RIS323977 Bijlage Uitvoeringsplan 2030 voor het verduurzamen gemeentelijk vastgoed

Uitvoeringsplan 2030 voor het verduurzamen gemeentelijk vastgoed

Centrale Vastgoedorganisatie gemeente Den Haag – 3 oktober 2025

Inhoud Inhoud ................................................................................................................................................1 Leeswijzer ...........................................................................................................................................1 Van routekaart tot uitvoeringsplan .........................................................................................................2 Hoe te kiezen? .....................................................................................................................................2 Behaalde resultaten… ..........................................................................................................................2 Projecten in uitvoeringsplan .................................................................................................................4 Prognose verduurzaming tot en met 2030 ..............................................................................................5 Opbouw van het budget .......................................................................................................................6 Planningsmogelijkheden tot en met 2030 ..............................................................................................6 Duurzaam onderhoud

..........................................................................................................................6 Koppelkansen ......................................................................................................................................7 Inzet beschikbare middelen voor projecten routekaart ...........................................................................8 Inzet beschikbare middelen voor koppelkansen .....................................................................................8 Aanvullend besluit Kunstmuseum en Stadhuis ......................................................................................8 Risico van netcongestie ........................................................................................................................9 Bijlage: Omschrijving per project routekaart ........................................................................................

10 1 – Zwembad Zuiderpark ....................................................................................................................................................10 2 – Museon ........................................................................................................................................................................11 3 – Sportcomplex De Houtzagerij ........................................................................................................................................12 4 – Kunstmuseum ..............................................................................................................................................................13 5 – Stadion (WerkTalent).....................................................................................................................................................14 6 – Sporthal Leidschenveen ...............................................................................................................................................15 7 – Stadhuis (inclusief Forum en Bibliotheek) ......................................................................................................................16 8 – Hoofdwerkplaats Zilverstraat DHW ................................................................................................................................17 9 –

Stadsdeelkantoor Laak .................................................................................................................................................18 10 – Sporthal Transvaal ......................................................................................................................................................19 11 – Fokkerterminal ...........................................................................................................................................................20

Bijlage: Koppelkansen 2026 ................................................................................................................ 21

Leeswijzer Na de inleiding en terugblik op de recent behaalde resultaten worden in het hoofdstuk ‘Projecten in uitvoeringsplan’ de projecten geïntroduceerd waarmee de gemeente de doelstelling voor 2030 het beste kan halen. In het hoofdstuk ‘Prognose verduurzaming tot en met 2030’ zijn alle kosten opgenomen om het programma zonder uitzondering en met de kennis van nu, uit te voeren. In het hoofdstuk ‘Opbouw van het budget’ zijn de middelen die nu beschikbaar zijn, opgenomen. Hiermee valt te concluderen dat prognose en budget nu niet overeenkomen, maar dat prognose ook kan wijzingen in de toekomst. In de hoofdstukken hierna wordt duidelijk hoe we de nu wel beschikbare middelen zo kunnen inzetten dat het doel in zicht blijft, met het hoofdstuk ‘Inzet beschikbare middelen voor projecten routekaart’ als concreet actieplan. Afsluitend zijn enkele hoofdstukken opgenomen die enkele specifieke randvoorwaarden behandelen.

1

Van routekaart tot uitvoeringsplan Op 4 maart 2025 is de ‘Portefeuilleroutekaart voor verduurzaming gemeentelijk vastgoed’ (RIS321314), hierna ‘routekaart’ vastgesteld. De routekaart geeft inzicht in waar de gemeente nu staat met de verduurzaming van het gemeentelijk vastgoed. Maar ook hoe de gemeente daarna op een kosteneffectieve manier kunnen toewerken naar CO2-arm en aardgasvrij vastgoed. In de routekaart is de doelstelling voor het vervolg al opgenomen: De portefeuilleroutekaart geeft ons inzicht in de totale omvang van onze uitdaging en de manier hoe we deze zo effectief mogelijk kunnen aangaan voor al onze gebouwen. Uiteindelijk is de vraag: “Wat gaan we doen en wanneer?” Daarvoor is het goed om ook concrete korte termijn doelen te introduceren. De meest voor de hand liggende is die het nationaal Klimaatakkoord ons geeft in het jaar 2030. Het eerste programma waarmee we concreet aangeven wat we gaan doen in welke gebouwen om de klimaatdoelstelling te halen in 2030 noemen we het ‘Uitvoeringsplan 2030’. Het opstellen van dit uitvoeringsplan is het vervolg op de portefeuilleroutekaart. In de routekaart heeft de gemeente laten zien dat om de doelstelling 2030 te halen we, via de energieprestatie van gebouwen, nog ten minste 4,08 mln. kg CO2 moeten reduceren1. Dat is niet makkelijk, zeker met de korte tijd die er daarvoor is.

