RIS323948 Reactie op brief vd erfgoedpartijen over de Nota omgevingskwaliteit DH 2025

Typ tekstTyp tekstTyp tekst

Saskia Bruines Wethouder van Financiën, Cultuur en Economische ontwikkeling

dienst: dienstcode

Retouradres: Postbus 12600, 2500 DJ Den Haag

Ons kenmerk

Aan de voorzitter van de commissie Ruimte

DSO/10978061 RIS323948 Contactpersoon

Bettina Martin Dienst

Dienst Stedelijke Ontwikkeling Afdeling

DSO Monumentenzorg & Welstand Telefoonnummer

14070 Datum

E-mailadres

25 november 2025

bettina.martin@denhaag.nl

Onderwerp

Reactie op de brief van de erfgoedpartijen over de Nota omgevingskwaliteit Den Haag 2025

Geachte voorzitter, Op woensdag 10 september 2025 stond de concept Nota omgevingskwaliteit (RIS322655) geagendeerd voor bespreking in de commissie Ruimte. Voorafgaand aan de bespreking ontving de raad een brief van Heemschut Zuid-Holland, ook namens SOS Den Haag, de Vrienden van Den Haag en de Stichting Behoud Architectuur Statenkwartier, waarin de erfgoedpartijen de raad vroegen de bespreking van de Nota omgevingskwaliteit Den Haag 2025 uit te stellen. Zij boden aan “in enkele werksessies” de conceptnota aan te scherpen. De vier erfgoedpartijen hebben deelgenomen aan de participatie voorafgaand aan en tijdens het opstellen van de nieuwe nota. Ook hebben zij gereageerd op het concept dat van 8 maart tot en met 18 april 2025 ter inzage heeft gelegen. Beide trajecten hebben tot waardevolle input en aanpassingen van de conceptteksten geleid, wat de erfgoedpartijen beamen in hun brief van 10 september 2025. Deze brief is een reactie op de brief van de erfgoedpartijen en op de vragen van raadsleden die op 10 september 2025 ter plekke zijn gesteld met daarbij voorgestelde aanpassingen in de tekst van de Nota omgevingskwaliteit. Graag bespreek ik met u tijdens de raadscommissie Ruimte onze reacties. Reactie op de brief In hun brief noemen de erfgoedpartijen vijf argumenten waarom een aanscherping van de conceptnota wenselijk is.

De reactie van het college op deze argumenten is als volgt. Cursief de argumenten van de erfgoedpartijen.

•

De huidige teksten zijn te vrijblijvend en stroken niet met de wens van uw raad meer inzicht te krijgen waarom er gebouwd wordt zoals er nu vergund wordt.

Het doel van de Nota omgevingskwaliteit is sturender te zijn waar dat moet, bijvoorbeeld in de beschermde stadsgezichten als de waarden van het betreffende gezicht daarom vragen.

Gemeente Den Haag

Spui 70 Den Haag

Postbus 12600 2500 DJ Den Haag

Telefoonummer 14070 www.denhaag.nl

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10978061

Daarnaast worden voor nieuwe ontwikkelingen – volledige nieuwbouw en (gedeeltelijke) transformaties beeldkwaliteitsplannen opgesteld, die na vaststelling door de raad samen met de Nota omgevingskwaliteit het kader zijn. Voor kleinere aanpassingen van en toevoegingen aan bestaande gebouwen zijn specifieke uitgangspunten opgesteld, die uitgaan van de bestaande en oorspronkelijke context. In de nota staan niet voor ieder gebouw voorschriften. Omdat we die niet kunnen en niet willen opstellen. Maar dit betekent niet dat de nota vrijblijvend is.

•

Heldere keuzes ontbreken, alles lijkt mogelijk, waardoor initiatiefnemers nog steeds in onvoorspelbare situaties terechtkomen bij de besluitvorming. Dat is een belangrijk verbeterpunt voor de financieringsbereidheid in deze stad.

