Sportnota 2015-2030), Gemeenteraad, 2 juli 2015. RIS299542 Commissiebrief Vraag en aanbodanalyse zwembaden, College van Burgemeester en Wethouders, 20 april 2018. RIS303870 Collegebesluit bijlage 1a Voorzieningenprogramma Binckhorst, College van Burgemeester en Wethouders, 7 november 2019. RIS303870 Collegebesluit bijlage 1b Voorzieningenprogramma Binckhorst, College van Burgemeester en Wethouders, 7 november 2019. RIS303870 Collegebesluit Voorzieningenprogramma Binckhorst, College van Burgemeester en Wethouders, 7 november 2019. RIS303937 Schriftelijke vraag Bindende Sportnorm, Gemeenteraad, 13 november 2019. RIS304266 Schriftelijke vraag Over vergeten scholen en andere voorzieningen op de Binckhorst, Gemeenteraad, 20 december 2019. RIS306192 Raadsbesluit bijlage Haags Sportakkoord 2020-2022, Gemeenteraad 25 november 2020.

RIS306192 Raadsbesluit Voorstel van het college inzake Haags Sportakkoord 2020-2022, Gemeenteraad 25 november 2020. RIS307012 Motie Sportinvesteringen in Transvaal, Gemeenteraad, 25 november 2020. RIS310772 Raadsbesluit bijlage 1 Rapport Evaluatie Pilot Omgevingsplan Binckhorst, gemeenteraad, 8 december 2021. RIS310772 Raadsbesluit Voorstel van het college inzake Opheffing geheimhouding Evaluatie pilot Omgevingsplan Binckhorst, gemeenteraad, 8 december 2021. RIS311895 Raadsmededeling Integraal Huisvestingsplan Sport, College van Burgemeester en Wethouders, 6 april 2022. RIS311896 Raadsmededeling bijlage Integraal Huisvestingsplan Sport, College van Burgemeester en Wethouders, 6 april 2022. 17

RIS315261 Raadsbesluit bijlage 1-1 Structuurvisie Zuidwest 2040 Groen, stedelijk en vitaal Zuidwest, Gemeenteraad, 14 december 2024. RIS315261 Raadsbesluit bijlage 1-2 Voorzieningenprogramma Den Haag Zuidwest, Gemeenteraad, 14 december 2024. RIS315261 Raadsbesluit bijlage 1-3 Ruimtelijk Raamwerk Zuidwest, Gemeenteraad, 14 december 2024. RIS315261 Raadsbesluit Gewijzigd Voorstel van het college inzake Ontwerp Structuurvisie Den Haag Zuidwest 2040; Groen, stedelijk en vitaal Zuidwest, Gemeenteraad, 14 december 2024. RIS315481 Commissiebrief Actieplan ‘Een positieve sportcultuur’ Den Haag 2023-2025 College van Burgemeester en Wethouders, 5 juni 2023. RIS315481 Commissiebrief bijlage Actieplan ‘Een positieve sportcultuur’ Den Haag 2023-2025, College van Burgemeester en Wethouders, 5 juni 2023. RIS316628 Commissiebrief bijlage 4 Eindrapport Den Haag CID Voorzieningenprogramma, College van Burgemeester en Wethouders, 28 september 2023. RIS316628 Commissiebrief Evaluatie nota Haagse referentienormen, College van Burgemeester en Wethouders 28 september 2023. RIS316672 Coalitieakkoord Haags Akkoord 2023-2026, D66, GroenLinks, Partij voor de Dieren, Partij van de Arbeid, CDA, Denk, 2 oktober 2023. RIS316918 Raadsbesluit bijlage 1 Programmabegroting 2024-2027, Gemeenteraad 20 december 2023. RIS317453 Motie Haagse normen en waarden, Gemeenteraad, 14 december 2023.

RIS317835 Raadsbesluit bijlage 1 Nota Haagse richtinggevende normen voor maatschappelijke voorzieningen en groen 2024, Gemeenteraad, 12 september 2024. RIS317835 Raadsbesluit Nota Haagse richtinggevende normen voor maatschappelijke voorzieningen en groen 2024, Gemeenteraad, 12 september 2024. RIS318619 Commissiebrief bijlage Uitvoeringsplan Haagse Preventieaanpak, College van Burgemeester en Wethouders, 18 april 2024. RIS318619 Commissiebrief Uitvoeringsplan Haagse Preventieaanpak, College van Burgemeester en Wethouders, 18 april 2024. RIS319052 Motie Gelijke faciliteiten voor het vrouwenteam, Gemeenteraad, 30 mei 2024. RIS319055 Motie Geef Zuidwest wat is toegezegd, Gemeenteraad, 30 mei 2024. RIS319056 Motie Voeg daadwerkelijk ruimte toe om te sporten en bewegen toe in Zuidwest, Gemeenteraad, 30 mei 2024. 18