De korte tijd moet de gemeente zo goed mogelijk gebruiken door gericht een klein aantal projecten te kiezen die veel impact maken. Kortom, grote gebouwen met veel CO2 uitstoot.

Hoe te kiezen? Elk verduurzamingsproject (het verduurzamen van een gebouw) kost geld, maar levert ook een CO2-reductie op. Hoe hoger de reductie, hoe beter, zowel in totaal (hoeveel reductie levert het project op) als relatief (hoeveel euro betaalt de gemeente per kilo voor het project). De gemeente heeft met de routekaart vastgesteld welke potentie een gebouw heeft, met een grove inschatting van de kosten. Het doel is hierbij Paris Proof2. Dit vertaalt zich in concrete werkzaamheden waarmee het gebouw een energielabel krijgt, gelijk of beter aan de renovatiestandaard3 voor die functie. Ook mag het gebouw geen gebruik meer maken van aardgas. Voor concrete werkzaamheden zijn vervolgens betere kostprijsramingen te maken. Met een overzicht van gebouwen, de specifieke bijdrage aan de routekaart, de daarbij horende werkzaamheden en inzicht in kosten en verwachte reductie is het tijdspad en investeringsplan tot en met 2030 opgesteld. In dit Uitvoeringsplan 2030 stelt het college de gekozen versnellingsprojecten voor waarmee de gemeente de doelstelling voor het jaar 2030 wil halen. Deze projecten zijn vervolgens in de begroting voor verduurzaming gemeentelijk vastgoed opgenomen. In de hoofdstukken daarna wordt de begroting op verschillende aspecten toegelicht.

Behaalde resultaten… bieden wel garantie voor de toekomst. Namelijk dat de besparing in de uitstoot van broeikasgassen elk jaar weer terugkomt. Er is al een duidelijke versnelling te zien sinds 2019 4. In de laatste jaren is dit doorgezet en zijn weer tientallen gemeentelijke gebouwen verduurzaamd. Alle projecten moeten hun steentje bijdragen aan de vermindering van broeikasgassen. Sommige projecten spreken echter in het bijzonder tot de verbeelding.

1

De portefeuilleroutekaart noemt al te reduceren hoeveelheid 4,28 mln. kg CO2. Het verschil wordt veroorzaakt doordat er een wijziging (afstoten van een gebouw) in de te verduurzamen gebouwenportefeuille heeft plaats gevonden met een gunstig effect voor de totale opgave. 2 De Paris Proof-norm is ontwikkeld door het Dutch Green Building Counsel, de landelijke maatschappelijke organisatie die zich inzet om de gebouwde omgeving in hoog tempo toekomstbestendig te maken. In deze norm is bepaald welk aandeel gebouwen dienen te nemen in de totale vermindering van broeikasgassen. Er wordt, afhankelijk van het gebouwtype en de grootte van het gebouw, nog maar een kleine hoeveelheid (duurzame opgewekte) energie toegestaan. 3 De renovatiestandaard is een vrijwillige richtlijn voor de energieprestatie van utiliteitsgebouwen, opgesteld door het Rijk. Om de klimaatdoelen te halen moeten gebouwen duurzamer worden. Na 2030 wordt er een verplichte eindnorm bepaald waaraan de energieprestaties van alle gebouwen moeten voldoen in 2050. De renovatiestandaard is voor gebruikstypes bepaald met een minimum energielabel, bijvoorbeeld A++ voor een sportgebouw of A+++ voor een bijeenkomstgebouw zoals een museum. 4 Zie de portefeuilleroutekaart hoofdstuk 5.3 (pagina 14)

2

Het stadskantoor aan Fruitweg 17 is circulair gerenoveerd en van het aardgas afgehaald. Tenslotte is het ook energieneutraal met zonne- en windenergie vanaf het dak. Geothermie

Theater aan het Spui en het Filmhuis wisselen een onzuinige installatie op stadsverwarming in voor warmtepompen met warmte-/koudeopslag in de grond.

De drukkerij en de gebouwen van Den Haag Werkt aan de Kerketuinenweg zijn inmiddels zo duurzaam dat ze aangesloten konden worden op Geothermie Geothermie

Sportcentrum De Blinkerd kan gebruik maken van het warme riool om het gebouw en het zwemwater te verwarmen.

Duizenden zonnepanelen zijn bijgeplaatst door de gemeente. Maar ook door de buurtenergiecoöperaties.

