RIS324160 Vaststelling Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor

Datum

Ons Kenmerk

18 december 2025

DSO/10970390 RIS324160

Voorstel van het college inzake Vaststelling Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor A. Inleiding Den Haag groeit. Steeds meer mensen willen wonen, werken en ontspannen in onze stad. Zoals in de Omgevingsvisie 2050 staat aangegeven, is er in Den Haag een groot woningtekort. Den Haag streeft er daarom naar om 4.000 woningen per jaar toe te voegen. Laakhavens Hollands Spoor (LH HS) is één van de plekken in Den Haag waar stedelijke groei is voorzien. Hierbij levert het gebied niet alleen een aanzienlijke bijdrage aan een toekomstbestendige woonvoorraad, maar ook een economisch vitale en gezonde stad. De uitwerking van de Structuurvisie van het Central Innovation District (CID) (RIS307135), is voor het gebiedsdeel LH HS als ambitie in de Ontwikkelvisie Laakhavens Hollands Spoor neergelegd. Laakhavens Hollands Spoor is een voormalig industriegebied waar nu met name bedrijven en onderwijsinstellingen gevestigd. De gemeente wil het gebied veranderen in een levendig en aantrekkelijk gebied om te wonen, werken, leren en ontspannen. Met deze ontwikkelstrategie komt deze ambitie een stap dichterbij om werkelijkheid te worden. Het gebied Laakhavens Hollands Spoor is op te delen in vier deelgebieden: Laakhaven Centraal, Spoorzone Hollands Spoor (hierna: Spoorzone HS), Campuskwartier en Schipperskwartier.

Ze zijn met elkaar verbonden door de historische structuur van het voormalige havengebied, maar kenmerken zichzelf door een eigen dynamiek die in de loop der jaren is doorlopen.

Deelgebieden Laakhavens Hollands Spoor

Het accent van deze Ontwikkelstrategie ligt voornamelijk bij Laakhaven Centraal vanwege de omvang van de transformatieopgave en de benodigde samenwerking met marktpartijen en hun grondposities in het gebied. Voor de ontwikkeling van Spoorzone HS zijn al afspraken gemaakt met marktpartijen over de ontwikkelingen. Voor het Campuskwartier geldt dat er nog geen concrete afspraken zijn, er is hier sprake van een aantal kavels die eigendom zijn van de gemeente zelf. In het deelgebied Schipperskwartier wordt op korte termijn geen grootschalige nieuwbouwontwikkeling voorzien.

Gemeente Den Haag

Spui 70 Den Haag

Postbus 12600 2500 DJ Den Haag

T 14070 www.denhaag.nl

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10970390

Toekomstplan Laakhavens Hollands Spoor Voorliggende Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor is een uitwerking van de in december 2022 vastgestelde Ontwikkelvisie "Dynamisch Laakhavens!" (RIS311821) en het Beeldkwaliteitsplan Laakhavens Hollands Spoor (RIS319121). Tezamen met het nog vast te stellen Buitenruimteplan vormen deze vier documenten het Toekomstplan Laakhavens Hollands Spoor. Dit Toekomstplan is de komende jaren, naast het vigerend gemeentelijk beleid, het toetsingskader voor alle nieuwe ontwikkelingen in het gebied.

Afbeelding: Onderdelen Toekomstplan

De Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor bouwt voort op de eerder vastgestelde Ontwikkelvisie, en geeft een nadere concretisering van de ruimtelijke en programmatische kaders, de ontwikkelprincipes en fasering, en stelt de samenwerking tussen de gemeente en betrokken marktpartijen centraal, met als doel het gebied Laakhavens Hollands Spoor te transformeren tot een hoogstedelijk, dynamisch gebied met een mix van wonen, werken, studeren en recreëren. Doel van de Ontwikkelstrategie is om kaders te bieden voor het maken van afspraken met marktpartijen over nieuwe ontwikkelingen in het gebied. Voor reeds opgestarte projecten, waarvoor al afspraken zijn gemaakt in geldige overeenkomsten, zijn de bestaande afspraken leidend.

