RIS323945 Bijlage Haagse Klimaatrapportage 2024
Tekst van het document
De Haagse Klimaat rapportage Onderweg naar een duurzame stad RIS323945
Samen voor een duurzame, groene en gezonde stad
Groen bezig
2
De Haagse Klimaatrapportage
< INHOUD
De Haagse Klimaatrapportage Voorwoord Dit is de eerste Haagse Klimaatrapportage. Hiermee geven we inzicht in de CO2-uitstoot en verduurzaming van Den Haag en laten we zien waar we nu staan, wat al bereikt is en welke stappen we nog moeten nemen.
Dit document is meer dan een verzameling cijfers en plannen. Het laat zien hoeveel er in beweging is dankzij de inzet van bewoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en de gemeente. Samen maken we de stad leefbaar, gezond en klaar voor de toekomst. Dat doen we op allerlei manieren, bijvoorbeeld met buurtinitiatieven, en het Haags Klimaatakkoord waarin inmiddels meer dan 120 partijen zich via 44 klimaatdeals inzetten. Dat werk wordt gezien: in november 2024 ontving Den Haag van de Europese Commissie het Missielabel 100 klimaatneutrale slimme steden. Daarmee sluiten we aan bij de koplopers in Europa. Wij zien zelf dagelijks hoeveel betrokkenheid en creativiteit er in onze stad aanwezig is. Dat geeft vertrouwen dat we, ondanks de grote uitdagingen, samen stappen vooruit blijven zetten. Daarom willen we iedereen die zich inzet voor een duurzaam Den Haag, groot en klein, professioneel en vrijwillig, van harte bedanken. Uw bijdrage maakt het verschil en laat zien dat verandering begint bij samenwerking. Arjen Kapteijns Wethouder Energietransitie, Mobiliteit en Grondstoffen Robert Barker Wethouder Buitenruimte, Dierenwelzijn en Milieu
3
4
De Haagse Klimaatrapportage
< INHOUD
De Haagse Klimaatrapportage in het kort Deze allereerste Haagse Klimaatrapportage geeft inzicht in de voortgang van de verduurzaming en vergroening van Den Haag. Het geeft invulling aan het initiatiefvoorstel ‘Stuur op het Klimaat’ (RIS315607), dat begin 2024 met een ruime meerderheid werd aangenomen in de Raad. De rapportage laat zien welke inspanningen er zijn, het tempo en ook wordt er vooruit gekeken naar de nabije toekomst. Het is een stap in data-gedreven werken om tijdig bij te sturen wanneer nodig én een instrument om scherp te blijven op onze juridische verplichtingen.
De Werkagenda Energietransitie Het gebruik van elektriciteit, fossiel gestookte stadswarmte en aardgas is verantwoordelijk
voor 70% van de uitstoot. Het doel is te stoppen met het gebruik van fossiele brandstoffen en
over te gaan op duurzame bronnen. Ook willen we energie besparen: energie die we niet
gebruiken, hoeven we ook niet op te wekken.
We werken aan de hand van drie prioriteiten:
de gemeentelijke duurzaamheidsthema’s: energietransitie, duurzame mobiliteit, circulaire economie en duurzame leefomgeving. Deel twee van de rapportage geeft inzicht in participatie op duurzaamheid van de stad. We lichten de samenwerking met Duurzaam Den Haag en de uitvoering van het Haags Klimaatakkoord hierbij uit. Deel drie gaat over de aanpak van de gemeente om haar eigen bedrijfsvoering te verduurzamen, van vastgoed en materieel tot maatschappelijk verantwoord opdrachtgeven en inkopen. De gemeente zet met de Klimaatrapportage
een belangrijke stap in het meetbaar maken van de verduurzaming van Den Haag. Dit gebeurt onder andere met het Haags
Klimaatdashboard (link). Het maakt zichtbaar dat in 2024 de uitstoot van broeikasgassen in
de stad 1.362 kiloton CO2-equivalent was. Sinds 1990 is de uitstoot van Den Haag gedaald met 46%. Het laat ook zien dat Den Haag de
landelijke doelstelling van 55% reductie in 2030 kan halen met de volledige uitvoering van het bestaande beleid. Voor klimaatneutraliteit in 2030 zijn aanvullende maatregelen nodig.
Het Haags Klimaatdashboard wordt periodiek geactualiseerd. Hoe meer tussentijdse doelen
de gemeente en stad stellen, des te beter kan
het dashboard inzichtelijk maken wat de koers is. Dit geeft houvast om te zien waar kan
worden bijgestuurd. Er komt steeds meer data beschikbaar op stadsniveau en ook nationale
data, van bijvoorbeeld het CBS, worden steeds verbeterd. Daardoor komt het voor dat cijfers
270.000 woningen in de stad. Bijna 100.000
opleveren, en in hoeverre dit op schema ligt om gestelde klimaatdoelstellingen te halen.
Koppeling met beleid: het dashboard laat zien welke gemeentelijke acties en projecten bijdragen aan de verschillende transities. Niet alles is met cijfers te koppelen aan resultaten, maar dit maakt wel duidelijk wat de gemeente uitvoert.
zonnepanelen bij. In 2024 was er een stijging van 21%. De gemeente draagt daar ook aan bij, bijvoorbeeld met voorbereidingen voor • MKB: 1.500 ondernemers kregen via de gemeente ondersteuning met subsidies. Ook werden 49 bedrijfspanden
met een EFG-label per jaar isoleren. In 2024
verduurzaamd.
is in 7.002 woningen een isolatiestap gezet, vooral in stadsdelen Centrum en Loosduinen. 2 Warmte. In 2024 werden er 1.650 aan
aangesloten op stadsverwarming. Er werd
Een blik vooruit met concrete maatregelen zoals woningisolatie, warmtenetten, elektrisch vervoer en afvalscheiding. Dit zijn ‘transitieelementen’. Per element wordt zichtbaar welke doelen zijn gesteld, hoeveel CO2-reductie ze
is of energie opwekt. Elk jaar komen er meer
De gemeente wil gemiddeld 10.000 woningen
steeds betrouwbaarder.
Historische uitstoot: vanaf 2018 wordt jaarlijks weergegeven hoeveel broeikasgassen zijn uitgestoten. Dit wordt onderverdeeld over sectoren (gebouwde omgeving, mobiliteit, afval, en industrie en productgebruik).
vierkante kilometer aan Haagse daken groen
energiescans, gezamenlijke inkoopacties en
sluitingen op warmtenetten gerealiseerd.
Het Haags Klimaatdashboard bestaat uit drie onderdelen:
minstens de helft van de ruim zeventien
hiervan hebben een laag energielabel (EFG).
in het dashboard (met vermelding)
veranderen. Deze aanpak maakt het dashboard
Behaaglijker Wonen). • Daken: De gemeente wil dat in 2030
zonnepanelen op twintig schooldaken. 1 Isoleren van woningen. Er zijn ruim
De rapportage bestaat uit drie delen. Deel één gaat in op de vier Werkagenda’s over
energiebesparende maatregelen (programma
Daarmee is nu ongeveer 8% van de woningen ook gewerkt aan nieuwe bronnen én er
wordt per wijk overwogen wat de beste
opties zijn. In 2024 is er ook voorbereid op deelname in een publiek warmtebedrijf.
3 Samenwerking met de stad. De energietran-
• Informatiepunten: Via informatiepunten
blijven inwoners en ondernemers makkelijk informatie en hulp vinden. In 2024 werden
3.115 inwoners geholpen via de Direct Bespaar actie, vonden er 900 gesprekken plaats met energiecoaches en waren er collectieve inkoopacties rond isolatie en inductie.
Ook werd op verschillende manieren financiële steun buiten bepaalde doelgroepen geboden. Zo zijn er in 2024 930 subsidies voor
sitie zorgt voor grote veranderingen. Het is
koken op inductie, 69 VvE-leningen en 821
nodig samen de toekomst vorm te geven.
Energiebespaarleningen met gemeentelijke
De gemeente zet daarom in op verschillende
rentekorting verstrekt.
vormen van samenwerking (zoals energiecoöperaties) en participatie (bijvoorbeeld met bewonersavonden en buurtacties).
Ten slotte werd netcongestie een serieus
probleem. Het programma netcongestie is in
2024 opgestart om Stedin en Tennet te onderVerder zetten we ook in 2024 gerichte
steunen bij het oplossen van dit probleem.
aanpakken in: Vooruitblik • Energiearmoede: 9,1% van de huishoudens
Het Klimaatdashboard visualiseert dat de
in Den Haag ervoer in 2024 energiearmoede,
uitstoot van de Haagse gebouwde omgeving in
3% boven het landelijke gemiddelde.
2030 ongeveer 25% lager zal zijn dan in 2024
De gemeente zet zich op meerdere
wanneer het huidige beleid wordt doorgezet.
manieren in. Zo zijn in samenwerking met
Deze afname komt voor het grootste deel door
corporaties 9.684 huishoudens geholpen met
meer schone energie.