3

Tenslotte is de verbouwing van de veegpost aan de Vissershavenstraat (circulair), het verbouwen voor de Beachcleaners en de reddingsbrigade, aan de Hoek van Hollandlaan (met het teruggeven aan de duinen van een deel van het terrein) en het werk aan het rijksmonument Koninklijke Schouwburg (onder andere toepassen van vacuümglas) een vermelding waard. In 2023 werd er aan 34 gebouwen gewerkt, in 2024 aan 27. Veel projecten zijn nu in uitvoering en worden eind dit jaar, of in de loop van 2026 opgeleverd; • sportcomplex Overbosch wordt zover verduurzaamd dat deze ook van het aardgas af gaat; • stadsdeelkantoor Haagse Hout wordt Paris Proof gemaakt; • de atelierverzamelgebouwen Prinsegracht 14a-16 en AB4 eveneens; • Het biobased verduurzaamde DCR wordt opgeleverd. • De verlichting in het Stadhuis vervangt de gemeente voor LED-verlichting met daglichtsturing en aanwezigheidsdetectie. Daarnaast vergroent de gemeente het merendeel van de daken. • In totaal wordt er in 2025 aan 37 panden gewerkt en worden er zo’n 1000 zonnepanelen bijgeplaatst. De gemeente is dus zichtbaar aan het versnellen. Echter om de doelstelling van 2030 op tijd te halen moet het tempo verder omhoog.

Projecten in uitvoeringsplan In de onderstaande tabel zijn 11 gebouwen opgenomen, die voortkomen uit de routekaart. Van deze gebouwen weet de gemeente dat ze als verduurzamingsproject: • samen voldoende potentie hebben om de gewenste CO2-reductie te halen, • dat er ook concrete mogelijkheden5 zijn om deze potentie waar te maken, • dat de renovatiestandaard minimaal behaald kan worden (uitgezonderd het Kunstmuseum6) en • na verduurzaming nog slechts gebruik maken van duurzame energiebronnen.

Gebouw

Verschil CO2 (t)

Eindresultaat

Kunstmuseum

-716

A++ / Gasloos

Museon

-359

A++++ / Gasloos

Zwembad Zuiderpark

-567

A++ / Gasloos

Stadhuis (inclusief forum/bibliotheek)

-1398

A+++ / Gasloos

Stadion (WerkTalent)

-450

A++++ / Gasloos

Sportcomplex De Houtzagerij

-376

A+++ / Gasloos

Stadsdeelkantoor Laak

-71

A++++ / Gasloos

Hoofdwerkplaats Zilverstraat DHW

-58

A+++ / Gasloos

Sporthal Transvaal

-56

A+++ / Gasloos

Sporthal Leidschenveen

-64

A+++ / Gasloos

Fokkerterminal

-134

A+++ / Gasloos

-4.114 Tabel 1: Verduurzamingsprojecten in uitvoeringsplan

In de bijlage: ‘Omschrijving per project routekaart’ is een overzicht van maatregelen opgenomen waarmee de gemeente elk van de gebouwen wil verduurzamen. In het verdere ontwerpproces worden deze maatregelen verder uitgewerkt of bijgesteld indien nodig.

5

Gebaseerd op recent uitgevoerde maatwerkadviezen EP-U (NTA8800), projecten die tot voorbeeld kunnen dienen en/of bij het gebouw betrokken (externe) adviseurs. 6 Het Kunstmuseum is een monumentaal gebouw met unieke kenmerken, zowel aan binnen- als buitenzijde. De kosten om hier een Paris Proof gebouw van te maken met een energielabel gelijk of beter dan de renovatiestandaard bedragen ongeveer vier keer het huidige investeringsvoorstel. De besparing blijft echter fors en onmisbaar.

4

Prognose verduurzaming tot en met 2030 In de tabel 2 ‘prognose verduurzaming t/m 2030’ zijn zowel de benodigde middelen in de extra projecten, als de koppelkansen van 2025 tot en met 2030 opgenomen.

2025 Projecten routekaart Museon Zwembad Zuiderpark Stadion (WerkTalent) Sportcomplex De Houtzagerij Stadsdeelkantoor Laak Hoofdwerkplaats Zilverstraat DHW Sporthal Transvaal Sporthal Leidschenveen Fokkerterminal Kunstmuseum Stadhuis

€ € € € € € € € € € €

2026

- € - € - € - € - € - € - € 800.000 € - € - € - €

2027

2028

2029

272.006 € 5.168.111 € - € - € 301.854 € - € 2.867.615 € 2.867.615 € 2.571.819 € - € - € - € 181.117 € 1.720.614 € 1.720.614 € - € 1.315.039 € - € - € - € 1.691.755 € - € - € - € 1.617.029 € - € - € - € - € - € - € - € 377.075 € 7.164.416 € - € - € 1.227.834 € - € 5.085.637 € 15.256.910 € 2.360.536 € - € 13.554.488 € 13.554.488 €