Zie bovenstaande reactie. Naast eenduidig beleid is overleg op een zo vroeg mogelijk moment in de ontwikkeling van nieuwbouw en verbouw belangrijk voor een soepel proces. Vroeg overleg over de uitgangspunten van een ontwerp en de relatie met de omgevingskwaliteit van de stad is ook een van de uitgangspunten van de Omgevingswet.

•

Helaas is de tekst als beoordelingskader niet scherp genoeg en bij een aantal gebieden moeten de kwalitatieve criteria nog nader worden beschreven.

Op 24 september 2025 is gesproken met een vertegenwoordiging van de opstellers van de brief. Daarover later meer. Hier bleek dat de gebieden waarop gedoeld wordt de niet beschermde delen van de stad zijn, de niet beschermde stadsgezichten. Als gebiedsindeling hanteert de conceptnota de vastgestelde begrenzingen van de aangewezen beschermde stadsgezichten. Voor de delen van de stad daarbuiten is nog geen indeling vastgesteld. De conceptnota is een nota 1.0, een eerste stap, waarna wordt verder gewerkt op basis van de vastgestelde omgevingsvisie en de uitwerking van het zogenaamde kwaliteitsstelsel tot een Nota omgevingskwaliteit 2.0. In die 2.0 versie worden ook van de niet beschermde delen van de stad beschrijvingen opgenomen en worden voor deze gebieden kwalitatieve criteria opgesteld.

•

De uitgebreide nota van beantwoording op uw motie bescherm beeldbepalend zoals het bedoeld is, stelt in dat kader teleur. In alle omzichtigheid is de boodschap dat praktische bezwaren daaraan in de weg staan.

Deze motie, de beantwoording (RIS317559) en de instelling van beeldbepalende bouwwerken staat los van de Nota omgevingskwaliteit 2025. Wel is in deze nota een paragraaf opgenomen (5.3) over beeldbepalende en karakteristieke bouwwerken. Zodra in het Omgevingsplan regels zijn opgenomen voor deze bouwwerken, vormen deze regels samen met de Nota omgevingskwaliteit de uitgangspunten voor ingrepen in beeldbepalende en karakteristieke bouwwerken. In de 2.0 versie van de nota zullen nadere uitgangspunten worden opgenomen voor beeldbepalende bouwwerken.

•

Als erfgoedpartijen belanden wij in een lastig parket wanneer de bedoeling van uw raad als niet uitvoerbaar wordt bestempeld. Ondanks een verbeterde welstandsnota blijft het resultaat ongewis en de beeldbepalende waardevolle structuren en objecten zijn ook in de toekomst vogelvrij zonder enig noodverband. De bedrijfsongevallen zijn te voorzien en dus ook te voorkomen.

Zie bovenstaande reactie. Het aanwijzen van beeldbepalende objecten en structuren gebeurt in het Omgevingsplan. Zodra dat (in fasen) gebeurd is, is de status van beeldbepalend ook voor de Nota omgevingskwaliteit uitgangspunt.

2/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10978061

In de 2.0 versie van de nota zullen nadere uitgangspunten worden opgenomen voor beeldbepalende bouwwerken (“objecten”) en structuren, bijvoorbeeld waardevolle groen- of stedenbouwkundige structuren. Gesprek naar aanleiding van de brief De brief van de erfgoedpartijen eindigde met een aanbod aan het college om in enkele werksessies de conceptnota aan te scherpen. Op 24 september 2025 is gesproken met een vertegenwoordiging van de opstellers van de brief. Naast een nadere toelichting en een reactie op de delen van de brief die geen (directe) relatie met de Nota omgevingskwaliteit Den Haag hebben, zijn verbetervoorstellen besproken. De erfgoedpartijen geven aan constructief mee te willen blijven denken in het proces rond de borging van omgevingskwaliteit. Zij herkennen dat deze nota een eerste stap is en dat we verder werken aan het vervolg. Acties naar aanleiding van de brief De verbetervoorstellen betreffen vooral het aanscherpen en uitbreiden van de begrippenlijst. Om discussie over en interpretatie van in de nota gebruikte begrippen te voorkomen, zijn heldere definities nodig. Ook moeten de definities overeenkomen met de definities in ander gemeentelijk beleid. De begrippenlijst is aangevuld en aangescherpt en de toepassing van begrippen is op onderdelen gewijzigd, zodat ieder begrip steeds op dezelfde manier en met dezelfde bedoeling of betekenis wordt gebruikt.