5
6
De Haagse Klimaatrapportage
< INHOUD
mobiliteit en gedragsverandering is van belang.
Isoleren. In 2024 bleef het aantal geïsoleerde
Verminderen. In 2024 werd ruim een derde
gerealiseerd in Scheveningen,
woningen iets achter op de ambitie, in lijn met
van de gereden kilometers afgelegd door
Regentessekwartier, Bezuidenhout en
de beoogde geleidelijke opbouw richting 10.000
bedrijfswagens en zwaar vrachtverkeer.
Centrum.
isolatiestappen per jaar. De huidige aanpak
De gemeente wil logistiek vervoer verminderen
• Werkgeversaanpak. Ongeveer de helft van
gaat door, succesvolle acties worden uitgebreid
met behulp van het Programmaplan Duurzame
al het personenverkeer in Den Haag is
volledig circulair te zijn, en halverwege te zijn in
en minder succesvolle acties aangepast of
Stadslogistiek (RIS322794).
werkgerelateerd. In 2024 is binnen het Haags
2030. De gemeente werkt aan een data-analyse
Klimaatakkoord een deal voor werkgebonden
van de materiaalstromen in de stad, waaruit veel inzichten te halen zullen zijn.
gestopt. Ook komen er onderdelen bij gericht op momenteel achterblijvende doelgroepen en
Veranderen. Vaker kiezen om te wandelen,
personenvervoer gesloten om duurzame
wordt er ingezet op communicatie.
fietsen, het openbaar vervoer en deelvervoer
woon-werkverplaatsingen te stimuleren.
De Werkagenda Circulaire Economie Nederland heeft de doelstelling om in 2050
De vier speerpunten voor de gemeente
te gebruiken is goed voor het milieu én Warmte. Met de oprichting van een publiek
gezondheid. De gemeente investeert in de
Verschonen. Tussen 2022 en 2024 is het Haagse
Den Haag op circulariteit zijn de grondstof-
warmtebedrijf ambieert de gemeente een
openbare ruimte en werkt samen met onder
wagenpark schoner geworden door elektrifi-
fentransitie, circulair ondernemerschap, circu-
versnelling in de aanleg van warmtenetten
andere werkgevers om deze opties zo aantrek-
catie. Hiervoor is voldoende laadinfrastructuur
laire bouw en bewustwording en participatie.
richting 2030 naar 4.000 aansluitingen per
kelijk mogelijk te maken.
cruciaal. In 2024 kwamen er 122 publieke laadpalen bij. Dit bracht het totale aantal op bijna
Grondstoffentransitie. In 2024 zijn de voorbe-
• Lopen. In 2024 is 22,4 kilometer aan hardlooproutes gerealiseerd. Ook zijn meerdere
3.000, elk met twee laadpunten. De realisatie
reidingen getroffen voor een grondstoffenloket
was in 2024 lager dan gepland; in 2025 volgt
voor ‘vraaggericht inzamelen’. Dit wordt
basisscholen verkeersveiliger gemaakt door
een inhaalslag. Verder werkt de gemeente met
gekoppeld aan de Spullenbak, waarvoor het
Samen met de stad. Participatie en doelgroe-
aanpassingen aan de weginrichting en
partners aan slim stroomgebruik, onder meer
aantal deelnemende Haagse huishoudens
penbeleid blijven essentieel voor een succesvolle
verbeterde oversteekplaatsen.
via een pilot met HTM.
in 2024 meer dan verdubbeld is tot 1.100 deel-
jaar. Het blijft óok zeer belangrijk te blijven investeren in individuele oplossingen en tussenoplossingen.
en eerlijke energietransitie. Voor MKB komt
nemers. Ook is er een plan gemaakt voor een
• Fietsen. In 2024 werd bij 23,6% van
Haags Circulair Ambachtencentrum (HCA).
er nieuwe Europese wet- en regelgeving op
de verplaatsingen gekozen voor de fiets. De
In 2024 zijn de voorbereidingen getroffen
duurzaamheid aan (EPBD IV), en de gemeente
ambitie is 25% in 2030. Het uitvoerings-
voor de zero-emissiezone voor bestel- en
kan een belangrijke rol spelen om ondernemers
programma Ruim baan voor de Fiets
vrachtauto’s, die op 1 januari 2025 is ingegaan.
De gemeente is verantwoordelijk voor huis-
hierin te ondersteunen.
(RIS306923) richt zich op veilige routes,
In het voorjaar startte een subsidieregeling
houdelijk afval. Tussen 2016 en 2024 daalde de
nieuwe fietsers en voldoende fietsparkeer-
gemiddelde hoeveelheid afval per Hagenaar van
De Werkagenda Duurzame Mobiliteit
voor demontage van bestelauto’s, waarmee 661
plekken. Er is o.a. 620 meter fietspad
fossiele bestelauto’s van de weg zijn gehaald
459 naar 407 kilogram. In 2024 is het plan van
Den Haag is in beweging. Om de stad
geasfalteerd, een fietsenstalling in Kijkduin
(RIS323147).
aanpak bioafval (RIS320302) vastgesteld met
bereikbaar, leefbaar en verkeersveilig te
geopend en er zijn 1.700 fietsen verstrekt aan
houden en het verkeer schoner te maken, zet de
kinderen uit gezinnen rond de armoedegrens.
gemeente in op het verminderen, veranderen
• Openbaar vervoer. De gemeente investeert in
acties om de hoeveelheid GFT in het restafval te Het Klimaatdashboard laat zien dat met het
verlagen en een deel van de acties is hetzelfde jaar gestart. De verwerking van huishoudelijk
huidige beleid en landelijke ontwikkelingen in 2030 ongeveer 20% minder wordt uitgestoten
afval is verantwoordelijk voor 6% van de uitstoot en is met 3% gedaald in 2024.
De gemeente heeft geen wettelijke verplichting
Vooruitblik
en verschonen van vervoer. Mobiliteit is de
drie hoofd-ov-corridors: Zuidwestlandcorridor,
op één na grootste bron van uitstoot in de stad.
Oude Lijn en Koningscorridor. Lijnen 6 en 12
In 2024 stootte het verkeer op de weg in Den Haag 225 kiloton CO2 uit, een daling van 4% ten
zijn aangepast met nieuwe trams,
door verkeer. Dat komt met name door
knooppunten Leyenburg en Station Moerwijk
opzichte van 2023 en 16% van de totale uitstoot
verduurzaming van het vrachtverkeer en een
zijn verbeterd én de bereikbaarheid van
groei in mensen die de auto laten staan.
van de stad. Dat terwijl er meer kilometers
nieuwe woongebieden zijn verbeterd.
Aanbevelingen voor het verder reduceren van
werden gereden dan in 2023. De daling komt
• Deelmobiliteit. Het aantal deelauto’s nam in
emissies zijn onder andere: het uitbreiden en
door de vervanging van vervuilende voertuigen
2024 toe met 60 voertuigen naar 609. Ook zijn
aanscherpen van milieuzones en het
door schonere alternatieven.
de eerste tien buurtmobiliteitshubs
handhaven van de zero-emissiezone voor stadslogistiek. Ook het stimuleren van deel-
wat betreft de inzameling van bedrijfsafval. Er is wel gestart met de verkenning van de voor- en nadelen van het inzamelen van bedrijfsafval
door de gemeente, samen met het huishoudelijk afval. De verwachting is dat ondernemers hiermee makkelijker afval scheiden.
7
8
De Haagse Klimaatrapportage
< INHOUD
Circulair ondernemerschap. 46% van de
vorm van bijvoorbeeld een beloning voor het
Luchtkwaliteit. In Den Haag voldoet de
bestaande bedrijven in Den Haag geven aan
inleveren van gescheiden stromen en nieuwe
luchtkwaliteit aan de huidige Europese grens-
bezig te zijn met circulaire economie, maar de
verdienmodellen kunnen het makkelijker
waarden. Het doel van de gemeente is ver onder
helft hiervan heeft (nog) maar kleine stappen
maken om afval te voorkomen en grondstoffen
de Europese grenswaarden uit te komen en de
gezet. Via gerichte ondersteuning zoals
her te gebruiken.
waarden van het WHO te hanteren, die strenger zijn. In 2024 is de ‘Aanzet tot actieplan lucht-
adviezen en analyses ondersteunt de gemeente ondernemers om grotere stappen te zetten.