Totaal projecten routekaart

-

€ 81.676.574

Koppelkansen Koppelkansen 2026 Koppelkansen 2027 Koppelkansen 2028 Koppelkansen 2029 Koppelkansen 2030

€ 5.000.000 € 5.000.000 €

5.000.000 € 5.000.000 € 5.000.000

Totaal koppelkansen Totaal Uitvoeringsplan

2030

€ 25.000.000 €

106.676.574

Tabel 2: Prognose verduurzaming t/m 2030

De kosten van een verduurzamingsproject worden allereerst bepaald door de directe bouwkosten7 van de voorgestelde maatregelen. Deze worden aangevuld met de volgende bijkomende kosten: • bijkomende apparaatslasten • advies en externe begeleiding • kosten aanneming en bouwplaats • 10% onvoorzien • prijsstijgingen • BTW In de prognose is ook rekening gehouden met andere verduurzamingswerkzaamheden, namelijk op het gebied van klimaatadaptatie, circulariteit, natuurinclusiviteit, drinkwater en/of mobiliteit. Tot 2030 is nog niet het gehele benodigde budget voor de uitvoering van alle 11 projecten beschikbaar. Er is echter wel een budget van ruim 67mln beschikbaar (overzicht in tabel 3), waardoor al gestart kan worden met de voorbereiding van alle 11 projecten en uitvoering van 9 projecten (overzicht tabel 4). De voorbereiding van alle verduurzamingsprojecten start direct, ook als de verwachte uitvoering veel later is. Voor projecten die uitgevoerd worden in 2027 (of later) zijn daarom aparte budgetten voor de voorbereiding opgenomen, nog dit jaar en in 2026. Voor projecten die zo snel als mogelijk in uitvoering kunnen, is deze splitsing niet opgenomen.

7

Directe bouwkosten: Kosten van grondstoffen en/of arbeid toe te wijzen aan bouwactiviteit

5

Opbouw van het budget In de begroting zijn de mogelijkheden opgenomen die nu ter beschikking staan. Er zijn echter meer mogelijkheden waaronder bijvoorbeeld subsidies. In de verdere voorbereiding moet, onder andere met behulp van het definitieve ontwerp, bepaald worden in hoeverre ook andere mogelijkheden als budget gebruikt kunnen worden. Dit uitvoeringsplan verdeelt de begrootte verduurzamingsmiddelen (programmabegroting 2025-2028, RIS 319799 en programmabegroting 2026-2029, RIS 323103, zie onderstaand tabel 3 ‘beschikbare verduurzamingmiddelen’).

2025 €

2026

2027

2028

2029

800.000 € 17.413.000 € 21.447.048 € 27.619.048

€

67.279.096

Tabel 3: beschikbare verduurzamingmiddelen

Tenslotte sluit het budget niet aan op de prognose zoals te zien is in tabel 2 ‘Prognose verduurzaming t/m 2030’ maar de gemeente kan de doelen toch in het vizier houden. Dit wordt in de volgende hoofdstukken toegelicht.

Planningsmogelijkheden tot en met 2030 Om het tussendoel van 2030 te realiseren, dienen de genoemde projecten allen afgerond te zijn, uiterlijk eind 2030. Projecten verschillen qua complexiteit. Er is onderscheid te maken tussen kort- en langlopende projecten. Kortlopende projecten hebben doorgaans een beperkt (onder de €2,5 mln.) en/of al beschikbaar budget. Van belang is wel dat kleine projecten nog steeds invloed kunnen hebben op de bedrijfsvoering. Oftewel, samen met de gebruiker moet bepaald worden of het wenselijk is dat uitvoering ook zo snel als mogelijk start. Dat is uiteraard wel de intentie. Grote projecten zoals het Kunstmuseum en het Stadhuis kennen een langere voorbereiding waarin vaak ook meteen andere (bouwkundige) problemen en wensen opgelost kunnen worden. Door de langere voorbereidingstijd en besluitvorming hebben gebruikers ook meer tijd om zichzelf voor te bereiden op de uitvoering. Deze extra tijd is in de planning opgenomen Als de projecten direct starten, in ieder geval wat betreft de voorbereiding, blijft er ruimte om tegenvallers in de planning op te vangen zonder dat de deadline 0verschreden wordt. Er is een uitloopmogelijkheid tot en met 2030.