B. Van Ontwikkelvisie naar een Ontwikkelstrategie Ontwikkelvisie Laakhavens Hollands Spoor als vertrekpunt De Ontwikkelvisie uit 2022 bepaalt de koers die gevolgd wordt naar een gemengd en hoogstedelijk gebied. Sinds de vaststelling ervan is de beleidscontext deels gewijzigd. Zo is er onder andere een nieuwe Woonvisie 2024 (RIS318960), de Nota Haagse Hoogbouw (RIS323239) en de Klimaatagenda (RIS 308744) met daarin aangepaste eisen en richtlijnen voor nieuwe ontwikkelingen in de stad. De concretisering van de visie betekent ook duidelijkheid over de financiële haalbaarheid van de gebiedsontwikkeling, met name geldend voor het deelgebied Laakhaven Centraal. In een proces waarin ‘rekenen’ en ‘tekenen’ in samenspraak hebben plaatsgevonden, heeft dit geleid tot keuzes over de ruimtelijke kaders en de programmering van de gebiedsontwikkeling.

2/10

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10970390

Er zijn intensieve gesprekken gevoerd met de ontwikkelaars die positie in het deelgebied Laakhaven Centraal hebben. Daarbij is gekeken of het mogelijk is om het programma te optimaliseren en uit te breiden met behoud van de leefkwaliteit van het gebied. De bebouwingsdichtheid is in het deel Laakhaven Centraal verhoogd ten behoeve van de financiële haalbaarheid en de realisatie van meer woningen. Daarnaast is de invulling van de plinten en de eerste bouwlagen verder uitgewerkt om de programmatische ruimteclaims van voorzieningen en functies in gebied goed te alloceren. Om daarmee ook sturing te geven aan waar in het gebied in meer of mindere mate levendigheid gewenst is in samenhang met de openbare ruimte. Hierbij is ook rekening gehouden is met het windklimaat, bezonning en het versterken van het gevoel van sociale veiligheid.

C. De Ontwikkelstrategie De voorliggende Ontwikkelstrategie bestaat uit een ontwikkelkader en een ontwikkelstrategie. Het ontwikkelkader is een uitwerking van de ambities en opgaven uit de Ontwikkelvisie met een vertaalslag naar (1) een ruimtelijk raamwerk, (2) een programmatisch kader en (3) kaders die betrekking hebben op voorzieningen voor het goed functioneren van het gebied, zijnde de stedelijke netwerken en systemen. In het onderdeel ontwikkelstrategie wordt aangegeven hoe de ambities en opgaven kunnen worden gerealiseerd, welke rol daarin door de gemeente wordt ingenomen en op welke wijze de gemeente sturing geeft aan ontwikkelingen waarvoor met marktpartijen wordt samengewerkt. Hierbij wordt ingegaan op de voorkeursrichting ten aanzien van grondbeleid, hoe de markt wordt betrokken en welke planologische procedures en vervolgstappen nodig zijn. Ook worden de financiële haalbaarheid, de gemeentelijke investeringen, het kostenverhaal en financiële risico’s beschreven. Tenslotte wordt aangegeven op welke wijze tot realisatie kan worden gekomen. De belangrijkste onderdelen van Ontwikkelstrategie worden hierna nader toegelicht. Ruimtelijk raamwerk en massamodel

Het ruimtelijk raamwerk is uitgewerkt op basis van zes principes voor de openbare ruimte en op het te realiseren bouwprogramma. Het verbeeldt de mal, de begrenzing van de bouwkavels en ontwikkelvelden, en de contramal, de openbare ruimte. De zes principes voor de openbare ruimte bepalen de ruimtelijke structuur, gaan over het versterken van het gebied met de omliggende stad en het realiseren van plekken van ontmoeting in de parken, pleinen en kleinere plekken. De principes voor de openbare ruimte zijn verder uitgewerkt in het Buitenruimteplan.