De Werkagenda Duurzame Leefomgeving
kwaliteit’ (RIS318851) vastgesteld met als de
Ook richt de gemeente zich op nieuwe bedrijven
Den Haag wil een leefbare, gezonde en klimaat-
doel de luchtkwaliteit structuur te verbeteren
met programma’s vanuit Impact City, dat onder-
bestendige stad zijn en blijven. Daarom werkt
en de stad gezonder te maken.
nemers ondersteunt die maatschappelijke en
de gemeente samen met alle partners en
duurzame impact willen maken.
inwoners aan klimaatadaptatie, luchtkwaliteit
Geluidsoverlast. Omgevingsgeluid door
en milieu, stikstof en natuurbescherming en
bijvoorbeeld verkeer is een groot probleem
voedsel.
in Den Haag. In 2024 is gewerkt aan het
Circulaire transitie in de bouw. Bouw materialen vormen naar verwachting een van
Klimaatadaptatie
jaren. Voor circulair bouwen was in 2024 nog
Het doel is dat Den Haag in 2050 klimaatbe-
Stikstof. In 2024 zijn de voorbereidingen voor de
geen beleidskader. De gemeente heeft daarom
stendig is. In 2024 is het volgende bereikt:
zero-emissiezone afgerond. Deze start in 2025
er investeringen nodig voor het vergroten van
de sociale weerbaarheid. Deze cijfers zijn vooral ter indicatie van de omvang van de opgave. Deze kosten zijn niet allemaal voor de
gemeente. Structurele borging van klimaatadaptatie is een belangrijke stap in de
Er wordt in de komende jaren een integraal
hitteplan opgesteld met partners in de stad en regio. Met de juiste invulling zal dit bijdragen door hitte-gerelateerde maatregelen te integreren in bestaand beleid en uitvoering.
in het centrum en breidt in 2026 uit richting de • Meer groen. Er kwam 0,7 hectare groen bij
kust. Ook zijn walstroomvoorzieningen in de
gemeente de standaard Het Nieuwe Normaal
in Rivierenbuurt, Transvaal, Stationsbuurt
haven uitgebreid en is het Convenant Schoon en
toe om circulaire en bio-based bouw te
en Laak, er kwamen 200 extra bomen bij in
Emissieloos Bouwen ondertekend.
normaliseren.
Laak en 25 in Transvaal en er zijn 1850 bomen uitgedeeld via bomen voor Den Haag;
Groen en natuurversterking. Het oppervlakte
Bewustwording en participatie. In de stad zijn
• Minder verstening. Er zijn 250.000 tegels
stadsbomen steeg met 1,3% naar ruim 125.000
in 2024 verschillende gemeentelijke projecten
gewipt via Operatie Steenbreek, waarvan
vierkante meter en het openbaar groen met
uitgevoerd. Tijdens de Fashionweek in oktober
60.000 door bewoners. Hiermee scoorde
0,5% naar 1.455 hectare. Er is ook 900 vierkante
lanceerde de gemeente Den Haag een kleding-
Den Haag het hoogst van de G4-steden;
meter asfalt verwijderd in Natura 2000-gebied
campagne tegen verspilling. Ook werden
• Meer waterberging. Er is 83.000 liter
diverse lessen aan het Haagse onderwijs op
waterberging bijgekomen via groene
circulariteit aangeboden vanuit milieueducatie.
daken, regentonnen en ontstening,
Voedsel. In 2024 is de Haagse Voedselstrategie
Het aantal lessen op het onderwerp nam
deels ondersteund met de subsidie
vernieuwd. Bijna 7.000 kinderen kregen les over
in 2024 toe in vergelijking met voorgaande
klimaatadaptatie;
duurzaam eten en het stadslandbouwloket
jaren.
pende beheerkosten van €33 miljoen. Ook zijn
aan meer aandacht voor kwetsbare groepen
de grootste materialenstromen de komende
Toekomstbestendig Bouwen. Ook past de
€17 miljoen voor grijze maatregelen en oplo-
komende jaren.
ontwerpactieplan geluid 2025-2029.
gewerkt aan het opzetten van het beleidskader
ongeveer €11 miljoen voor groene maatregelen,
• Verbeterde monitoring. Er zijn stresstesten
Solleveld & Kapittelduinen.
hielp honderden bewoners met advies.
en schadeanalyses uitgevoerd en Vooruitblik
samenwerkingen met kennisinstellingen
Vooruitblik
Het gebruik van grondstoffen in Den Haag
gestart.
In een onderzoek van de provincie Zuid-Holland1 wordt geschat dat tot 2050 ongeveer €1,2
veranderde in 2024 weinig tot niet. Dit is in lijn met de nationale tendens. Tegelijkertijd
Ook zijn er maatregelen in de openbare ruimte
miljard nodig is om Den Haag klimaatbestendig
leeft de circulaire economie zeker in de stad.
uitgevoerd, zoals afwateren op groen, infiltratie-
te maken. Jaarlijks betekent dit2 voor de stad
Steeds meer ondernemers starten initiatieven.
kratten en wadibanden.
Veel zitten (nog) in een begin- of pilotfase en zijn niet klaar voor opschaling. Motivatie in de
1 Klimaatadaptatie bestaande stad – Provincie Zuid-Holland - 2023 2 Aanname gebaseerd op Financiële Verkenning Maatlat Klimaatadaptatie van de Rijksoverheid – 2024
9
10
De Haagse Klimaatrapportage
< INHOUD
Deel 2: Samen met de stad De gemeente Den Haag werkt zowel in de stad
Deel 3: Eigen organisatie • 1.839 uitgedeelde bomen met de actie
De gemeente geeft het goede voorbeeld
Gemeentelijk wagenpark. Het doel is om het
en met partijen buiten de stad samen aan de
Bomen voor Den Haag en 1.000 uitgedeelde
geven door haar eigen bedrijfsvoering te
volledige wagenpark emissievrij te maken.
stedelijke klimaatopgave. In dit deel ligt de
fruitbomen met een andere actie.
verduurzamen. De focus ligt op CO2-reductie,
Het aandeel elektrische voertuigen steeg naar
focus op de manieren waarop we samen met de
• Klimaatfonds – voor de CO2 uitstoot van de
verduurzaming van gemeentelijke gebouwen
57%, een groei van 10% vergeleken met 2023.
stad zelf samenwerken en waar dat toe leidt.
gemeentelijke organisatie heeft DDH via
en wagenpark en maatschappelijk verantwoord
De uitstoot van het wagenpark daalde naar
het Klimaatfonds initiatieven aangejaagd in
inkopen en opdrachtgeven.
1.507 ton CO2. Dat is een vermindering van 18%
Natuurlijk is de samenwerking met
ten opzichte van 2023.
de stad.
verschillende partijen in de stad belangrijk voor een grote opgave zoals het beperken van
Minder uitstoot. De gemeente wil dat de orgaHaags Klimaatakkoord. Op 10 april 2024
nisatie in 2030 klimaatneutraal is. Voor 2024
Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven
klimaatverandering. Sinds 2022 is Den Haag onderdeel van de EU-missie voor 100 klimaat-
sloegen meer dan 115 partijen, waaronder
was het doel om de uitstoot van scope 1 en 2
en Inkopen (MVOI). In 2024 is het Actieplan
Haagse bedrijven, ondernemers, inwoners,
een tiende te verlagen ten opzichte van 2023.
MVOI vastgesteld. Hiermee zet de gemeente
neutrale en slimme steden. In oktober 2024
de gemeente en andere publieke instel-
Dit is gelukt - de gemeentelijke organisatie
haar inkoopkracht in voor duurzaamheid en
kreeg Den Haag voor haar werk binnen de
lingen de handen ineen middels het Haags
stootte in 2024 6.370 ton aan broeikasgassen
sociale impact. Het plan bevat 55 acties op
missie als eerste Nederlandse stad het ‘EU
Klimaatakkoord. Er werden 38 klimaatdeals
uit, een daling van 12,5% vergeleken met het
zeven thema’s, waaronder klimaat, circulariteit
Missielabel’. Hiermee laat Europa zien achter de
afgesloten, samenwerkingsplannen tussen
jaar ervoor, vooral dankzij energiebesparende
en sociaal inkopen. Hiermee wil de gemeente
plannen en ambities van Den Haag te staan,
twee of meer partijen om bij te dragen aan
maatregelen in gebouwen en een schoner
duurzaamheid en sociale standaarden struc-
wat de gemeente helpt met subsidieaanvragen
de verduurzaming van de stad. Veel van
wagenpark.
tureel verankeren in alle aanbestedingen.
en internationale samenwerkingen én om
deze plannen waren bezig met opstarten en
Europese expertise gericht in te zetten.
organiseren in 2024, maar er zijn ook concrete
Voor scope 3 (zogenaamde indirecte emissies)
Vooruitblik
successen geboekt. Zo is het aantal bewoners-
is in 2025 voor het eerst een analyse gemaakt:
De komende jaren ligt de focus op verdere
Samenwerken met Duurzaam Den Haag.
groepen met een deelauto in 2024 verdubbeld
de uitstoot van ingekochte goederen en
verduurzaming van vastgoed, het volledig
Duurzaam Den Haag (kort: DDH) is een onaf-
naar twaalf. De gemeente is deel van veel van
diensten bedraagt 126.410 ton CO2. Dat is veel
emissievrij maken van het wagenpark en het
hankelijke stichting die sinds 2021 fungeert als
de deals en faciliteerde in 2024 de samenwer-
meer dan de eigen directe uitstoot. Het komt
structureel toepassen van MVOI. Ook wordt
inbestedingspartner van de gemeente. DDH
kingen door twee netwerkevenementen te
vooral door bouwwerkzaamheden. Dienstreizen
gewerkt aan meer inzicht in, en actie op,
ondersteunt de gemeente bij het bereiken en
organiseren in september en november.