Duurzaam onderhoud Met duurzaam onderhoud kiest de gemeente voor de meest duurzame onderhoudsoptie die gangbaar of wenselijk (en haalbaar) is in Den Haag. In het verleden verving de gemeente bijvoorbeeld oude VR-gasketels door veel zuinigere HR-gasketels. Ook nu heeft het college een aantal werkzaamheden aangewezen, namelijk drie maatregelen8 die te allen tijde genomen moeten worden, ook al is er geen specifiek verduurzamingsproject gaande. • Na-isolatie daken bij vervanging dakbedekking. • Voor enkel of standaard dubbel glas, HR++-glas plaatsen. • Bij vervangen aardgasketel indien mogelijk kiezen voor een hybride verwarming maar altijd het waterzijdig afregelen van verwarmingsinstallatie. Duurzaam onderhoud blijft dus onderdeel van het reguliere onderhoudswerk.

8

Maatregelen volgen bijvoorbeeld de stand van de techniek en de beschikbaarheid in de markt. Maatregelen zijn daarom niet tot deze drie beperkt.

6

Koppelkansen Met de uitvoering van de projecten uit tabel 1 ‘Verduurzamingsprojecten in uitvoeringsplan’ haalt de gemeente haar klimaatopgave tot en met 2030 voor het gemeentelijk vastgoed. Daarnaast dienen zich jaarlijks extra mogelijkheden aan om te verduurzamen bij al lopende bouwactiviteiten. Deze mogelijkheden worden ‘koppelkansen’ genoemd. De gemeente volgt dan de laatste bijstellingen9 in het onderhoud. Voordeel is dat verduurzaming hier maar beperkt extra overlast geeft en dat koppeling met onderhoud, de kosten drukt. Een steiger die al staat hoeft niet nog een keer betaald te worden. De gemeente heeft, van 2019 tot nu, de ervaring op kunnen doen met koppelkansen. Gemiddeld genomen zijn er mogelijkheden die jaarlijks optellen tot een investering in verduurzaming van €5 mln. Met deze middelen kunnen de werkzaamheden met betrekking tot de koppelkansen worden uitgevoerd. De resultaten worden meegenomen in de monitoring van alle verduurzamingsactiviteiten aan de gemeentelijke gebouwen. Een verduurzamingsproject, voortkomend uit een koppelkans moet in ieder geval aan het volgende voldoen; • De verduurzaming moet met een relevante onderhouds- of andere bouwactiviteit zijn verbonden. Deze bouwactiviteit heeft op zichzelf voldoende budget voor uitvoering zonder extra verduurzaming.

Het onderhoudsbudget (vanuit exploitatie van een gebouw) betaald dus het onderhoud, het hieraan gekoppelde verduurzamingsproject (een investering) betaald de verduurzaming. • Extra verduurzaming moet meerwaarde op verduurzamingsvlak creëren. Wat wettelijk verplicht is, of (aanvullend) door het college of de raad hierover is opgedragen, is de basis. Alles wat daarboven extra wordt gedaan, geeft die meerwaarde. • Het project bevat maatregelen die bijdragen aan ten minste een Paris Proof gebouw met een energielabel gelijk of beter dan de renovatiestandaard en volledig van het aardgas af. • Voor projecten dient, indien mogelijk, altijd rijkssubsidie te worden aangevraagd. • Grootschalige renovatie of (sloop/)nieuwbouw dient duurzaam te worden ontworpen, gebouwd en geëxploiteerd. Dus een werkelijk energieneutraal gebouw, van het aardgas af, zoveel mogelijk circulair, natuurinclusief en klimaatadaptief. Alle middelen hiervoor dienen onderdeel te zijn van het projectbudget. Alleen met een uitbreiding van het programma waarmee het project als verduurzamingsvoorbeeld voor de stad kan dienen, is sprake van meerwaarde bij zo een project. Daarmee wordt het dan een koppelkans.

9

Elke drie jaar wordt de staat van elk gebouw door een externe deskundige beoordeeld en het onderhoudsplan opnieuw bepaald, elk jaar bepalen we of het voorgenomen onderhoud inderdaad ook dan uitgevoerd moet worden.

7

Inzet beschikbare middelen voor projecten routekaart Met de middelen die nu beschikbaar zijn, kan de gemeente alle projecten voorbereiden en de negen projecten ook uitvoeren. 2025 Projecten routekaart voorbereiding en uitvoering Museon Zwembad Zuiderpark Stadion (WerkTalent) Sportcomplex De Houtzagerij Stadsdeelkantoor Laak Hoofdwerkplaats Zilverstraat DHW Sporthal Transvaal Sporthal Leidschenveen Fokkerterminal

€ € € € € € € € €

2026

- € - € - € - € - € - € - € 800.000 € - €

2027

272.006 € 301.854 € 2.571.819 € 181.117 € 1.315.039 € 1.691.755 € 1.617.029 € - € 377.075 €