Ook is een toelichting op de benaming en de begrenzingen van de beschermde stadsgezichten toegevoegd. De beschermde stadsgezichten komen op meerdere plekken niet overeen met de wijk- of buurtindeling. Zo liggen delen van de wijk Zeeheldenkwartier niet in het beschermd stadsgezicht Zeeheldenkwartier, maar in de beschermde gezichten Centrum en Duinoord. En een deel van het beschermd stadsgezicht Zeeheldenkwartier ligt buiten de wijk. De wijzigingen zijn op de gebruikelijke manier aangegeven in de nota: verwijderde teksten zijn doorgehaald en nieuwe teksten zijn vet gedrukt. Naast aanpassingen in de tekst van de nota is ook gesproken over het gebruik van de nota. De nota is een tekstdocument. Deze teksten worden ontsloten via een online viewer, waarmee op adres het geldende beleid kan worden ingezien. Ook zullen voor veel voorkomende ingrepen in bestaande gebouwen (digitale) folders worden ontwikkeld, waarin de nota voor de betreffende ingreep vertaald wordt in tekeningen en geïllustreerd wordt met afbeeldingen. De viewer ontsluit ook alle adviezen van de Adviescommissie omgevingskwaliteit en cultureel erfgoed. In eerste instantie vanaf het moment dat de viewer ‘live’ gaat, daarna worden – afhankelijk van de beschikbare menskracht – eerder gegeven adviezen achronologisch toegevoegd.

Reactie op de vragen van raadsleden Vooruitlopend op een bespreking van de conceptnota in een volgende commissie Ruimte, hebben de commissieleden op 10 september 2025 een aantal vragen gesteld. Onderstaand reageert het college per fractie en per vraag.

3/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10978061

•

De fractie van D66 stelt vragen over de toevoeging van nieuwe bebouwing ten behoeve van de energietransitie en de energie-infrastructuur. Beleid over het uiterlijk en de inpassing van deze bebouwing is er nog niet. Kan dit beleid in deze conceptnota, in de 2.0 versie of op een andere plek landen?

Objecten in de openbare ruimte, bijvoorbeeld transformatorhuisjes en laadpalen, zijn bepalend voor het straatbeeld of het stadsbeeld. De 1.0 versie van de nota geeft geen uitgangspunten voor de inrichting van de openbare ruimte of objecten daarin, omdat dit niet binnen de huidige adviesbevoegdheid van de Adviescommissie omgevingskwaliteit en cultureel erfgoed valt. Omdat de nota primair het toetsingskader van de commissie is, moeten de onderwerpen in de nota overeenkomen met de adviesbevoegdheid van de commissie. Als onderdeel van de uitwerking van het kwaliteitsstelsel en de doorwerking naar de nota 2.0 kan de advisering door de commissie breder worden en (objecten in) de openbare ruimte worden opgenomen in de Nota omgevingskwaliteit, inclusief uitgangspunten voor bebouwing ten behoeve van de energie-infrastructuur.

•

De fractie van het CDA benoemt drie onderwerpen: de samenwerking met de stad, de viewer en verminderen van regeldruk. De samenwerking met de stad heeft betrekking op de beeldbepalende bouwwerken die ook in de brief van de erfgoedpartijen worden genoemd. Regeldruk wordt ervaren door inwoners van de stad die hun huis willen opknappen of verduurzamen en daarvoor een vergunning nodig hebben. Daarbij gaat het om de vergunningprocedure en om het vinden en begrijpen van het geldende beleid. Hoe kunnen inwoners geholpen worden? Zou de viewer gebruikt kunnen worden om aandacht te geven aan cultuurhistorie verspreid door de stad, of zou anderszins een platform gecreëerd kunnen worden, eventueel in samenwerking met lokale organisaties?