3/10

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10970390

Voor de bouwkavels geldt een massamodel, met daarbij behorende regels voor de opbouw, hoogte en positionering van de bouwmassa en het programma. Het programma is nader gespecificeerd en wijkt op punten af van de Ontwikkelvisie vanwege de toename van het totale bouwvolume in met name Laakhaven Centraal. De haalbaarheid van deze toename van bouwvolume is getoetst op de effecten van zon en wind en andere omgevingsaspecten. Programmatisch kader Ten aanzien van de programmering is onderstaand een vergelijk gegeven tussen de Ontwikkelvisie en de Ontwikkelstrategie en is de programmering gerelateerd aan de huidige situatie: Programma

Huidige situatie

Ontwikkelvisie (2022)

Woningen 3100 * 9.000 Bedrijven 55.000 m2 18.000 m2 Detailhandel (woonwinkel) 50.000 m2 21.000 m2 Detailhandel (niet woonwinkel) 10.000 m2 14.500 m2 Dienstverlening/ leisure/ horeca 10.000 m2 42.250 m2 Kantoren 130.000 m2 55.000 m2 Onderwijs 127.000 m2 45.800 m2 Zorg en Welzijn 6.700 m2 4.750 m2 Kunst en Cultuur nb m2 7.600 m2 Sport (binnen) 600 m2 3.000 m2 Totaal (niet wonen) 211.900 m2 bvo * excl. tijdelijke woningen Stamkartstraat en Rode Kruis gebouw

Ontwikkelstrategie

Ontwikkelstrategie tov huidige situatie

11.400 maximale toename 21.000 m2 krimp bij ondergrens bandbreedte 10.000 m2 krimp bij ondergrens bandbreedte 6.000 m2 krimp bij ondergrens bandbreedte 15.350 m2 toename bij ondergrens bandbreedte 33.650 m2 netto toename exclusief compensatie 3.200 m2 minimaal nieuw te realiseren 5.000 m2 minimaal nieuw te realiseren 5.500 m2 minimaal nieuw te realiseren 3.000 m2 minimaal nieuw te realiseren 102.700 m2 bvo

In het proces van Ontwikkelvisie naar Ontwikkelstrategie is het aantal woningen verhoogd van 9000 naar maximaal 11.400 woningen. Deze verhoging gaat ten koste van commerciële en (deels) maatschappelijke functies. Daarbij wordt nog wel voldaan aan de richtinggevende normen en de ambitie om en goede mix van wonen en werken te bewerkstelligen. Gelet op de tijdspanne van de gebiedsontwikkeling is in de Ontwikkelstrategie per programmaonderdeel een bandbreedte gegeven met een onder- en bovengrens om daarmee flexibiliteit in de toekomst mogelijk te maken. De uiteindelijke realisatie van het programma wordt via monitoring op CID niveau bijgehouden zodat tijdig kan worden bijgestuurd. Hierover wordt in de jaarlijkse voortgangsrapportages CID over gerapporteerd. Wonen Volgens de Woonvisie Den Haag 2040 (RIS319812) wordt ingezet op voldoende nieuwe woningen in Den Haag, zodat iedereen een fijne en betaalbare plek heeft om te wonen. Laakhavens Hollands Spoor biedt ruimte aan diverse doelgroepen: studenten, starters, doorstromers/ samenwoners, stedelijke gezinnen, empty-nesters, zorg en ouderen. Het is de plek waar wooncarrières beginnen, maar ook waar ruimte is voor de vervolgstap in die wooncarrière. Hier wordt een belangrijk deel van de gemeentelijke groeiambitie gerealiseerd.

Er is uitgegaan van maximaal 11.400 extra woningen, meer dan de circa 9.000 woningen waar in de Ontwikkelvisie vanuit is gegaan. De toename van het aantal woningen is deels het gevolg van een groter aandeel aan kleinere appartementen, waardoor het woonsegment beter aansluit bij de relatief grote doelgroepen van starters en jongeren. Een andere reden is dat in andere gebieden binnen het CID minder woningen worden gerealiseerd. Om toch te voldoen aan de woningbouwopgave binnen het CID van 20.500 woningen, is het aantal woningen in Laakhavens Hollands Spoor verhoogd. Hierbij wordt uiteraard nog steeds rekening gehouden met de richtinggevende normen voor groen, sport, spelen en maatschappelijke voorzieningen, conform de Haagse richtinggevende normen voor maatschappelijke voorzieningen en groen 2024 (RIS317835).