2028

5.168.111 - € - € 1.720.614 € - € - € - € - € 7.164.416 €

2029

€ 2.867.615 € - € 1.720.614 € - € - € - € - € - €

2.867.615 -

€

30.636.680

- € - €

-

€

3.588.370

Totaal voorbereiding en uitvoering Projecten routekaart voorbereiding Kunstmuseum Stadhuis

€ €

- € - €

1.227.834 € 2.360.536 €

- € - €

Totaal projecten routekaart Koppelkansen Koppelkansen 2026 Koppelkansen 2027 Koppelkansen 2028 Koppelkansen 2029

€

5.000.000 €

5.000.000 €

5.000.000 €

5.000.000

Totaal koppelkansen

€

20.000.000

Totaal Uitvoeringsplan

€

54.225.050

Tabel 4: In te zetten beschikbare middelen voor verduurzaming tot en met 2029

Inzet beschikbare middelen voor koppelkansen Welk onderhoud aan welke gebouwen de gemeente in 2026 gaat uitvoeren is bekend. Ook is beoordeeld waar een mogelijkheid is om dit met verduurzaming te koppelen. Het college ziet hier 6 nieuwe mogelijkheden. In de bijlage: ‘Omschrijving koppelkansen 2026’ is een overzicht van gebouwen maatregelen opgenomen waarmee het college elk van de gebouwen wil verduurzamen. Voor deze gebouwen is ook de subsidie ‘duurzaam maatschappelijk vastgoed (Dumava) aangevraagd.

Aanvullend besluit Kunstmuseum en Stadhuis Voor zowel het Kunstmuseum als het Stadhuis is latere besluitvorming noodzakelijk en wenselijk. Dit geeft namelijk de ruimte om het programma (naast verduurzaming) te optimaliseren en verdere mogelijkheden tot financiering voor te bereiden. Het Kunstmuseum moet niet alleen duurzamer, er is bijvoorbeeld ook een risico van overstroming van de kunstdepots bij steeds zwaardere regenbuien. Bovendien weten steeds meer mensen het museum te vinden en deze groei vraagt om aanpassingen. Uitdagingen die samen met het verduurzamen opgelost kunnen worden. Het Stadhuis is inmiddels 30 jaar oud en bijvoorbeeld het dubbelglas of delen van de installaties zijn door slijtage aan vervanging toe. Dit aanstaande onderhoud is een puzzel op zich die nog niet volledig gelegd is. De, in dit uitvoeringsplan voorgestelde, investering is extra boven op dat onderhoud. Met het nu mogelijk maken van de voorbereiding (met het beschikbaar stellen van het voorbereidingskrediet) blijft de tijdige realisatie van deze projecten in ieder geval in het zicht. De keuze om het voorbereide ook daadwerkelijk uit te voeren of uit/af te stellen zal tijdig worden voorgelegd aan de raad.

8

Risico van netcongestie Naast de gebruikelijke risico’s voor bouwprojecten is een bijzonder en nieuw risico de netcongestie die ook in Den Haag inmiddels vol aanwezig is. Doelstelling is onder andere ‘van het aardgas af’’. Dat gaat vaak samen met een all-electric oplossing waarbij het elektriciteitsverbruik toeneemt. Verzwaring van elektrische aansluitingen zijn de komende jaren een groot probleem. Voor verduurzamingsprojecten sluiten we aan op de werkwijze zoals omschreven in de ‘trias territoria’10. We kijken daarbij naar de ontwikkeling in de omgeving. Zo zijn het aansluiten op een warmtenet of het gebruik van warmte- en koudeopslag (WKO), gebouwgebonden batterijen of samenwerking met de buren, enkele manieren om de elektriciteitsvraag te beperken. Daarbij wordt rekening gehouden met het positieve effect dat het aansluiten van een gemeentelijk gebouw of project op een toekomstig warmtenet heeft op de gegarandeerde afname van duurzame warmte. Indien een extra elektrische vraag niet voorkomen kan worden, is een ‘aardgasloos-ready’ gebouw het hoogst haalbare. Een gebouw is dan goed geïsoleerd en de warmteafgifte is gereed voor lage temperatuur. De verduurzaming is uitgevoerd, maar de energietransitie loopt mogelijk vertraging op. Het aardgasverbruik zal naar verwachting echter wel flink afnemen.

Tenslotte zijn diverse gebouwen al niet meer aangesloten op aardgas (bijvoorbeeld het Stadhuis). Daarbij zal het verbruik van duurzame energie dus dalen waardoor er meer netcapaciteit overblijft voor andere gebouwen.