De instelling van beeldbepalende bouwwerken staat los van de Nota omgevingskwaliteit 2025. Zie ook de reactie op de brief van de erfgoedpartijen. De Nota omgevingskwaliteit zal worden ontsloten via een online viewer, waarmee op adres het geldende beleid kan worden ingezien. Ook zullen voor veel voorkomende ingrepen folders worden ontwikkeld, waarin de nota voor de betreffende ingreep vertaald wordt in tekeningen en geïllustreerd wordt met afbeeldingen. Daarnaast kunnen bewoners die hun huis willen opknappen of verduurzamen in een vooroverleg (bijvoorbeeld het duurzaamheidsspreekuur) de mogelijkheden bespreken. In een vooroverleg wordt open meegedacht met toekomstbestendige oplossingen die tegelijkertijd de bestaande kwaliteiten behouden. Het doel van de viewer is niet direct aandacht geven aan cultuurhistorie, maar wel indirect door de cultuurhistorische kwaliteiten te benoemen en daaraan uitgangspunten te verbinden hoe die te behouden en daarop voort te bouwen. Er bestaan verschillende platforms, samenwerkingen die als doel hebben het uitwisselen van cultuurhistorische informatie. Op wijkniveau via wijkverenigingen (die op hun beurt ook weer samenwerken) en breder via organisaties als Vrienden van Den Haag. Het Haags Monumenten Platform verbindt de Haagse erfgoedpartijen.

Met deze gremia werkt de gemeente samen, door input op te halen en door bij te dragen aan bijvoorbeeld wijkbijeenkomsten.

4/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10978061

•

De fractie van de VVD benoemt het belang van (voort)bouwen op de schouders van de geschiedenis en behoud van de kenmerkende Haagse uitstraling. Is de nota en in het bijzonder de in de nota gebruikte terminologie toereikend? Zijn de beschrijvingen en de uitgangspunten voor de beschermde stadsgezichten – in de bijlage en verkort in de conceptnota zelf – volledig en voldoende beschermend? En kan de nota iets zeggen over zonnepanelen op schuine daken, waarvoor, bijvoorbeeld in de Vogelwijk, bijna alles lijkt toegestaan. Daarnaast noemt de fractie het belang van handhaving. Voor de doorontwikkeling naar de 2.0 versie pleit de VVD voor een handboek wat inwoners met hun huis kunnen doen, op basis van bijvoorbeeld bouwjaar of soorten ramen.

De begrippenlijst is aangevuld en aangescherpt en de toepassing van begrippen is op onderdelen gewijzigd, zodat ieder begrip steeds op dezelfde manier en met dezelfde bedoeling of betekenis wordt gebruikt. De beschrijvingen van de beschermde stadsgezichten in de bijlage bij de Nota omgevingskwaliteit zijn afkomstig uit en een bewerking – vooral een uniformering – van de aanwijzingen. De uitgangspunten die hieruit gedestilleerd zijn, zijn het beschermend beleid en daarom opgenomen in bijlagen én in de nota zelf. Deze uitgangspunten verschillende per beschermd stadsgezicht, om het unieke karakter van ieder gezicht recht te doen, en gelden naast de generieke uitgangspunten die voor de hele stad gelden. Voor een deel van de beschermde stadsgezichten (Centrum, Haagse Bos en Zuiderpark) zijn geen uitgangspunten opgenomen. Bij het Haagse Bos en het Zuiderpark is de reden dat de cultuurhistorische waarden daar bovenal landschappelijk zijn. De diversiteit van het Centrum maakt iedere ingreep maatwerk. Anders dan in bijvoorbeeld het Statenkwartier is een homogene uitstraling in het Centrum of in delen van het Centrum niet een kenmerk dat behouden of nagestreefd moet worden. De belangrijkste waarde van het Centrum is een hoge kwaliteit van individuele gebouwen, complexen en ensembles. En van de openbare ruimte waaraan deze gebouwen staan.