4/10

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10970390

In het licht van de financiële kaderstelling is ook de haalbaarheid van het woonprogramma onderzocht in relatie tot de betaalbaarheidsnormen volgens Woonvisie 2040 (RIS322017). De raad is hierover in mei 2025 over geïnformeerd. Bij vaststelling van de Ontwikkelvisie Laakhavens Hollands Spoor in 2022, werd nog uitgegaan van de Woonagenda 2020-2023 en de raadsmededeling "Sturing betaalbare Woningbouw in lopende projecten" (RIS308642) als leidraad voor het woonprogramma. Hierin was een verplichting opgenomen om 30% sociale huur en 20% middeldure huur te realiseren en daarnaast het streven van 20% betaalbare koop. Met het uitkomen van de Woonvisie 2040 (RIS319812) in december 2024 zijn de programmavoorwaarden aangescherpt. Voor nieuwbouwontwikkelingen in het gebied CID is daarin als uitgangspunt 70% betaalbaar waarvan 30% sociale huur opgenomen. Uit de financiële berekeningen voor Laakhaven Centraal is gebleken dat de programmatische verdeling volgens de Woonvisie niet volledig kan worden behaald. Om de businesscase van Laakhaven Centraal haalbaar te maken wordt de volgende prijssegmentering voorgesteld: • 30% sociale huurwoningen; • 20% middeldure huurwoningen (gereguleerd); • 10% middeldure huurwoning of betaalbare koopwoning (niet gereguleerd); • 40% vrije sector woningen (huur en/of koop).

Ook wordt volgens de escalatieladder uit de Woonvisie gebruik gemaakt van verevening binnen het gebied. De realisatie van het bouwplan Waldorp Four aan de noordzijde van het gebied komt hiervoor in aanmerking. Hier komen 100% betaalbare woningen (1171 woningen waarvan 551 sociaal en 620 middeldure huur). Omdat hier oorspronkelijk minder woningen (778), maar ook een deel vrije sector woningen (356) in waren voorzien, tellen de extra gerealiseerde betaalbare woningen, 393 woningen mee. Dit is ca. 5% van het totale programma in Laakhaven Centraal. Kijkend naar het totaal aantal betaalbare woningen, kan geconcludeerd worden dat er in absolute aantallen meer betaalbare woningen gerealiseerd worden dan eerder was voorzien op basis van de Ontwikkelvisie 2022.

Economie Laakhavens is momenteel al een belangrijk gebied voor de Haagse economie en huisvest een groot aantal bedrijven. De ambitie is om het gebied Laakhavens Hollands Spoor uit te laten groeien tot een evenwichtige stadswijk met een gezonde woon-werkbalans, waarbij bedrijfsruimte terugkomt in een vorm die past bij stedelijk wonen. Dit wordt ingevuld met een realistisch kantorenprogramma en met ruimte voor bedrijven. Laakhavens Hollands Spoor wordt een plek van makers, doeners en denkers. Om deze ambitie mogelijk te maken wordt in het gebied ruimte gecreëerd voor bedrijvigheid dat past bij het hoogstedelijk woon-werkmilieu. De uiteindelijke invulling van deze bedrijvigheid is nog flexibel. Voor zwaardere bedrijvigheid die niet goed inpasbaar is in het gebied, moet gezocht worden naar locaties buiten het gebied en vindt waar mogelijk planologische compensatie plaats op de GAVI-Kavel

