RIS323902 Staat van de Haagse Economie 2024

Typ tekstTyp tekstTyp tekst

Saskia Bruines Wethouder van Financiën, Cultuur en Economische ontwikkeling Nur Icar Wethouder van MKB, Werk en Participatie

dienst: dienstcode

Retouradres: Postbus 12600, 2500 DJ Den Haag

Ons kenmerk

Aan de voorzitter van de commissie Bestuur

DSO/10974113 RIS323902 Contactpersoon

Ingrid den Heeten Dienst

Dienst Stedelijke Ontwikkeling Afdeling

DSO Economie Telefoonnummer

14070 Datum

E-mailadres

20 november 2025

ingrid.denheeten@denhaag.nl

Onderwerp

Staat van de Haagse Economie 2024

Geachte voorzitter, Hierbij biedt het College u ter informatie de vijfde editie van de Staat van de Haagse economie aan. Na vier eerdere edities van de Haagse Hogeschool is het stokje overgedragen aan een nieuw consortium van onderzoekers en wetenschappers. In deze editie wordt in woord én beeld uiteengezet hoe de Haagse economie ervoor staat. Het rapport is dit jaar verrijkt met een wetenschappelijke beschouwing. Het betreft een onafhankelijke feitelijke monitor en is nadrukkelijk geen effectmeting van beleid 1. Bij de totstandkoming heeft een klankbordgroep van externe partijen, net als ieder jaar, tussentijds gereflecteerd op het rapport. De uitkomst van de monitor laat veel positieve kenmerken zien. Onder de streep is de economische groei de laatst jaren hoger dan gemiddeld in Nederland. Daarnaast blijkt uit de cijfers dat Den Haag een attractieve stad is om te wonen, studeren, werken en recreëren. Er zijn relatief veel startende bedrijven (vooral in zakelijke diensten op het snijvlak van digitale veiligheid, ICT, recht en duurzaamheid), de werkloosheid is bescheiden en niet veel hoger dan in andere steden en de kennisbasis breidt al enige tijd uit met vestigingen van universiteiten. Maar uit de monitor komen ook een aantal zorgpunten die de lange termijn economische weerbaarheid van de stad onder druk zetten naar voren.

De arbeidsmarkt is bovengemiddeld krap, er is sprake van een mismatch op de arbeidsmarkt en er zijn relatief veel banen met een lage arbeidsproductiviteit2. Daarnaast is er sprake van afnemende buitenlandse investeringen, mede door geopolitieke ontwikkelingen. 1

De inspanningen en resultaten van beleid worden in de jaarlijkse voortgangsrapportage in beeld gebracht. Binnenkort verschijnt een

Tussentijdse Beleidsevaluatie van SEO Economisch Onderzoek naar de effectiviteit van het economische beleid. 2

Op basis van CBS-definitie: de arbeidsproductiviteit is een maat voor de efficiëntie waarmee wordt gewerkt. Dit wordt gemeten door de

economische toegevoegde waarde (constante prijzen) uit te drukken per gewerkt uur. De arbeidsproductiviteit is een belangrijke economische indicator: een groeiende arbeidsproductiviteit verhoogt de welvaart van een land en de winst van ondernemingen. De arbeidsproductiviteit kan bijvoorbeeld verhoogd worden door meer of beter gebruik te maken van machines. Op basis van www.cbs.nl/nlnl/onze-diensten/methoden/begrippen/arbeidsproductiviteit, geraadpleegd 11 november 2025.

Gemeente Den Haag

Spui 70 Den Haag

Postbus 12600 2500 DJ Den Haag

Telefoonummer 14070 www.denhaag.nl

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10974113

Ook kent Den Haag een relatief kwetsbare positie in (de ontwikkeling van) de kenniseconomie en is zij ruimtelijk bekneld. Tenslotte zijn er aandachtspunten op het gebied van veiligheid, bereikbaarheid en woningkrapte en de mate waarin de gecreëerde welvaart wordt verdeeld over de inwoners. Opzet van de monitor Staat van de Haagse economie In 2020 is de Economische Visie door de Haagse gemeenteraad vastgesteld (RIS303550). Hierin zijn de ambities en beleidskaders van het economiebeleid van Den Haag tot 2030 geformuleerd. Ook is vastgelegd dat er elk jaar een monitor verschijnt over de trends en ontwikkelingen in de Haagse economie. Zo kunnen we zien of de Haagse economie op koers ligt en of er knelpunten zijn. De monitor brengt niet de inspanningen en resultaten van beleid in beeld. Dat gebeurt in de jaarlijkse voortgangsrapportage (RIS322695). Net als in de vorige edities staat ook in deze monitor het overkoepelende doel van brede economische bloei centraal en de vier strategische doelen die in de Economische Visie zijn benoemd: attractieve stad voor bewoners, bezoekers en bedrijven, veerkrachtige economische structuur, excellent ondernemingsklimaat, voldoende ruimte voor bedrijvigheid. Deze rapportage bestaat uit twee onderdelen: 1. Beschouwende analyse op de Staat van de Haagse Economie 2024: Een Beknelde Wereldstad aan Zee. Deze analyse is opgesteld door prof. dr. F.G.