vallen ook onder scope 3. Hier steeg de uitstoot
scope 3-uitstoot.
met 20% vergeleken met het jaar ervoor, wat
betrekken van bewoners rond duurzaamheid. Hiermee is o.a. het volgende bereikt: • Het aantal betrokken bewoners steeg met 27%, naar 19.000 in 2024;
Haags Klimaatberaad. In november 2024 werd
vooral kwam door een scherpe toename van het
het Haags Klimaatberaad gelanceerd. Dit was
aantal vliegreizen.
het resultaat van een communicatiecampagne die bewoners opriep te solliciteren. Een kleine
Gebouwen en energie. In 2024 zijn 47 gemeen-
200 bewoners deden dit, 38 zijn geïnterviewd
telijke panden verduurzaamd. Belangrijke
door een selectiecommissie en 17 bewoners
voorbeelden zijn het eerste energieneutrale
• Opleiding van 320 nieuwe energiecoaches;
zijn voorgedragen voor het beraad. Zij hebben
kantoorgebouw aan de Fruitweg en het
• 250.000 gewipte tegels tijdens operatie
tot november 2026 mandaat om gevraagd en
zwembad De Blinkerd, dat gasloos is gemaakt
Steenbreek, vervangen voor ruim 5.000 m
ongevraagd advies te leveren. Ze worden vanuit
met een aansluiting op riothermie. Ook zijn er
groen (zie: duurzame leefomgeving);
de gemeente gefaciliteerd en ondersteund met
2.395 extra zonnepanelen geplaatst op gemeen-
• 19 Deelnemende straten aan Challenge
een secretaris en budget voor het inhuren van
telijk vastgoed, waarmee het totaal op 10.385
expertise.
zonnepanelen ligt.
• Hulp in energiebesparing en verduurzaming aan bijna 2.000 huishoudens;
2
Groene Voorbeeldstraten en 15 lokale vergroeningsacties op basis van wensen van bewoners in de Schilderswijk en Transvaal;
11
12
De Haagse Klimaatrapportage
< INHOUD
6 Duurzame Leefomgeving
Inhoud
86
6.1 Klimaatadaptatie
89
6.2 Luchtkwaliteit en milieu
92
22
6.3 Stikstof en natuurversterking
95
6.4 Voedsel
99
2.1 Huidige uitstoot en koers
24
6.5 Vooruitblik
101
2.2 Het Haags Klimaatdashboard: inzichten, doelen en resultaten
25
1 Introductie
16
2 Sturen op duurzaamheid met cijfers
DEEL I: De Werkagenda’s Duurzaamheid
30
3 Energietransitie
32
DEEL II: Samen met de stad
104
7 Participatie in de stad met Duurzaam Den Haag
106
8 Haags Klimaatakkoord en Haags Klimaatberaad
110
3.1 Isoleren van woningen
37
3.2 Warmte
39
8.1 Resultaten in 2024
111
3.3 Netcongestie
44
8.2 Uitbreiding en doorontwikkeling
112
3.4 Samenwerken met de stad
45
8.3 Monitoring van het Haags Klimaatakkoord
112
3.6 Vooruitblik
51
8.4 Haags Klimaatberaad
114
4 Duurzame Mobiliteit
54
DEEL III: Eigen organisatie
116
4.1 Verminderen
59
9 Uitstoot van de eigen organisatie verlagen
118
4.2 Veranderen van reisgedrag
60
4.3 Verschonen van vervoersmiddelen
68
4.4 Vooruitblik
71
5 Circulaire Economie
72
5.1 Grondstoffentransitie
74
5.2 Circulair ondernemerschap
78
5.3 Circulaire transitie in de bouw
80
5.4 Bewustwording en participatie
82
5.5 Vooruitblik
84
9.1 Gemeentelijk vastgoed en wagenpark
121
9.2 Dienstreizen
125
9.3 Ingekochte goederen
126
10 Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen 128 10.1 Actieplan MVOI
129
10.2 Zeven thema’s van Actieplan MVOI
130
Appendix
132 Disclaimer Alle foto’s gebruikt in dit document zijn het eigendom van de gemeente Den Haag of onder licentie van Getty-images.
13
14
De Haagse Klimaatrapportage
< INHOUD
Afkortingen Afkorting
Volledig uitgeschreven
AR5
Fifth Assessment Report IPCC (Nederlands: Vijfde evaluatierapport van het IPCC)
CBS
Centraal Bureau voor de Statistiek
CID
Central Innovation District (Nederlands: Centrale Innovatiezone)
CO2
Koolstofdioxide
CO2-eq
CO2-equivalent(en)
DDH
Duurzaam Den Haag
EFG-label
Energielabel E, F of G
ERDH
Energierijk Den Haag
GHG
Greenhouse Gas (Nederlands: broeikasgas)
HAL
Haagse Aardwarmte Leyweg
HBET
Haags Bewonersplatform Energietransitie
HTM
Haagsche Tramweg Maatschappij
IPCC
Intergovernmental Panel on Climate Change (Nederlands: Intergouvernementele Werkgroep inzake Klimaatverandering)
kWh
Kilowattuur
LAI
Lokale Aanpak Isolatie
MVOI
Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen
NIP
Nationaal Isolatieprogramma
NO2
Stikstofdioxide
PIW
Publiek Integraal Warmtebedrijf
PM10
Particulate Matter smaller than 10 µm (Nederlands: fijnstof kleiner dan 10 micrometer)
PM2.5
Particulate Matter smaller than 2.5 µm (Nederlands: fijnstof kleiner dan 2,5 micrometer)
RIS
Raadsinformatiesysteem (gemeente Den Haag)
TEA
Thermische Energie uit Afvalwater
TEO
Thermische Energie uit Oppervlaktewater
VvE
Vereniging van Eigenaren
WHO
World Health Organization (Nederlands: Wereldgezondheidsorganisatie)
WKC
Warmtekrachtcentrale
WKO
Warmte- en Koudeopslag
Wcw
Wet collectieve warmtevoorziening
15
16
De Haagse Klimaatrapportage
< INHOUD
1 Introductie
1
Introductie Droge zomers met hitterecords, natte en zachte winters, steeds meer hevige regenbuien die zorgen voor wateroverlast: ook in Den Haag zijn de gevolgen van klimaatverandering voelbaar. Daarom werken we hard aan een Den Haag dat fijn, gezond en groen blijft. We dragen bij aan het beperken van klimaatverandering door onze uitstoot van broeikasgassen te verminderen én passen de stad aan vanwege deze veranderingen. Dit is een grote opgave. Het aantal inwoners van Den Haag groeit en dat betekent ook: meer verkeer, meer afval, en meer woningen. Tegelijkertijd heeft de gemeente de ambitie om in 2030 klimaatneutraal te zijn. Als gemeente werken we op veel verschillende
ruim 115 partijen uit de stad in april 2024 het
manieren aan deze opgave. Dit doen we samen
Haags Klimaatakkoord waarin inmiddels 44
met bewoners, ondernemers en organisaties.
klimaatdeals bijdragen aan de verduurzaming
Met resultaat: afgelopen jaren zijn veel stappen
van onze stad. Mede hierom ontving Den Haag
gezet. Deze rapportage gaat over 2024, een jaar
in oktober 2024 een erkenning van de Europese
waarin onze uitstoot daalde en groen toenam
Commissie vanuit onze deelname aan de missie
in de stad. Die successen boeken we samen
voor ‘100 klimaatneutrale slimme steden’,
en inspireren anderen – in én buiten onze
waarmee de stad zich schaart bij de koplo-
stad - om ook in actie te komen. Zo tekenden
persteden van Europa.