5/10

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10970390

(RIS321166). Gezien het tekort aan ruimte voor bedrijvigheid in Den Haag zal naar andere locaties in de stad moeten worden gezocht als de inpassing in het gebied zelf niet passend blijkt. De gemeente Den Haag zal haar best doen om die ondernemers die hun locatie moeten verlaten, te helpen nieuwe huisvesting te vinden. Maatschappelijke en commerciële voorzieningen Het gebied Laakhavens Hollands Spoor krijgt een diverse mix van voorzieningen die talentontwikkeling, ontmoeting en beleving centraal stellen en inspelen op de behoefte van inwoners en de omgeving. (Innovatieve) vormen van sport, cultuur, ondernemerschap en winkelen zorgen voor een dynamische omgeving. Laakhavens krijgt een 16-uurs economie, waarin op bepaalde plekken ruimte is voor avond- en nachtleven. Horeca en actieve sport- en spelconcepten versterken de levendigheid en maken het gebied aantrekkelijk voor een brede doelgroep. De gefaseerde herontwikkeling van de MegaStores biedt ruimte voor woningbouw, waarbij een vernieuwd wijkwinkelcentrum terugkeert, met een mix van supermarkten, dagelijkse winkeliers en niet-dagelijkse voorzieningen. Het woonwinkelcluster komt in vernieuwde vorm terug langs de Waldorpstraat. Er is geen ruimte meer voor alle bestaande winkels, waarmee mogelijk behoefte ontstaat aan nog een locatie voor woonwinkels elders in Den Haag of de regio.

Aan het Leeghwaterplein is ruimte gereserveerd voor een multifunctioneel kunst- en cultuurgebouw met een dubbele sportzaal. Het cultuurgebouw moet ruimte bieden aan een mix van maatschappelijke en culturele functies zoals een theater, bibliotheek, overige cultuur en horeca en leisure-activiteiten. Ook voor overige maatschappelijke voorzieningen, zoals een school of een buurtcentrum, wordt volgens de Haagse richtinggevende normen voldoende ruimte gereserveerd. Een nadere toelichting op de toepassing van deze normen en voorzieningen in de gebiedsontwikkeling is opgenomen als bijlage II van de Ontwikkelstrategie. De strategie voor integrale gebiedsontwikkeling De Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor kiest niet voor een optelling van afzonderlijke projecten, maar voor een integrale gebiedsgerichte aanpak waarin zowel wonen als werken, voorzieningen, mobiliteit, energie en groen mogelijk worden gemaakt in het hele gebied. Deze integraliteit is nodig omdat anders de beoogde stedelijke kwaliteit niet voldoende geborgd kan worden. Een groot woonprogramma zonder voorzieningen leidt tot een eenzijdige wijk. Alleen werkplekken zonder gemengd programma leidt tot mono-functionaliteit en tot gevoel van onveiligheid buiten kantooruren. Een stedelijk gebied zonder autoluwe inrichting leidt tot slecht bruikbare openbare ruimte en tot conflicten tussen verkeersdeelnemers.

Aanpassen en uitbreiden ondergrondse infra moet integraal ontworpen en georganiseerd worden om ruimte te maken voor groen en bomen te maken. Door alle onderdelen in onderlinge samenhang te beschouwen, ontstaan de randvoorwaarden voor een duurzaam, leefbaar en sociaal sterk gebied. Om dit te kunnen realiseren is de samenwerking met marktpartijen een vereiste. Dit komt omdat het grondbezit van de gemeente in het gebied zeer beperkt is. Voor delen van het gebied zijn al afspraken gemaakt met de markt, In andere delen van het gebied zoals Laakhaven Centraal zijn omvangrijke posities in erfpacht bij marktpartijen waardoor een publiek-private samenwerkingsvorm vorm moet gaan krijgen. In het gebied is een verwervingsopgave aan de orde om de realisatie van het centrale park in Laakhaven Centraal met daaronder (deels) een mobiliteitshub mogelijk te maken. Deze voorziening kan niet enkel onder openbare ruimte gerealiseerd worden. De voorziening kan daarmee alleen tot stand komen in een samenwerkingsverband en vraagt nog verdere optimalisatie en onderzoek voordat hier nadere afspraken over gemaakt kunnen worden.