(Frank) van Oort (EUR) en prof. dr. H.L.F. (Henri) de Groot (VU), beiden hoogleraar stedelijke en regionale economie. 2. De monitor zelf: de Staat van de Haagse Economie 2024. Deze is opgesteld door een consortium van onderzoekers en wetenschappers. Bevindingen per strategisch doel Brede economische bloei Na corona groeide de economie van de regio Den Haag sneller dan daarvoor en ligt de groei boven het landelijk gemiddelde en dat van Rotterdam en Utrecht. Alleen Amsterdam groeide harder. Ook de prognose voor 2025 en 2026 is positief. Den Haag is gemiddeld genomen een aantrekkelijke stad om in te wonen. Het is de tweede stad in de waardering van het voorzieningenniveau door de hoge dichtheid van winkels, banen, scholing en vermaak. De aantrekkingskracht blijkt ook uit de bevolkingsgroei en -prognoses. Uit de analyse van brede welvaartindicatoren3 komt tegelijkertijd naar voren dat veiligheid, woonomgeving en bereikbaarheid van banen en voorzieningen aandachtspunten zijn. Ook leidt de economische groei niet per definitie tot meer welvaart en welzijn voor iedereen. Met name nonparticipatie, huishoudens met een laag inkomen en bepaalde milieuaspecten, zoals stikstofuitstoot, vallen op.

De onderzoekers concluderen daarbij wel dat de tegenstelling tussen enerzijds het economische verdienvermogen en anderzijds uitdagingen op het gebied van inclusiviteit en duurzaamheid kenmerkend is voor vele grote steden.

3

De onderzoekers hanteren hier het brede welvaartsbegrip volgens de meetmethode van het CBS, conform wat afgesproken is bij de

afdoening van de motie “Maak brede welvaart breed’ (RIS316535). Er bestaan meerdere meetmethodes van brede welvaart. Andere bekende methoden die worden gehanteerd zijn bijv. de Brede Welvaart Index (Rabo Research), de Brede Welvaartsindicator (Universiteit van Utrecht) en de Brede Welvaartsindex (Atlas voor gemeenten).

2/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10974113

In de beschouwing wordt aangegeven dat er twee belangrijke aanknopingspunten zijn op regionaalstedelijk niveau voor beleid gericht op inclusiviteit (herverdelen van welvaart). Ten eerste een goed functionerende onderwijs- en arbeidsmarkt, bijvoorbeeld via (bij)scholing en leven lang leren. Ten tweede ruimtelijke maatregelen, bijvoorbeeld via investeringen in OV-bereikbaarheid – en daarmee baanbereikbaarheid- en in de directe leefomgeving van mensen. Veerkrachtige economische structuur Er zijn relatief veel startende bedrijven, vooral in kennisdiensten op het snijvlak van digitale veiligheid, ICT, recht en duurzaamheid (of “impactbedrijven”). Met name het veiligheidscluster groeide de laatste jaren hard4. Over het algemeen groeit ook de werkgelegenheid bovengemiddeld. De kennisbasis breidt al enige tijd uit met vestigingen van universiteiten. Tegelijkertijd laat Den Haag een kwetsbaar beeld zien in de kenniseconomie: een disbalans tussen een (kleine) op innovatie gedreven economie van kennisintensieve producten en diensten en een (grote) waardevolle maar desalniettemin arbeidsintensieve “ondersteunende economie”. Je kan daarbij denken aan bouw, detailhandel, horeca, zorg, onderwijs, overheid en zakelijke diensten zoals inpak-, sorteer en schoonmaakdiensten. Naast de omvangrijke overheid kent Den Haag op dit moment vier grote marktgerichte bedrijfstakken, nl.