Zonnepanelen op schuine daken zijn buiten rijksbeschermd stadsgezicht in de meeste gevallen vergunningvrij, bijvoorbeeld in de Vogelwijk, een gemeentelijk beschermd stadsgezicht. Voor schuine daken in rijksbeschermd stadsgezicht zijn in de nota (hoofdstuk 6.4) uitgangspunten opgenomen die sturen op een goede inpassing, uniform per architectonische eenheid en onopvallend vormgegeven. De viewer en de te ontwikkelen folders (zie de reactie op de vragen van het CDA) functioneren als handboek. Deze tools zullen worden doorontwikkeld om de informatie zo specifiek mogelijk te maken, bijvoorbeeld op basis van bouwjaar.

•

De fractie van GroenLinks verwijst naar de brief van de erfgoedpartners en heeft zorgen over de in de nota gebruikte terminologie. Ook vraagt de fractie of gekeken kan worden naar goede voorbeelden in andere gemeenten.

Zie de reactie op de brief van de erfgoedpartners. Zie voor een reactie op de in de nota gebruikte terminologie de reactie op de vragen van de VVD. Goede voorbeelden in anderen gemeenten zijn inspirerend en zijn meegenomen in de conceptnota. En het college blijft in contact over beleid met betrekking tot omgevingskwaliteit.

•

De Haagse Stadspartij sluit zich aan bij de vragen van D66 en mist een paragraaf over de werkwijze van de Adviescommissie omgevingskwaliteit en cultureel erfgoed. De nota suggereert en andere werkwijze, gaat de adviescommissie ook anders werken?

5/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10978061

Zie de reactie op de vragen van D66. De werkwijze van de Adviescommissie omgevingskwaliteit en cultureel erfgoed is geregeld in de Verordening adviescommissie omgevingskwaliteit en cultureel erfgoed Den Haag 2024 (RIS316665) en het Reglement adviescommissie omgevingskwaliteit en cultureel erfgoed Den Haag 2024 (RIS317248). Een andere werkwijze van de adviescommissie moet worden vastgelegd in de verordening en/of het reglement. De 1.0 versie van de nota vraagt geen aanpassing van de werkwijze. Net als de Welstandsnota geeft de Nota omgevingskwaliteit de uitgangspunten voor plaatsing en uiterlijk van een bouwwerken. Als onderdeel van de uitwerking van het kwaliteitsstelsel kan de werkwijze van de adviescommissie veranderen: bijvoorbeeld de reikwijdte van de commissie, het moment van adviseren of de manier van adviezen. Deze veranderingen vragen een aanpassing van de verordening en/of het reglement.

•

De fractie van de SP vraagt of de stad beeldbepalende bouwwerken mag aandragen. Ook vraagt de fractie naar de waardevolle structuren die tijdens de werkbespreking over de nieuwe nota op 2 april 2025 zijn genoemd, bijvoorbeeld lange lijnen als de Laan van Meerdervoort. In het participatieverslag staat een suggestie specifiek beleid voor (het uiterlijk van) kiosken te ontwikkelen. Wordt er iets gedaan met die suggestie?

Participatie is onderdeel van het aanwijzingstraject van beeldbepalende bouwwerken. Daarbij kunnen bouwwerken aangedragen worden. Omdat de voorgenomen planning van de aanwijzing per typologie – bijvoorbeeld scholen en kerken – is, kan niet iedere suggestie meteen meegenomen worden. Als gebiedsindeling hanteert de conceptnota de vastgestelde begrenzingen van de aangewezen beschermde stadsgezichten. Voor de delen van de stad daarbuiten is nog geen indeling vastgesteld. De conceptnota is een nota 1.0, een eerste stap. In de 2.0 versie worden ook van de niet beschermde delen van de stad beschrijvingen opgenomen en worden voor deze gebieden kwalitatieve criteria opgesteld. Daar zullen kenmerkende en beeldbepalende structuren, zoals de Haagse lange lijnen, een onderdeel van zijn. De suggestie specifieke beleid voor kiosken op te stellen, bijvoorbeeld als thematisch beleid, wordt meegenomen bij de doorontwikkeling naar de 2.0 versie. Juist kiosken zijn een integraal vraagstuk, waarbij alle aspecten van de inrichting en het gebruik van de omgeving samenkomen. Dit vraagt afstemming en participatie.