6/10

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10970390

Om te kunnen verwerven is het van belang om een juridisch planologisch kader te hebben voor het deelgebied Laakhaven Centraal dat daarvoor als grondslag kan dienen. Hiervoor wordt voor het gebied Laakhaven Centraal ingezet op een TAM omgevingsplan. Het TAM-omgevingsplan is een Tijdelijk Alternatieve Maatregel (TAM) van het Rijk dat ingezet mag worden tot 1 januari 2026. Het is een plan dat wordt opgesteld conform de inhoud van de Omgevingswet, maar met de reeds bestaande systematiek van de Wro. Dit heeft als voordeel dat niet gewacht hoeft te worden op invulling/ uitwerking van het omgevingsplan voor de hele gemeente en urgente gebiedsontwikkelingen doorgang kunnen krijgen1. Dit betekent dat het ontwerp TAM-omgevingsplan Laakhaven Centraal uiterlijk 31 december 2025 door het college ter inzage moet worden gelegd. Vaststelling van het plan kan dan in 2026 plaatsvinden. Met dit plan worden de bouwplannen in het deelgebied Laakhaven Centraal mogelijk gemaakt. Naar realisatie Gebiedsontwikkeling De gebiedsontwikkeling Laakhavens Hollands Spoor zal gefaseerd in een periode van minimaal 15 tot 20 jaar tot stand komen. Niet alleen de eindsituatie is daarom van belang, maar ook de weg ernaartoe. Daarvoor is grip nodig op een goed functionerende buitenruimte, ook tijdens de transformatiefase en voor tijdelijkheid.

Dat wordt gedaan met behulp van een Technisch Fasering Draaiboek (zie onder Buitenruimteplan) en met een aanpak voor Stadmaken. Het laatste is gericht op het verlevendigen van het gebied om daarmee bij te dragen aan de toekomstige identiteit en het duurzaam verbeteren van het gebied met tijdelijke acties en ingrepen. Om dit te bewerkstelligen zal breed worden samengewerkt met stakeholders in het gebied, niet alleen de marktpartijen, maar ook met sleutelspelers in het gebied. Vanuit de gemeente vraagt dit sturing vanuit een uitvoeringsorganisatie die niet alleen de bouwprojecten in het gebied begeleidt en de openbare ruimte realiseert, maar ook regie voert op het tempo en volgorde van de gebiedsontwikkeling en de samenhang borgt. Hiervoor is het nodig om capaciteit en middelen meerjarig te reserveren. D. Financiële haalbaarheid Bij de Ontwikkelvisie Laakhavens Hollands Spoor was een eerste (globale) financiële businesscase opgesteld. Daarbij lag de nadruk bij het deelgebied Laakhaven Centraal, omdat voor het gebied Spoorzone Hollands Spoor/ Campusgebied een separate business case is, waarvoor dekking is (RIS309486). Bij deze Ontwikkelstrategie behoort een financiële opgave, toegevoegd als geheime bijlage. Voor Laakhaven Centraal werd bij de Ontwikkelvisie een totaal investeringsniveau voorzien van tussen € 363 tot € 387 mln. waarvan € 232 mln.

toerekenbaar aan de ontwikkelingen in het gebied. Voor een deel van de ingrepen en investeringen in het gebied, zijn inmiddels ook subsidies verkregen. De gemeente heeft inmiddels ook een cofinancieringsfonds opgericht om ervoor te zorgen dat de benodigde cofinanciering bij deze subsidies gereserveerd kan worden. Bij de vaststelling van de Ontwikkelvisie was al gemeld dat er een groot verschil is tussen de aan het gebied toerekenbare kosten en de bijdrage die ontwikkelende partijen verwachten te (kunnen) betalen. Door de verkregen subsidies zijn aan de ene kant de kosten verlaagd en door de aanpassingen in het programma is er ruimte ontstaan voor het verhalen van de kosten bij de ontwikkelaars. Hiermee is het gemeentelijk tekort flink teruggebracht en is er zicht op een haalbare gebiedsontwikkeling.