informatie & communicatie, financiële diensten, specialistische zakelijke diensten en cultuur & overige diensten. De positie hiervan is op dit moment nog sterk, maar staat onder druk. Het verdienvermogen (arbeidsproductiviteit) van deze sectoren is op dit moment relatief hoog, maar de groei ervan niet. Dat wijst erop dat de vernieuwing in deze sectoren vertraagd is en is een aandachtspunt voor de ontwikkeling van de economische groei op de lange termijn. In de beschouwing beargumenteren de onderzoekers dat economische diversificatie een sleutelwoord is in dit vraagstuk. Hiermee wordt geduid op het belang van het (doen) ontstaan van groeiende, vernieuwende economische activiteiten, die het toekomstig verdienvermogen en het herverdelen daarvan kunnen borgen. Dit sluit aan bij het strategisch doel van een veerkrachtige economische structuur uit de economische visie. Attractieve stad Den Haag behoort tot de top van aantrekkelijke steden. De voorzieningen, historische binnenstad en opties voor opleidingen en banen zijn sterke punten. Veel mensen voelen zich er thuis. De combinatie van stad en strand blijven trekkers voor (binnenlandse) toeristen. Na Amsterdam kent Den Haag de meeste kunstmusea, mede door de gerichtheid op schilders van internationale faam als Vermeer (Mauritshuis), Mesdag (de Haagse School), Mondriaan (Kunstmuseum) en Escher.

Het toerisme is snel hersteld van corona en ligt inmiddels op een hoger niveau dan ervoor. Met een aanzienlijke groei in hotelovernachtingen is Den Haag de derde toeristenstad van Nederland. Aandachtspunten in 2024 zijn de iets dalende bestedingen door toeristisch bezoek, vanwege de daling van het aantal dagbezoeken. Daarnaast herstelt de zakelijke bezoekersmarkt langzamer dan de recreatieve markt. Het aantal congressen is op pre-corona niveau, maar het aantal deelnemers per congres nog niet. Aandachtspunt daarvoor blijft een goede (internationale) OV-bereikbaarheid voor de stad en het gevoel van veiligheid. In het beschouwende deel wordt benadrukt dat het op peil houden van de sterke positie als aantrekkelijke stad aandacht verdient. Denk daarbij aan het blijven investeren in het culturele aanbod en OV-bereikbaarheid.

4

Policy Research (2025). Omvang en groei van het veiligheidscluster in de regio Den Haag.

3/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10974113

Excellent ondernemersklimaat Het aantal bedrijfsvestigingen is in Den Haag snel toegenomen van zo’n 48.000 in 2015 tot 84.000 in 2024 (+36.000). Dit komt vooral door de explosieve groei van ZZP’ers. Het MKB, inclusief eenmanszaken, heeft daarmee opgeteld een aandeel van 99,5% in het aantal bedrijfsvestigingen. Het restaandeel van 0,5% bestaat uit grootbedrijf. In banen is dit andersom. De meeste banen zijn te vinden in het grootbedrijf (45%), gevolgd door het MKB (34%) en daarna de eenmanszaken (20%). In totaal waren er op 1 januari 2024 ongeveer 336.000 banen in Den Haag. De groei van het aantal banen is geconcentreerd in éénpersoonsbedrijven en het grootbedrijf. Het middenbedrijf groeit nauwelijks. Dit is een landelijke trend en niet typisch Haags. Recente cijfers van de Kamer van Koophandel duiden op een duidelijke toename van faillissementen (en ook van het aantal stoppers) ten opzichte van 2023. Wel is het aantal faillissementen nog steeds historisch laag. Hoewel er geen gegevens zijn over sectoren en redenen van faillissementen, lijken de hogere kosten in de horeca, detailhandel en duurzame energiesector een belangrijke oorzaak. In lijn hiermee is het ondernemersvertrouwen momenteel laag in heel Nederland. Naast arbeidsmarktkrapte zijn een opeenvolging van oorlog, energiecrisis en de handelsoorlog van de Verenigde Staten hiervoor genoemde oorzaken.