De Trias Territoria is de werkfilosofie vanuit het programma EnergieRijk Den Haag (ERDH) om de verduurzaming van de gebouwen vanuit een gebiedsopgave te bekijken. Er worden drie stappen doorlopen namelijk: (1) verminder de energievraag op gebouwniveau, (2) benut hernieuwbare energie uit de directe omgeving & (3) koop de resterende energievraag zo duurzaam mogelijk. 10

9

Bijlage: Omschrijving per project routekaart 1 – Zwembad Zuiderpark • •

•

• •

Adres

Meester P. Droogleever Fortuynweg 59, 2533 SP Den Haag Geplande ingrepen - Installatiekelder onder nieuwbouwuitbreiding - Warmtepompen in installatiekelder - Riothermie warmtebron met Warmte-/koudeopslag Geplande start van uitvoering - Bouw kelder in zomer 2026 - Verder invulling van installaties en aansluiting warmtebron 20282029 Duurzaam resultaat - Energielabel A++ (is gelijk aan renovatiestandaard sportfuncties) - Van het aardgas af Aanvullende opmerkingen Splitsing van werkzaamheden is noodzakelijk om voortgang lopende werkzaamheden voor uitbreiding niet te vertragen.

10

2 – Museon • •

• •

•

Adres Stadhouderslaan 37, 2517 HV Den Haag Geplande ingrepen - Dakisolatie - Uitbreiding zonnepanelen - Balansventilatie incl. warmterugwinning - Aansluiting warmte/koude uit drinkwater met warmte-/koudeopslag - Ledverlichting incl. regeling Geplande start van uitvoering 2027 Duurzaam resultaat - Energielabel A++++ (beter dan renovatiestandaard bijeenkomstfuncties welke A+++ bedraagt) - Is al van het aardgas af maar zal minder gebruik maken van stadswarmte Aanvullende opmerkingen Project zal warmte-/koudevoorziening delen met Kunstmuseum

11

3 – Sportcomplex De Houtzagerij •

•

•

•

•

Adres Hobbemastraat 93, 2526 PD Den Haag Geplande ingrepen - Dakisolatie - Nieuw kozijnwerk incl. HR++ beglazing - Geïsoleerde gevelpanelen - Warmtepompboiler tapwater - Warmtepomp - PV-panelen Geplande start van uitvoering 2027 Duurzaam resultaat - Energielabel A+++ (beter dan renovatiestandaard sportfuncties welke A++ bedraagt) - Van het aardgas af Aanvullende opmerkingen -

12

4 – Kunstmuseum •

•

•

•

•

Adres Stadhouderslaan 41, 2517 HV Den Haag Geplande ingrepen - Dakisolatie - Gevelisolatie - Vacuümbeglazing - zonnepanelen - Balansventilatie incl. warmteterugwinning - Aansluiting warmte/koude uit drinkwater met warmte-/koudeopslag - Ledverlichting incl. regeling Geplande start van uitvoering 2027 Duurzaam resultaat - Energielabel A++ (minder goed dan renovatiestandaard bijeenkomstfuncties welke A+++ bedraagt) - Is al van het aardgas af maar zal minder gebruik maken van stadswarmte Aanvullende opmerkingen - Project zal warmte-/koudevoorziening delen met Museon - Renovatiestandaard is voor dit project alleen bereikbaar met een investering van circa €90mln. Het betreft hier een rijksmonument.

13

5 – Stadion (WerkTalent) •

• •

•

•

Adres Haags Kwartier 55, 2491 BM Den Haag Geplande ingrepen - Ledverlichting incl. regeling - Warmtepompen Geplande start van uitvoering 2026 Duurzaam resultaat - Energielabel A++++ (beter dan renovatiestandaard sportfuncties welke A++ bedraagt) - Van het aardgas af Aanvullende opmerkingen -

14

6 – Sporthal Leidschenveen •

•

•

•

•

Adres Vaz Diasdreef 20, 2492 JL Den Haag Geplande ingrepen - Warmtepompboiler tapwater - Warmtepomp - Lage temperatuur warmteafgifte Geplande start van uitvoering 2025 Duurzaam resultaat - Energielabel A+++ (beter dan renovatiestandaard sportfuncties welke A++ bedraagt) - Van het aardgas af Aanvullende opmerkingen - Dit project wordt gefinancierd uit het lopende budget voor het lopende integrale huisvestingplan Sport (RIS319365 ‘Plan van Aanpak Integraal Huisvestingsplan Sport’)