1

Voor meer informatie: https://www.geonovum.nl/geo-standaarden/omgevingswet/tam

7/10

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10970390

Omgang gemeentelijk tekort De Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor betreft ontwikkelingen die binnen een tijdhorizon van zo’n 15 tot 25 jaar gerealiseerd gaan worden. Gebiedsontwikkeling betekent dan ook dat niet alles in één keer gerealiseerd kan worden. Wel wordt (programmatisch) kaderstellend inzichtelijk gemaakt hoe het gebied zich de komende jaren kan ontwikkelen en welke financiële opgave hierbij hoort. In de bijgevoegde bijlage is inzichtelijk gemaakt wat de financiële effecten zijn van de gebiedsontwikkeling. Om het gehele gebied te ontwikkelen, moeten verwervingen worden gedaan, de openbare ruimte dient (her) ingericht te worden en bovenwijkse voorzieningen (mobiliteitsingrepen) en maatschappelijke voorzieningen (zoals scholen, sportvoorzieningen) moet ook gerealiseerd worden. Dit is niet nieuw ten opzichte van individuele plotontwikkelingen, ook dan komen dergelijke vraagstukken ter tafel. Echter met de gebiedsontwikkeling wordt getracht om al een beeld te schetsen in financiële zin wat er de komende 15 tot 25 jaar benodigd is. De gemeente zal kosten verhalen op nieuwe ontwikkelingen in het gebied op grond van toerekenbare kosten. Wel geldt hierbij de kanttekening, zoals ook eerder aangegeven in de Ontwikkelvisie, dat op projectniveau het kostenverhaal de financiële marge van het project kan overstijgen.

Sinds de vaststelling van de Ontwikkelvisie is de gemeente hierover het gesprek aangegaan met marktpartijen om waar mogelijk verder te optimaliseren. De verwachting hieruit was ook dat een behoorlijk deel van de inrichtingskosten van de openbare ruimte en de kosten van bovenwijkse voorzieningen niet verhaald konden worden op de markt. De gemeente heeft mede daarom de afgelopen jaren verzoeken tot aanvragen voor Rijksbijdragen gedaan en toegekend gekregen en zal dit naar de toekomst, gegeven de opgave, ook blijven doen. Cofinanciering Rijksbijdragen Eindconclusie blijft dat de gemeente niet alleen een investeringsopgave op het inrichten van de openbare ruimte en het realiseren van bovenwijkse voorzieningen heeft, maar ook op het realiseren van maatschappelijke voorzieningen. Echter het tempo waarin dit plaatsvindt, bepaalt de gemeente zelf. Wel kan door middel van de planning in de Ontwikkelstrategie dit wel tijdig bij jaarlijkse begrotingsvoorbereidingen worden ingebracht. Voor het eerst is dit voor het gebied CID nu gedaan in de programmabegroting van 2026 waar voor de ontwikkeling van het CID groei van de stad middelen zijn opgenomen. Het gaat hier om een bedrag van circa € 38 mln. aan investeringen voor het CID. Door deze middelen vanuit het gebied in te zetten als cofinanciering, kan aanvullend een beroep worden gedaan op de middelen in het cofinancieringsfonds.

In dit raadsvoorstel wordt daarom voorgesteld om € 21 mln. van de groei van de stad middelen voor het CID te reserveren en gelijktijdig eenzelfde bedrag van € 21 mln. in het cofinancieringsfonds te reserveren. Daarmee kan dan volledig invulling worden gegeven aan de benodigde cofinanciering op tot nu toe verkregen Rijksbijdragen in dit gebied. Zoals uit de geheime bijlage blijkt, is dit een eerste stap, maar blijft er nog steeds sprake van een financiële opgave. De verdere uitwerking zal op deelgebiedsontwikkeling (en/of activiteit, één en ander afhankelijk van type te realiseren werkzaamheden en/of bovenwijkse en maatschappelijke voorzieningen) inzichtelijk worden gemaakt en in bestuurlijke besluiten met dekkingsvoorstellen worden voorgelegd. Gemeentelijke vastgoedinvesteringen De financiering van maatschappelijke voorzieningen in het gebied gebeurt via een combinatie van gemeentelijke investeringen, subsidies en bijdragen van andere partijen; de laatste als het gaat om particuliere zorg en culturele initiatieven. Binnen de gemeentelijke meerjarenbegroting zijn voor de komende eerstvolgende jaren oplopende reeksen opgenomen (IHP-middelen voor het MIP), met name voor onderwijshuisvesting, cultuur & bibliotheken, sport en zorg & welzijn. Voor bekostiging is het noodzakelijk dat de meerjarenbegroting met oplopende reeks IHP-middelen wordt doorgetrokken en