17
18
De Haagse Klimaatrapportage
< INHOUD
In Den Haag komt het grootste deel van de uitstoot van broeikasgassen door het gebruik van aardgas en elektriciteit in gebouwen. Het verkeer in de stad veroorzaakt ook een aanzienlijk deel. In een toekomstbestendige stad gebruiken we schone energie en zetten we slimme oplossingen in, zoals het beter
meerderheid in de Gemeenteraad
aangenomen. Hierin werd gevraagd om goed
te monitoren op duur-zaamheid, te reflecteren waar de stad wel al dan niet op koers ligt voor
het behalen van de gestelde doelstellingen en om kansen te iden-tificeren voor het college en de gemeenteraad om bij te sturen.
isoleren van huizen en meer reizen met de fiets
Deze allereerste Klimaatrapportage geeft
werkagenda's. We gebruiken cijfers uit het
inzicht in het tempo waarmee de verschil-
Haagse Klimaatdashboard, zodat duidelijk
lende duurzame transities verlopen, welke
wordt hoe de uitstoot van Den Haag zich
inspanningen en resultaten zijn geleverd,
in 2024 heeft ontwikkeld en hoe deze zich de
en welke kansen er liggen voor de toekomst.
komende jaren waarschijnlijk zal ontwikkelen
Het geeft hiermee invulling aan het initia-
(zie hoofdstuk 2 voor meer informatie over
tiefvoorstel ‘Stuur op het Klimaat’ én is een
het dashboard)
belangrijk instrument om (deels) invulling te
2 Deel twee van de rapportage geeft een
of het openbaar vervoer. We maken Den Haag
De vraag naar meer monitoring en doelstel-
geven en scherp te blijven op onze juridische
overzicht van, en inzicht in participatie op
ook beter bestendig tegen hitte en extreme
lingen op klimaat wordt ook buiten het
verplichtingen.
duurzaamheid. Het ene hoofdstuk gaat in op
regenbuien. Zo zorgt meer groen voor verkoe-
stadhuis gesteld. Zo is de afgelopen jaren
lende schaduwplekken tijdens hitte en helpt
steeds duidelijker geworden dat Nederlandse
het bij de verwerking van hevige regen. Tot slot
gemeenten juridische verantwoordelijkheden
werken we toe naar een circulaire economie
hebben op het gebied van duurzaamheid.
waarin we bestaande materialen en producten
Een in 2025 gepubliceerd rapport in opdracht
heidsplannen ingedeeld in vier thema's,
Duurzaam Den Haag en duizenden inwoners
langer gebruiken, repareren, delen en
van de gemeente Amsterdam onderbouwt
(RIS301829) namelijk de energietransitie,
in de stad is bereikt.
recyclen. Dit houdt grondstoffen betaalbaar en
dat gemeenten een inspanningsverplichting
duurzame mobiliteit, circulaire economie
beschikbaar, kan in de stad banen creëren én
hebben, niet alleen vanuit Nederlandse en
en duurzame leefomgeving. De gemeente
gemeente om haar eigen bedrijfsvoering te
tegelijk bijdragen aan een lagere uitstoot van
Europese klimaatwet- en regelgeving, maar
heeft vier werkagenda's, die allemaal gaan
verduurzamen, van vastgoed en materieel tot
broeikasgassen.
ook vanuit internationaal recht. Onder die
over één van deze onderwerpen. In deel een
maatschappelijk verantwoord opdrachtgeven
verplichting hoort het stellen van tussentijdse
van de rapportage gaat elk hoofdstuk in op
en inkopen.
In 2024 is het initiatiefvoorstel ‘Stuur op
doelstellingen én zichtbaarheid van wat er
de voortgang, de uitdagingen en concrete
het Klimaat' (RIS315607) met een ruime
wordt gedaan.
stappen die we als stad zetten op elk van de
het Haags Klimaatakkoord en laat zien wat er De rapportage bestaat uit drie delen.
in 2024 met de klimaatdeals van het akkoord is bereikt en waar kansen liggen. Het andere
1 Op stadsniveau zijn onze duurzaam-
hoofdstuk laat zien wat in samenwerking met
3 Deel drie gaat over de aanpak van de
19
20
< INHOUD
De Haagse Klimaatrapportage
21
22
De Haagse Klimaatrapportage
< INHOUD
2 Sturen op duurzaamheid met cijfers
CO2
2
Sturen op duurzaamheid met cijfers
PFCs
CH4
N2O
HFC
SF6
NF3
SCOPE 1
SCOPE 2
SCOPE 3
Directe uitstoot in de stad zelf, bijvoorbeeld uit auto’s of cv-ketels
Elektriciteit of warmte die buiten de stad wordt opgewekt maar hier wordt gebruikt
Alle andere indirecte uitstoot, zoals de uitstoot die vrijkomt bij het maken en vervoeren van voedsel of bouwmaterialen die in Den Haag worden gebruikt
Hoe meten we de uitstoot van broeikasgassen? In de klimaatrapportage meten we de uitstoot van meerdere broeikasgassen, zoals koolstof dioxide (CO2), methaan en lachgas. Methaan en lachgas zijn veel sterkere broeikasgassen dan CO2, maar blijven korter in de lucht aanwezig. Om de invloed van alle broeikasgassen op de opwarming van de aarde te bepalen wordt gebruik gemaakt van CO2-equivalenten (CO2e). Hierbij is CO2 de maatstaf om de sterkte van methaan, lachgas of andere broeikasgassen om te rekenen. De sterkte van methaan en lachgas is vastgesteld op basis van Global Warming Potentials uit het AR5-rapport van IPCC.
• SCOPE 1 gaat over directe uitstoot in de stad zelf, bijvoorbeeld uit auto’s of cv-ketels.
De uitstoot van de stad Den Haag meten we volgens de internationale methode Greenhouse Gas (GHG) Protocol. Dit protocol maakt onderscheid in drie soorten bronnen van uitstoot, de zogenaamde scopes:
Op dit moment kunnen we de uitstoot vanuit scope 3 nog onvoldoende betrouwbaar meten op stadsniveau. Deze klimaatrapportage geeft dus alleen inzicht in de uitstoot van scope 1 en 2 op stadsniveau.
• SCOPE 2 gaat over de uitstoot van elektriciteit of warmte die buiten de stad wordt opgewekt maar hier wordt gebruikt. • SCOPE 3 omvat alle andere indirecte uitstoot, zoals de uitstoot die vrijkomt bij het maken en vervoeren van voedsel of bouwmaterialen die in Den Haag worden gebruikt.
23
24
De Haagse Klimaatrapportage
< INHOUD
Duidelijke doelen en betrouwbare manieren van monitoring zijn van groot belang in de duurzaamheidsopgave. Deze rapportage zet een grote stap om de verduurzaming van Den Haag te meten en monitoren en om vooruit te kijken naar welke resultaten we verwachten en kansen we kunnen pakken. Zo geeft de gemeente verder invulling aan de uitvoering van het Initiatiefvoorstel ‘Stuur op het Klimaat’ (RIS315607). Dit hoofdstuk geeft inzicht in hoe duurzaamheid meetbaar en steeds concreter wordt gemaakt.
2.1 Huidige uitstoot en koers In 2024 was de uitstoot van broeikasgassen in de stad 1.362* kiloton CO2-equivalent, een
afname van 4% ten opzichte van 2023. Sinds
1990 is de uitstoot van Den Haag gedaald met
46%. Dit getal omvat de uitstoot in Den Haag
(scope 1) en de uitstoot als gevolg van de
productie van elektriciteit en warmte die in Den Haag wordt gebruikt (scope 2).
De gemeente heeft begin 2025 onderzocht hoe
de uitstoot van broeikasgassen zich de
komende jaren ontwikkelt. Het huidige
landelijke en gemeentelijke beleid zorgt in Den Haag naar verwachting voor 60-65%
minder uitstoot in 2030 vergeleken met de
uitstoot in 1990. Dit lukt alleen als het huidige vastgestelde beleid het beoogde effect heeft. Met een dergelijke reductie in 2030 zou Den
Haag vooroplopen op de Europese en
Nederlandse wettelijke doelstelling van een uitstootreductie van minimaal 55%.
Tegelijkertijd is er meer nodig om de ambitie van een klimaatneutrale stad te bereiken.
*
Dit onderzoek (bron: CE Delft) bracht ook voor het eerst in zicht waar de grootste kansen liggen. Het laat zien waar de meeste te
verwachten resultaten zullen liggen voor het verminderen van de uitstoot van broei-
kasgassen. Met name de warmtetransitie,
schonere energie, de zero-emisse zones en het
elektrificeren van voertuigen dragen komende
jaren zichtbaar bij aan het verminderen van de uitstoot van Den Haag. Alleen inzetten op deze maatregelen kan echter ook een valkuil zijn. Er zijn ook zeer krachtige maatregelen die pas
over jaren – soms pas na 2030 – tot resultaten zullen leiden. Bijvoorbeeld de plannen voor
warmtenetten en inzet op gedragsverandering in vervoer of elektriciteitsgebruik. Het
onderzoek wijst daarnaast op kansen om
inwoners te ondersteunen bij de overstap naar warmtepompen in buurten zonder
warmtenet, om nieuwe warmtenetten sneller te ontwikkelen en om het parkeerbeleid te
Naast de afname van de uitstoot van broei-
Hier wordt meer uitleg over gegeven bij de
zichtbaar die bijdragen aan een fijner, groener
Duurzaamheid. Deze meet-methodes worden
kasgassen zijn er ook andere ontwikkelingen
hoofdstukken over de Werkagenda’s
en gezonder Den Haag. In 2024 bereidde de
meegenomen in toekomstige rapportages.
emissiezone voor, een belangrijke stap richting
De rapportage wordt jaarlijks opgesteld, elke
de stad. De stad werd ook groener in 2024. Er
rapportages zullen namelijk op dit document
bewoners en organisaties zijn ruim 250.000
Ook blijven we zoeken naar de beste data en
voet-balvelden) en er is zeven hectare aan
steeds scherper beeld van de werkelijkheid en
gemeente de invoering van een zero-
schonere lucht en gezondere leefomgeving in
keer met meer inzicht en perspectieven. Nieuwe
kwamen 1.572 stadsbomen bij, samen met
voortbouwen en inhoudelijk uitbreiden.