•

De fractie van Hart voor Den Haag is benieuwd naar een reactie op de inspraak over uitbouwen in het Statenkwartier en de inspraak over tegenstrijdige definities. Ook Hart voor Den Haag heeft zorgen over de in de nota gebruikte terminologie. Daarnaast benoemt de fractie het doorschuiven van onderwerpen en reacties in de participatie naar de 2.0 versie van de nota.

De inspraak over uitbouwen in het Statenkwartier is een vervolg op de participatie en de zienswijzeprocedure over de conceptnota. Of een uitbouw mogelijk is, is geregeld in de landelijke regels voor vergunnningvrij bouwen en in het Haagse Omgevingsplan. De kwestie wordt meegenomen bij de doorontwikkeling van de nota naar de 2.0 versie en bij de doorontwikkeling van het kwaliteitssysteem. Niet om door te schuiven, maar omdat de Adviescommissie omgevingskwaliteit en cultureel erfgoed op dit moment niet kan adviseren of een uitbouw mogelijk is. Zo zijn er meer onderwerpen waar de commissie geen adviesrol heeft en die pas kunnen worden opgenomen in de Nota omgevingskwaliteit op het moment dat er beleid is vastgesteld om deze onderwerpen te reguleren.

6/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10978061

Zie voor een reactie op de in de nota gebruikte terminologie de reactie op de vragen van de VVD.

•

De fractie van ChristenUnie/SGP benoemt onderwerpen: dakopbouwen, installaties op nieuwbouw en kozijnwijzigingen. Inwoners van de stad vragen zich regelmatig af waarom een “lelijke” dakopbouw gekopieerd moet worden. Hoe verhoudt hiervan afwijken met een nieuw ontwerp zich tot de eenheid van de wijk? Met betrekking tot kozijnwijzigingen vraagt de fractie naar de integrale afweging tussen verduurzaming en kozijnen die voldoen aan de uitgangspunten in de conceptnota. En hoe kan de advisering richting bewoners hierover beter?

Voor installaties op nieuwbouw en voor installaties die later worden toegevoegd aan bestaande gebouwen zijn in de hoofdstukken 4.2 en 6.4 van de Nota omgevingskwaliteit uitgangspunten opgenomen. Uitgangspunt voor dakopbouwen is uniformiteit per architectonische eenheid, dat is een als eenheid ontworpen aaneengesloten rij gebouwen of ensemble van gebouwen. De reden hiervoor is behoud van de oorspronkelijke samenhang van een architectonische eenheid en de samenhang of de eenheid van de wijk. In het verleden gerealiseerde dakopbouwen kunnen “lelijk” gevonden worden. Deels is dit persoonlijke voorkeur. Maar inzichten over wat een passende dakopbouw is, zijn ook veranderd. Door ervaringen met de uitvoerbaarheid van een ontwerp of de reproduceerbaarheid (is een eerste dakopbouw goed na te maken) of door veranderde regelgeving. Er zijn situaties denkbaar waarbij de beste oplossing voor een volgende dakopbouw een afwijkende dakopbouw is. Uitgangspunt blijft altijd samenhang per architectonische eenheid. Verduurzaming van kozijnen, ramen, deuren en ruiten is bij niet beschermde monumenten altijd mogelijk. De Nota omgevingskwaliteit geeft de uitgangspunten hoe die verduurzaming vorm te geven. Via de viewer, de nog te maken folders en vooroverleg worden bewoners geadviseerd en geholpen, zie de reactie op de vragen van het CDA.

Met vriendelijke groet, de wethouder van Financiën, Cultuur en Economische ontwikkeling Saskia Bruines

7/7