RIS319279 Motie Voorzieningen in gelijke tred op de Binckhorst, Gemeenteraad, 20 juni 2024. RIS319365 Collegebesluit Plan van Aanpak Integraal Huisvestingsplan Sport, College van Burgemeester en Wethouders, 2 juli 2024. RIS319701 Schriftelijke vraag Sluiting zwembaden in de zomer, en waar blijft het openluchtzwembad?, Gemeenteraad, 12 augustus 2024. RIS319928 Motie Verantwoorde groei van de stad, Gemeenteraad, 12 september 2024. RIS319934 Motie Geef de raad een rem, Gemeenteraad, 12 september 2024. RIS319937 Motie Neem Vroondaal ook mee, Gemeenteraad, 12 september 2024. RIS320070 Raadsbesluit Sportpark Escamp, Gemeenteraad, 18 december 2024. RIS320086 Schriftelijke vraag Een toekomst voor het Olympisch skatepark, Gemeenteraad, 1 oktober 2024. RIS320879 Collegebesluit bijlage Ontwerprichtlijnen sport en bewegen voor de openbare ruimte, College van Burgemeester en Wethouders, 12 december 2024. RIS320879 Collegebesluit Ontwerprichtlijnen sport en bewegen voor de openbare ruimte College van Burgemeester en Wethouders, 12 december 2024. RIS320990 Motie Borg toegankelijkheid sportpark, Gemeenteraad, 18 december 2024. RIS321167 Collegebesluit Subsidieregeling ondersteuning sportverenigingen Den Haag 2025, College van Burgemeester en Wethouders, 29 januari 2025. RIS321234 Motie Voorzieningen voor de buurt, Gemeenteraad, 23 januari 2025.

RIS321960 Commissiebrief bijlage 3 Eindrapport- Sport in de Vlietzoom, College van Burgemeester en Wethouders, 17 april 2025. RIS321960 Commissiebrief Onderzoeksfase gebiedsprogramma Haagse Vlietzone, College van Burgemeester en Wethouders, 17 april 2025. RIS322336 Collegebesluit Q-team Binckhorst Jaarverslag 2024, College van Burgemeester en Wethouders, 11 juni 2025 RIS322469 Raadsbesluit bijlage 1 Omgevingsvisie Den Haag 2050, Gemeenteraad, 18 september 2025. RIS322469 Raadsbesluit Omgevingsvisie Den Haag 2050, Gemeenteraad, 18 september 2025. RIS322967 Raadsvoorstel Terinzagelegging ontwerp Intergemeentelijk gebiedsprogramma doorontwikkeling Binckhorst, De Vlietlijn en Geothermie, College van Burgemeester en Wethouders, 22 augustus 2025.

19

RIS323210 Commissiebrief bijlage Voortgangsrapportage gebiedsontwikkeling Zuidwest 2025, College van Burgemeester en Wethouders, 18 september 2025. RIS323210 Commissiebrief Voortgangsrapportage gebiedsontwikkeling Zuidwest 2025, College van Burgemeester en Wethouders, 18 september 2025. Externe literatuur: Stedelijke Gebiedstransformatie. Strategisch sturen in de veranderende stad, Beer, Saskia, Wouter Jan Verheul, Tom Daamen, Erwin Heurkens en Maarten Hoorn ed., april 2025. Overheidsbeleid, Hoogerwerf, A. en M. Herweijer, 3 mei 2021. Beleidsevaluatie in theorie en praktijk. Het ontwerpen en uitvoeren van evaluatie- en rekenkameronderzoek, Knaap, P. van der, V. Pattyn & D. Hanemaayer, juli 2023. Bouwen aan de complete stad Lessen uit woningbouw in transformatiegebieden, Rekenkamer Amsterdam, 4 april 2025. Onderzoeksopzet Governance en beheersing risico’s het Nieuwe Rivium, Rekenkamer Rotterdam, september 2020. Ruimte voor georganiseerde sport in Den Haag. Een vraag-aanbodanalyse naar binnen- en buitensportaccommodaties (2019-2040), B. Schadenberg, Mulier Instituut, 2020. Evaluatie Haags Sportkwartier over de periode 2019-2022, Haagse Hogeschool, (datum onbekend). Handleiding Doelmatigheids- en doeltreffendheidsonderzoek, Algemene Rekenkamer, september 2023.

Collegebrief Werkwijze maatschappelijke voorzieningen bij stedelijke ontwikkeling, Gemeenteraad Groningen, 27 september 2024. Websites: Kenniscentrum voor beleid en regelgeving: https://www.kcbr.nl Kenniscentrum Sport en Bewegen, https://www.kenniscentrumsportenbewegen.nl/ Adviesraad voor Sport: https://adviesraadvoorsport.nl/ RIVM: https://www.rivm.nl/gezondheidsmonitors Stichting Kennis Gebiedsontwikkeling (SKG): https://www.gebiedsontwikkeling.nu/ Ontwikkeling Binckhorst: https://projecten.denhaag.nl/gebied/ontwikkelingen-binckhorst/ Artikelen in kranten: Strijd tegen beweegarmoede niet erg succesvol: in de grote steden is alsmaar minder ruimte om te sporten, NRC, 11 november 2025, https://www.nrc.nl/nieuws/2025/11/11/strijd-tegen-

20

beweegarmoede-niet-erg-succesvol-in-de-grote-steden-is-alsmaar-minder-ruimte-om-te-sportena4911505, geraadpleegd op: 10 december 2025.

21