tegels verwijderd (goed voor ongeveer drie
formuleren we meer doelen. Zo krijgen we een
openbaar groen toegevoegd in de stad.
kunnen we beter uitleggen wat er gebeurt,
Dit is de eerste Haagse Klimaatrapportage. De
zaming benutten. Met de Klimaatrapportage en
Klimaatdashboard komen van bronnen zoals
slimmer aan de klimaatopgave waardoor we in
registraties. Sommige van deze openbare data
de klimaatopgave te werken. We geven ook
de Klimaatrapportage in het laatste kwartaal
‘Stuur op het Klimaat’ (RIS315607).
bijsturen waar nodig en kansen voor verduur-
cijfers in deze rapportage en het
het Haags Klimaatdashboard werken we steeds
het CBS, TNO, CE Delft en gemeentelijke
staat om effectiever en meer op de feiten aan
zijn pas later in het jaar beschikbaar, waardoor
steeds beter invulling aan het initiatiefvoorstel
van het jaar kan worden gepubliceerd. Op veel onderwerpen zoals vergroening en materiaalverbruik zijn ook nieuwe
meetmethodes in ontwikkeling, zodat de
gemeente op basis van goede informatie op
een zo slim en efficiënt mogelijke manier haar rol kan blijven pakken in de transitie naar een toekomstbestendig Den Haag.
blijven meenemen. Deze inzichten laten zien
2.2 Het Haags Klimaatdashboard: inzichten, doelen en resultaten
bieden richting voor de vervolgstappen waar
In 2024 en 2025 heeft de gemeente het Haags Klimaatdashboard (link) ontwikkeld.
waar de grootste klimaatwinst te behalen is en de gemeente op kan inzetten.
Dit cijfer is voorlopig. Het CBS maakt de energiedata voor 2024 pas in 2026 definitief, waardoor kleine correcties nog mogelijk zijn. Voor enkele kleinere bronnen, zoals F-gassen, mobiele werktuigen en vaartuigen (ongeveer 6% van de totale uitstoot), is alleen 2023-data beschikbaar. Deze posten zijn daarom geschat voor 2024. Voor kleine bronnen zoals aggregaten en WKKs ontbreekt betrouwbare data, waardoor deze structureel niet zijn meegenomen. Wanneer nieuwe data beschikbaar komt of bestaande data wordt verbeterd, wordt het Klimaatdashboard bijgewerkt. De verwerking van huishoudelijk afval door HMS is volledig meegerekend, ook al valt een deel formeel onder scope 3. De uitstoot is niet temperatuurgecorrigeerd.
Hiermee heeft iedereen, binnen en buiten de stad, de mogelijkheid om de klimaatopgave van Den Haag te bekijken. Het Haags Klimaatdashboard bestaat uit drie onderdelen: 1) uitstoot ontwikkeling, 2) transitiepaden en 3) acties (ofwel beleid). Zo zorgen we voor inzicht en overzicht, maar helpt het ook om klimaatbeleid meetbaar te maken. In deze klimaatrapportage maken we dan ook gebruik van het klimaatdashboard. In dit hoofdstuk leggen we uit hoe het dashboard werkt en welke kansen het biedt.
25
26
De Haagse Klimaatrapportage
< INHOUD
Figuur 2: Visualisatie van de uitstoot van Den Haag in het Haags Klimaatdashboard
2.2.1 Historische uitstoot van Den Haag Het Haags Klimaatdashboard (link) geeft
inzicht in de uitstoot van broeikasgassen vanaf
hernieuwbare energie, meer fietsen en lopen,
elektrisch vervoer stimuleren en afval recyclen.
2018. Het laat de totale uitstoot zien en deelt
Door deze transitie-elementen te volgen, laat
Figuur 3: Het overzicht van één transitie-element in het Haags Klimaatdashboard (isoleren van meergezinswoningen)
omgeving, mobiliteit, afval, en industriële
• Uit welke onderdelen de klimaatopgave bestaat;
trajectkloof ontstaat: het verschil tussen de
betekent voor de uitstoot van Den Haag tot
huidige verwachte resultaten en de
en met 2050. Zo wordt de complexiteit van
doelstelling. Een trajectkloof betekent dat de
het stellen van doelen deels weggenomen.
huidige doelen vanuit de gemeente niet
Deze resultaten zijn voor nu opgenomen in het
voldoende zijn om het overkoepelende
dashboard.
de bronnen in vier categorieën: gebouwde processen en productgebruik. Hierdoor
ontstaat een beter beeld over waar de meeste uitstoot vandaan komt en hoe deze per
categorie ontwikkelt. Zo neemt de uitstoot in de gebouwde omgeving af, maar blijkt de
uitstoot door vervoersmiddelen redelijk gelijk.
het dashboard zien:
• Welke doelen daarvoor zijn gesteld; • Hoeveel CO2-reductie het oplevert als we die doelen halen;
• In hoeverre de doelen afgelopen jaren zijn gehaald.
2.2.2 Van ambitie naar uitvoering
In figuur 3 staat een overzicht uit het dashboard
De klimaatopgave is groot en complex.
van één volledig transitie-element: het isoleren
Het Haags Klimaatdashboard maakt deze
van meergezinswoningen.
opgave inzichtelijk door de uitstoot op te
klimaatdoel te halen, of dat landelijke ontwikkelingen tegenvallen. Het dashboard
Het college heeft in het preadvies op initia-
biedt op deze manier inzicht over waar extra
tiefvoorstel ‘Stuur op het Klimaat’ (RIS315607)
inzet nodig is.
toegezegd om te werken aan concrete en meetbare (tussen)doelen voor de klimaatopgave
Voor een deel van de transitie-elementen in
én heeft de complexiteit hiervan benadrukt.
het dashboard heeft de gemeente nu geen
Met het Haags Klimaatdashboard is hier nu de
splitsen in transitie-elementen. Een transitie-
Het dashboard berekent in hoeverre de geza-
concrete doelstellingen. Om deze reden is
volgende stap mogelijk. Het dashboard maakt
element is een concrete stap richting minder CO2-uitstoot. Voorbeelden zijn het isoleren van
menlijke inzet van alle transitie-elementen
door onderzoeksbureau CE Delft een model-
zichtbaar welke concrete doelen nuttig zijn via
voldoende is om de klimaatdoelen te halen (zie
berekening uitgevoerd over wat het huidige
de transitie-elementen.
figuur 4). Daarbij wordt ook zichtbaar of er een
Haagse én landelijke beleid naar verwachting
woningen, overstappen op stadswarmte met
27
28
De Haagse Klimaatrapportage
< INHOUD
Figuur 4: Het transitietraject voor Den Haag in het Haags Klimaatdashboard
Een gasmeter wordt verwijderd uit het pand van 'Den Haag Werkt'
2.2.3 Resultaten koppelen aan beleid en acties van de gemeente
2.3.4 Ontwikkeling en verbetering van het Klimaatdashboard
De gemeente blijft de cijfers ook verbeteren.
Het dashboard laat ook zien welke interventies
Het Haags Klimaatdashboard blijft de komende
die op het moment van publicatie beschikbaar
de gemeente inzet om de verschillende
jaren in ontwikkeling. Naarmate de gemeente
waren. Veel daarvan komen uit modellen of
transities verder te brengen. Met interventies
meer concrete doelen vaststelt, worden de
van het Centraal Bureau voor de Statistiek
bedoelen we beleid, projecten en acties
cijfers uit de modelberekening van CE Delft stap
(CBS). Wanneer deze bronnen hun data
waarmee de gemeente duurzaamheid in de
voor stap vervangen door de verwachte resul-
verbeteren of nieuwe inzichten beschikbaar
praktijk brengt. Interventies worden gekoppeld
taten van die doelen. Ook wordt het dashboard
komen, worden de cijfers in het dashboard
aan transitie-elementen. Zo wordt zichtbaar
indien nodig uitgebreid met nieuwe transitie-
ook geactualiseerd of aangevuld. Daardoor
waar al veel gebeurt, waar nog hiaten zitten en
elementen die relevant zijn voor Den Haag.
kunnen cijfers in de tijd iets veranderen. Dat is
Deze zijn gebaseerd op de best beschikbare data
waar extra inzet mogelijk is. Niet van elke inter-
geen fout, maar een teken dat de informatie
ventie is precies te berekenen hoeveel CO2 die
actueler en nauwkeuriger wordt. Elke wijziging
bespaart, maar de koppeling helpt wel om over-
wordt bovendien toegelicht. Zo blijft het Haags
zicht te houden. Het Haags Klimaatdashboard is
Klimaatdashboard zo goed mogelijk aansluiten
daarmee niet alleen een rekenmodel, maar ook
op de werkelijkheid.
een communicatief instrument dat inzicht geeft in hoe de gemeente werkt aan het beperken van klimaatverandering.