15

7 – Stadhuis (inclusief Forum en Bibliotheek) • •

•

•

•

Adres Spui 68/70, Kalvermarkt 53, 2511 CB Den Haag Geplande ingrepen - Nieuw kozijnwerk incl. driedubbel glas - Isolatieglas over atrium geïntegreerd met zonne-energie - Verbeterde isolatie gevel - Warmteterugwinning en verdere verbetering klimaatinstallatie Geplande start van uitvoering 2028 Duurzaam resultaat - Energielabel A+++ (is gelijk aan renovatiestandaard kantoorfuncties) - Is al van het aardgas af maar zal minder gebruik maken van stadswarmte Aanvullende opmerkingen -

16

8 – Hoofdwerkplaats Zilverstraat DHW •

•

•

•

•

Adres Zilverstraat 53, 2544 EJ Den Haag Geplande ingrepen - Dakisolatie - Nieuw kozijnwerk incl. HR++ beglazing - Ledverlichting incl. regeling - Balansventilatie incl. warmteterugwinning Geplande start van uitvoering 2026 Duurzaam resultaat - Energielabel A+++ (is gelijk aan renovatiestandaard kantoorfuncties) - Is al van het aardgas af maar zal minder gebruik maken van stadswarmte Aanvullende opmerkingen -

17

9 – Stadsdeelkantoor Laak •

•

•

•

•

Adres Slachthuisplein 25, 2521 EC Den Haag Geplande ingrepen - Dakisolatie - HR++ beglazing in bestaand kozijnwerk - Ledverlichting incl. regeling - Zonnepanelen op hoogste dak - Warmtepomp Geplande start van uitvoering 2026 Duurzaam resultaat - Energielabel A++++ (beter dan renovatiestandaard kantoorfuncties welke A+++ bedraagt) - Van het aardgas af Aanvullende opmerkingen -

18

10 – Sporthal Transvaal •

•

•

•

•

Adres Colensostraat 2, 2572 NR Den Haag Geplande ingrepen - Dakisolatie - Warmtepomp - Warmtepompboiler tapwater - Zonnepanelen Geplande start van uitvoering 2026 Duurzaam resultaat - Energielabel A+++ (beter dan renovatiestandaard sportfuncties welke A++ bedraagt) - Van het aardgas af Aanvullende opmerkingen -

19

11 – Fokkerterminal •

•

•

•

•

Adres Binckhorstlaan 249, 2516 BB Den Haag Geplande ingrepen - Isoleren dak en dakopeningen - Optimaliseren van zonneinstallatie - Warmtepompen - Ventilatie met warmteterugwinning - Isolatiebeglazing - Kierdichting hangardeuren Geplande start van uitvoering 2027 Duurzaam resultaat - Energielabel A+++ (is gelijk aan renovatiestandaard bijeenkomstfuncties) - Van het aardgas af Aanvullende opmerkingen -

20

Bijlage: Koppelkansen 2026 Deventersestraat 21 Functie: Maatregel: Prognose verduurzaming: Resultaat CO2: Michaëlisstraat 5 Functie: Maatregel: Prognose verduurzaming: Resultaat CO2: Leyweg 813 Functie: Maatregel: Prognose verduurzaming: Resultaat CO2: De Gheijnstraat 51 Functie: Maatregel: Prognose verduurzaming: Resultaat CO2: Prinsegracht 8 Functie: Maatregel: Prognose verduurzaming: Resultaat CO2: Genemuidenstraat 208 Functie: Maatregel: Prognose verduurzaming: Resultaat CO2:

Bedrijfsverzamelgebouw met culturele functie Gevel en dakisolatie, zonnepanelen en van het gas af met warmtepomp €800k besparing per jaar is 62.072 kg, prijs per kg: €12,89 RAC-hallen, urban sports Pand heeft grote opwekking van zonne-energie, volgende stap is het vervangen van de verouderde gasketels door warmtepompen €700k besparing per jaar is 65.054 kg, prijs per kg: €57,91 Stadsdeelkantoor Escamp Vervanging/aanpassen luchtbehandelingsinstallatie met betere mogelijkheden om het energieverbruik fors te verminderen en integratie van warmtepompen €1,8mln. besparing per jaar is 619.547 kg, prijs per kg: €2,91 Bedrijfsverzamelgebouw met culturele functie Gebouw verder isoleren en vervolgens van het gas met warmtepompen. €400k besparing per jaar is 82.689 kg, prijs per kg: €15,92 (voormalig) House of Humanity, gebouw gaat deel uitmaken van poppodium Het Paard Isolatieglas plaatsen, daken en vloer isoleren en aansluiten op stadsverwarming €400k besparing per jaar is 29.077 kg, prijs per kg: €20.63

Bedrijfsverzamelgebouw met culturele functie Isoleren van gevel, daken en vloer. Vervolgens van het gas met warmtepompen. Het betreft een gemeentelijk wederopbouw monument. €750k besparing per jaar is 86.036 kg, prijs per kg: €6,58

21