8/10

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10970390

investeringen gekoppeld worden aan de gebiedsontwikkeling. Als de benodigde IHP-middelen beschikbaar zijn, worden deze met voorrang ingezet voor de realisatie van voldoende maatschappelijke voorzieningen. Bij de planoptimalisatie daarbij kunnen onderdelen van het beoogde maatschappelijke programma of bepaalde metrages komen te vervallen. Naast investeringskosten zijn er ook structurele exploitatielasten (zoals beheer, onderhoud en personeelskosten), waarvoor ook oplopende reeks in de begroting en uitbreiding van personeelscapaciteit noodzakelijk is. Veel beslissingen worden genomen voorbij de planningshorizon van de begroting, terwijl met aanbestedingsprocedures e.d. wel al eerder keuzes feitelijk worden genomen. Dat betekent dat ook met deze investeringsstrategie indirect al een voorschot wordt genomen op extra IHP-middelen en prioritering daarvan voor het sport- en cultuurcluster. E. Vervolgtraject Naast de voorliggende Ontwikkelstrategie wordt ook het Buitenruimteplan in besluitvorming genomen en daarmee is het Toekomstplan voor Laakhavens Hollands Spoor gereed. Voor de planologische sturing van de ontwikkelingen in Laakhaven Centraal wordt ingezet op een TAM-Omgevingsplan. Deze mag tot 1 januari 2026 worden ingezet. Hierbij wordt ook een Projectmer opgesteld en in besluitvorming genomen.

De projecten die hierin mogelijk worden gemaakt, kunnen dan verder worden uitgewerkt tot definitieve ontwerpen, op basis waarvan een omgevingsvergunning kan worden aangevraagd. Besluitvorming Gezien het vorenstaande stelt het college de raad voor het volgende besluit te nemen: de raad van de gemeente Den Haag, gezien het voorstel van het college van 16 december 2025, besluit: I.

in te stemmen met de Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor als kaderstellend plan voor de verdere ontwikkelingen in het gebied aanvullend op de eerder vastgestelde Ontwikkelvisie Laakhavens Hollands Spoor en het Beeldkwaliteitsplan Laakhavens Hollands Spoor;

II.

in te stemmen met de eerste inschatting van het financieel kader zoals vermeld in de geheime bijlage en dat de verdere fasen van de gebiedsontwikkeling nader uitgewerkt gaan worden met de bijbehorende besluitvorming inclusief financiële dekking;

III. van de bij de programmabegroting 2026 voor dit gebied beschikbaar gestelde middelen voor groei van de stad, € 21 mln. te reserveren voor de cofinanciering op verkregen Rijksbijdragen in het gebied Laakhaven Centraal; IV. op grond van verkregen Rijksbijdragen en inzet van groei van de stad middelen in het gebied CID, € 21 mln. te reserveren in het cofinancieringsfonds voor de cofinanciering op verkregen Rijksbijdragen in het gebied Laakhaven Centraal;

9/10

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10970390

V.

vast te stellen dat binnen de gebiedsontwikkeling Laakhavens Hollands Spoor gebouwde maatschappelijke voorzieningen worden gerealiseerd overeenkomstig de Ontwikkelstrategie (hoofdstuk 3.3.7) waarbij uitvoering en dekking plaatsvinden binnen de gemeentelijke integrale huisvestingsplannen, en hiervoor binnen de begrotingsprogramma's geprioriteerd wordt na eventuele planoptimalisatie.

Aldus besloten in de openbare raadsvergadering van …

De griffier,

De voorzitter

10/10