29
30
De Haagse Klimaatrapportage
< INHOUD
DEEL I: De Werkagenda’s Duurzaamheid Sinds 2023 werkt de gemeente via werk-
In dit deel van de Klimaatrapportage wordt
agenda's aan de belangrijkste duurzaamheids-
per werkagenda gerapporteerd over de resul-
onderwerpen: energietransitie, duurzame
taten die in 2024 zijn geboekt, en wordt ook
mobiliteit, circulaire economie en duurzame
besproken waarom sommige trajecten een
leefomgeving. Elke werkagenda heeft een eigen
andere wending hebben genomen of bijvoor-
focus, al hangen de agenda’s ook met elkaar
beeld zijn stopgezet of uitgesteld. Elk hoofdstuk
samen. Duurzaamheid is namelijk een opgave
gaat in op één van de werkagenda‘s en eindigt
die op allerlei vlakken aan elkaar raakt. Zo is
met een blik vooruit: waar ziet de organisatie
het stimuleren van het gebruik van openbaar
de grootste kansen voor de komende periode?
vervoer en fietsen in plaats van de auto goed
Waar mogelijk wordt het Klimaatdashboard
voor het reduceren van de lokale uitstoot van
gebruikt om inzicht te geven in de uitstoot
broeikasgassen én kan het een positief effect
en voortgang.
hebben op de leefomgeving door luchtkwaliteit te verbeteren en ruimte vrij te maken voor andere functies.
31
32
De Haagse Klimaatrapportage
< INHOUD
De belangrijkste doelen en resultaten
3 Energietransitie
Het gebruik van elektriciteit, fossiel gestookte stadswarmte en aardgas is verantwoordelijk
zet zich op meerdere manieren in. Zo zijn in samenwerking met corporaties 9.684
voor 70% van de uitstoot. Het doel is te stoppen
huishoudens geholpen met energiebesparende
over te gaan op duurzame bronnen. Ook willen
maatregelen (programma Behaaglijker Wonen). • Daken: De gemeente wil dat in 2030
met het gebruik van fossiele brandstoffen en we energie besparen: energie die we niet
gebruiken, hoeven we ook niet op te wekken.
minstens de helft van de ruim zeventien vierkante kilometer aan Haagse daken groen is of energie opwekt. Elk jaar komen er meer
3
We werken aan de hand van drie inhoudelijke
zonnepanelen bij. In 2024 was er een stijging
prioriteiten:
van 21%. De gemeente draagt daar ook aan bij, bijvoorbeeld met voorbereidingen voor
1 Isoleren van woningen. Er zijn ruim 270.000 woningen in de stad. Bijna 100.000
Energietransitie
zonnepanelen op twintig schooldaken. • MKB: 1.500 ondernemers kregen via de
hiervan hebben een laag energielabel (EFG).
gemeente ondersteuning met energiescans,
De gemeente wil gemiddeld 10.000
gezamenlijke inkoopacties en subsidies. Ook
woningen met een EFG-label per jaar
werden 49 bedrijfspanden verduurzaamd.
isoleren. In 2024 is in 7.002 woningen een isolatiestap gezet, vooral in stadsdelen Centrum en Loosduinen. 2 Warmte. In 2024 werden er 1.650
• Informatiepunten: Via informatiepunten blijven inwoners en ondernemers makkelijk informatie en hulp vinden. In 2024 werden 3.115 inwoners geholpen via de Direct
aansluitingen op warmtenetten gerealiseerd.
Bespaaractie, vonden er 900 gesprekken
Daarmee is nu ongeveer 8% van de woningen
plaats met energiecoaches en waren er
aangesloten op stadsverwarming. Er werd
collectieve inkoopacties rond isolatie en
ook gewerkt aan nieuwe bronnen én er wordt
inductie.
per wijk overwogen wat de beste opties zijn. In 2024 is er ook voorbereid op deelname in een publiek warmtebedrijf. 3 Samenwerking met de stad. De energie transitie zorgt voor grote veranderingen. Het is nodig samen de nieuwe toekomst vorm te geven. De gemeente zet daarom in op verschillende vormen van samenwerking (zoals energiecoöperaties) en participatie (bijvoorbeeld met bewonersavonden en buurtacties). Verder zetten we ook in 2024 gerichte aanpakken in: • Energiearmoede: 9,1% van de huishoudens in Den Haag ervoer in 2024 energiearmoede, 3% boven het landelijke gemiddelde. De gemeente
Ook wordt er op verschillende manieren
financiële steun aan bewoners en ondernemers buiten bepaalde doelgroepen
geboden. Zo zijn er in 2024 930 subsidies voor koken op inductie, 69 VvE-leningen en 821
Energiebespaarleningen met gemeentelijke rentekorting verstrekt.
Ten slotte werd netcongestie een serieus
probleem. Het programma netcongestie is in 2024 opgestart om Stedin en Tennet te ondersteunen bij het oplossen van dit probleem.
33
34
De Haagse Klimaatrapportage
< INHOUD
Bewoners in het Valkenboskwartier maken hun zonnepanelen schoon
Figuur 5: De uitstoot van de gebouwde omgeving in het klimaatdashboard
Met de Werkagenda Energietransitie (RIS317123) zet de gemeente in op de overstap van fossiele brandstoffen naar hernieuwbare energie in de Haagse gebouwde omgeving. Het doel is vooral om het aardgasverbruik te verminderen. Veel woningen en andere gebouwen gebruiken aardgas voor verwarming, warm water en om te koken. Daarnaast zet de gemeente zich in voor de overstap naar schone elektriciteit, bijvoorbeeld door het stimuleren van meer zonnepanelen op daken, energiecoöperaties en het realiseren van een slim strandnet. Hiervoor werken we samen met Stedin en andere partijen om netcongestie (overbelasting van het elektriciteitsnet) op te lossen en het elektriciteitsnet toekomstbestendig te maken. En tot slot stimuleren we energiebesparing. Door slimmer om te gaan met energie en versneld over te stappen op duurzame bronnen, werken we toe naar een schoner, comfortabeler en betaalbaarder energiesysteem voor iedereen.
ondernemers en de raad zijn daarin stappen
gebouwen, zoals kantoren en bedrijven. Deze
gezet met de afronding en bespreking van de
relatief kleine groep ‘overige’ gebouwen zorgt
verkenning ‘mogelijke rolnemingen voor de
dus voor een aanzienlijk deel van de uitstoot.
gemeente Den Haag in een publiek warmte-
Dit komt omdat kantoren, winkels, horeca of
bedrijf’ (RIS319397 en RIS320421). Ook is de
bedrijven vaak energie-intensieve
inzet op het ondersteunen van initiatieven
bedrijfsprocessen hebben én vaak groter zijn
van bewoners om tot collectieve warmteoplos-
dan huishoudens, waardoor ze meer energie
singen te komen vergroot door het opstarten
gebruiken dan huishoudens.
van de actielijn bewonersinitiatieven.
De gemeente heeft drie prioriteiten: het (versneld) isoleren van met name EFG-label
Het Haagse energieverbruik zorgde in 2024
voor de uitstoot van 958 kiloton CO2. Dat is een daling van 5% vergeleken met het jaar ervoor en 70% van de totale uitstoot van Den Haag.
In 2024 heeft de gemeente verdere slagen
(RIS317123 en RIS320247) staat de Haagse
gemaakt in de energietransitie. Er zijn 7.002
koers voor de energietransitie beschreven.
woningen (RIS 314778) geïsoleerd. In het
In 2024 is de aanpak van de warmtetransitie
Stedelijk Energieplan (RIS305064), de transitie-
geactualiseerd (RIS318491). De ontwikkeling
visie warmte (RIS313867), de Bronnenstrategie
van een publiek integraal warmtebedrijf is
(RIS318482) en de Werkagenda Energietransitie
daarin een belangrijk speerpunt. Met bewoners,
De daling komt met name we in 2024 minder
aardgas en duurzamere elektriciteit zijn gaan gebruiken ten opzichte van vorige jaren.
Ongeveer 60% van de uitstoot door gebouwen is afkomstig van de circa 274.000 woningen in de stad, en 40% van de 27.000 ‘overige’
woningen (woningen met een laag energielabel), warmtenetten aanleggen en hierin samenwerken met de stad. Goede isolatie van woningen zorgt niet alleen voor meer wooncomfort, maar ook voor een relatief lagere energierekening omdat er minder energie nodig is. Bovendien stelt het bewoners in staat om op duurzame warmtebronnen over te stappen. Warmtenetten zijn een prioriteit omdat ze een collectieve oplossing bieden voor grote groepen
35
36
De Haagse Klimaatrapportage
< INHOUD
37
3.1 Isoleren van woningen De gemeente wil het isoleren van woningen in Den Haag versnellen met het actieprogramma Opknappen en Isoleren (RIS316094), ook wel de ‘EFG-labelaanpak en stadsrenovatie’ genoemd. Eigenaren zijn zelf verantwoordelijk voor het isoleren van hun woning. Door de juiste ondersteuning te bieden kan de gemeente het isoleren wel stimuleren om tot een versnelling te komen. Dit doet de gemeente door het bieden van financiële ondersteuning, advies, inzicht en ontzorging. Subsidieadvies, energiescans en collectieve inkoopacties zijn hier voorbeelden van. Ook helpt de gemeente met kleine energiebesparende maatregelen via de Direct Bespaaractie en Behaaglijker Wonen.
Energielabels
Figuur 6: Transitietraject ‘Energie voor gebouwen’ in het Haags Klimaatdashboard
woningen die niet geschikt zijn voor een indi-
overstap naar schone energie of om te kunnen
viduele oplossing zoals een warmtepomp, of
isoleren.
voor collectieve oplossingen zoals een Warmte en Koude Opslag (WKO). Bovendien zijn bij de
In het Haags Klimaatdashboard (link) zijn
aanleg en aansluiting van warmtenetten veel
transities opgenomen die aansluiten bij de
verschillende partijen betrokken en zijn er veel
prioriteiten van de Werkagenda Energie-
verschillende afwegingen te maken waar de gemeente een essentiële rol speelt.
transitie. Deze laten zien welke vermindering van CO2-uitstoot tot 2030 wordt verwacht en kunnen jaarlijks worden gemonitord. Dit zijn
Ten slotte is participatie een essentieel
de volgende onderwerpen:
onderdeel van de energietransitie. De opgave
• Isoleren van woningen;
is enorm, ingrijpend en complex, en er is veel tijd mee gemoeid. De gemeente, bewoners en andere stakeholders hebben elkaar nodig om de overstap naar schone energie en warmte te
• Overstappen naar warmtenetten en
80.000
80.000
60.000
60.000
40.000
40.000
20.000
20.000
0
2019
2020
2021
2022
2023
2024
0
2019
G
G
F
F
E
E
D
D
C
C
B
B
A of hoger 2020
Koopwoningen
2022
2023
2024
Particuliere huurwoningen
80.000
G F
60.000
E D
40.000
C
20.000 0
2021
B 2019
2020
2021
2022
2023
2024
A of hoger
Corporatiewoningen Figuur 7: Energielabels van woningen in Den Haag naar eigendom (bron: Den Haag in Cijfers)
warmtepompen in woningen en utiliteitsbouw;
• Schonere energie.
kunnen maken. Met zorgvuldige participatie
Het programma bestaat uit verschillende onder-
wijken zetten we gerichte aanpakken in om
delen. Zo werkt de gemeente onder de noemer
woningeigenaren te ondersteunen bij het
‘stadsrenovatie’ aan een intensief project
isoleren van hun woning. Tot slot is er een
én met gerichte acties houden we oog voor
De relevante beleidsstukken en acties uit deze
rondom woningverbetering in de wijken Laak,
stadsbrede aanpak met instrumenten die in de
bewoners en ondernemers die extra onder-
werkagenda zijn in het dashboard ook terug te
Rustenburg- Oostbroek, Moerwijk-Noord en
hele stad beschikbaar zijn. Deze instrumenten
steuning of samenwerking nodig hebben in de
vinden bij de transities.
(delen van) Schilderswijk en Transvaal. In wijken
komen later in dit hoofdstuk aan bod.
met veel EFG-labelwoningen en warmtenet
A of h
38
De Haagse Klimaatrapportage
< INHOUD
11,9% 27,3% 11,5%
16,1% 0,4%
13,4% 6,7%
12,7%
Vanwege het beperkte beeld dat energielabels
isolatietempo in 2024 met ongeveer 30% af ten
geven gebruikt de gemeente sinds 2023 een
opzichte van 2023. In Den Haag was dat 20%.
• Het organiseren van zes informatiebijeenkomsten voor VvE’s; • Het aantrekken van rijksmiddelen die we
isolatiemonitor. Hiermee maken we inzichtelijk hoeveel woningen in de stad een isolatiestap
Om het isolatietempo verder te versnellen, heeft
inzetten binnen de aanpak (zie onder andere
hebben gezet. Een isolatiestap betekent dat
de EFG-labelaanpak zich in 2024 gericht op:
RIS321219). Het gaat om: • Extra middelen vanuit het Nationaal
er één of meerdere isolatiemaatregelen zijn toegepast, die voor een aanzienlijke verlaging
• Het aantrekken van partijen voor het
van de energiebehoefte zorgen. In 2024 hebben
opstellen van maatwerk-energieadviezen en
Isolatieprogramma (LAI NIP), ca € 13,2 miljoen; • Circa € 14 miljoen (dit is inclusief 30%
7.002 woningen (doel 10.000 woningen/
aannemers voor het uitvoeren van isolatie- en
◼ Centrum
◼ Leidschendam-Ypenburg
jaar) één of meerdere isolatiestap(pen) gezet.
renovatiewerkzaamheden;
◼ Escamp
◼ Loosduinen
De meeste woningen werden geïsoleerd in
• In de stadsrenovatiewijken zijn door middel
◼ Haagse Hout
◼ Scheveningen
stadsdeel Centrum, gevolgd door Loosduinen.
van huisbezoeken, informatiebijeenkomsten
◼ Laak
◼ Segbroek
In Leidschenveen-Ypenburg en in Laak werden
en acties in de buurt ruim 2.400
cofinanciering) uit het Volkshuisvestingsfonds
de minste woningen geïsoleerd. Dit kan worden
woningeigenaren geïnformeerd en zijn er 87
voor stadsvernieuwing in Den Haag Zuidwest
Figuur 8: Woningen die isolatiestappen hebben gezet per
verklaard doordat Laak het kleinste stadsdeel is
maatwerk-energieadviezen uitgebracht aan
en stadsrenovatie in Rustenburg-Oostbroek;
stadsdeel in 2024, percentage van het totale aantal van
met de minste woningen en dat de woningen
woningeigenaren en VvE’s;
7.002 woningen (Bron: Isolatiemonitor gemeente
in Leidschenveen-Ypenburg door het relatief
gemeentelijke cofinanciering) uit het Volkshuisvestingsfonds voor Laak Centraal; • Circa € 15 miljoen (ook inclusief 30%
• Samenwerking met woningcorporaties,
• Het creëren van bewustwording en het
particuliere verhuurders, VvE’s, bewoners
jonge bouwjaar vaak al goed geïsoleerd
motiveren van bewoners om energie te
met een eigen woning en huurders in de
zijn. Naar rato van het aantal woningen in de
besparen en verduurzamingsstappen
wijkaanpakken en straataanpakken;
stadsdelen werden de meeste isolatiestappen
te zetten. Dit deed de gemeente onder
De cijfers van afgelopen jaren laten zien dat het
gezet in Loosduinen, gevolgd door Centrum en
andere door middel van de campagne ‘Pak
voor isolatiemaatregelen, zoals kozijnen met
aandeel woningen met een goed energielabel
Haagse Hout.
nu je voordeel’ en het organiseren van
geïsoleerd glas;
Den Haag).
evenementen, zoals het Energiefestival in
(A en hoger) in Den Haag tussen 2019 en 2024 duidelijk is toegenomen. Vooral voor corpora-
Het aantal woningen in Den Haag dat in 2024
tiewoningen is een sterke verbetering te zien.
een isolatiestap heeft gezet, is lager dan
Doordat bijna 95% van de corporatiewoningen
in 2023 en ook lager dan het gestelde doel van
over een energielabel beschikt, geven ener-
gemiddeld 10.000 woningen per jaar. Dit is in
gielabels een redelijk goed beeld van de stand
lijn met een landelijke beweging. Vanaf 2022
van zaken bij corporatiewoningen. Bij koop- en
waren de gestegen gasprijzen voor veel wonin-
particuliere huurwoningen is een minder
geigenaren aanleiding om energiebesparende
duidelijke verbetering in de energielabels te
maatregelen te treffen. Het jaar 2023 was
zien. Respectievelijk 46% en 74% van de koop-
dan ook een recordjaar op het gebied van
en particuliere huurwoningen beschikken
woningisolatie.
over een energielabel. Bovendien wordt er
Zuidwest;
• Het organiseren van collectieve inkoopacties
• Het maken van prestatieafspraken met woningcorporaties over het verduurzamen van corporatiewoningen (RIS317843).
3.2 Warmte Beter isoleren is een waardevolle stap in de overstap naar schone energie, maar uiteindelijk is het essentieel dat woningen en andere gebouwen een schone energiebron krijgen voor verwarming, warm water en koken. Voor 2024 en voorgaande jaren zien we vooral het aantal woningen met een elektrisch verwarmingssysteem (met name via warmtepomp) stijgen in Den Haag (zie figuur 9).
in de particuliere voorraad vaak geen nieuw
Dat minder woningeigenaren in 2024 hun
energielabel opgesteld na het aanbrengen van
woning hebben geïsoleerd dan het jaar ervoor
verduurzamingsmaatregelen. Energielabels
heeft verschillende redenen, zoals het normali-
3.2.1 Transitievisie warmte
ook wel stadsverwarming genoemd. Deze
geven dan ook een beperkt en een vertraagd
seren van de gasprijzen, stijgende bouwkosten,
In de transitievisie warmte (RIS313867) staan de
buurten staan in de transitievisie warmte als
beeld van de stand van zaken van de woningen