Wat betreft arbeidsmarktkrapte zijn de lage participatie, lage arbeidsproductiviteit en instroom van talent een zorgpunt. Tenslotte wordt geconstateerd dat de voortgang op transities zoals verduurzaming bij het bedrijfsleven stagneert. Dit is een trend in heel Nederland. Wel neemt de CO2-uitstoot (direct en via energieverbruik) van bedrijven en instellingen gestaag af. Ruimte voor bedrijven De ontwikkeling van kantoorruimte stabiliseert vanaf ongeveer 2021. Door de transformatiestop is de eerdere afname van kantoorruimte zo goed als gestopt. Voor bedrijfsruimte zien we deze stabilisatie iets later, met voor het eerst een kleine toename in 2024. Den Haag behoort tot de krapste kantorenmarkt van Nederland3. Het percentage leegstand van zowel kantoor- als bedrijfsruimte ligt nog ver onder de frictieleegstand van 5%. Dit is de minimale leegstand die nodig is om een gezonde dynamiek van vestiging, verhuizing, groei en vastgoedvernieuwing mogelijk te maken. Samen met een laag aanbod, maakt dat er geen ruimte is voor deze dynamiek. Den Haag ligt bekneld tussen de Noordzee en gemeentegrenzen, waardoor er weinig mogelijkheden zijn voor uitbreiding van het aantal vierkante meters bedrijventerrein in vergelijking met andere gemeenten en regio’s. Bovendien is 99% van de bestaande bedrijventerreinen uitgegeven.

De aanwezigheid van de Rijksoverheid in Den Haag is op de kantorenmarkt een bepalende factor. De grote vraag naar kantoren vanuit de Rijksoverheid geeft een andere vastgoeddynamiek dan op andere grootstedelijke locaties. De opname van kantoren in Den Haag in 2024 vooral toe te schrijven aan de vraag vanuit de Rijksoverheid (68% van de totale opname). Dit zorgt voor een beperkte beschikbaarheid van kantoorruimte en een afwachtende houding bij veel bestaande en nieuwe bedrijven. Het schaarse actuele aanbod van kwalitatief hoogwaardige kantoren zorgt ervoor dat het gemiddeld prijsniveau van kantoorruimte in Den Haag achterblijft bij de rest van grote kantoorsteden. Daarnaast is er ook beperkt zicht op meer ruimte, wat in combinatie met het achterblijvende prijsniveau tot onzekerheid leidt bij beleggers en investeerders. Deze situatie wijkt af van andere grootstedelijke locatie, zoals de Amsterdamse Zuidas en het centrum/Kop van Zuid van Rotterdam. Veel onzekerheden De in de monitor gepresenteerde prognoses tonen aanhoudende groei tot 2026. Belangrijke onzekerheden zijn wereldhandel en toekomstig nationaal beleid. Op de lange termijn is de facilitering van transities (energie, mobiliteit, circulariteit, beroepen en sectoren) belangrijk voor een voortdurend verdienvermogen. Voorspelbaar (landelijk) beleid is hierin een cruciale factor.

4/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10974113

Tot slot Met de Economische visie Den Haag+ 2030 streeft de gemeente brede economische bloei na. De strategische doelen sluiten nog steeds aan bij de trends, ontwikkelingen en aandachtspunten zoals die in de monitor naar voren komen. Tegelijkertijd worden er thema’s opgeworpen die aanleiding geven tot verdieping. Hieronder noemen we er een aantal: -

-

-

-

-

5

Den Haag heeft een groot aandeel van de zogenaamde “ondersteunende economie”, waar relatief veel arbeid wordt ingezet en juist weinig technologie en innovatie. Dit deel van de economie is belangrijk voor het functioneren van de stad, maar doet een groot beroep op de krappe arbeidsmarkt. De vraag is hoe technologie en innovatie hier gestimuleerd kan worden tegen een efficiëntere inzet van (goedkope) arbeid en gerelateerde arbeidsmigratie, zodat dit deel van de economie ook in de toekomst concurrerend kan blijven en de schaarse arbeid zo goed mogelijk wordt benut en afgestemd. De vraag is wel welke rol de gemeente hier heeft naast alle huidige inzet op innovatie, talentontwikkeling, kansengelijkheid en het tegengaan van arbeidsdiscriminatie. die bijvoorbeeld nu al vanuit het programma Onderwijs, Arbeidsmarkt, Bedrijfsleven wordt verricht. Er zijn veel nieuwe activiteiten in kennisdiensten op het snijvlak van digitale veiligheid, ICT, recht en duurzaamheid (of “impactbedrijven”) ontstaan en de kennisbasis breidt al enige tijd uit met vestigingen van universiteiten. Binnen de in omvang kleine Haagse maakindustrie zijn enkele succesvolle hoogtechnologische bedrijfstakken (met name op TPY). Hiermee is mogelijk een basis gelegd voor het toekomstig verdienvermogen. Toch blijven de prestaties van de kenniseconomie een kwetsbaar punt, zo concluderen de onderzoekers.

Belangrijke vraag is hoe de gemeente nog beter kan inzetten op het doen ontstaan van vernieuwende activiteiten die het toekomstige maatschappelijk verdienvermogen van de Haagse economie borgen. Dit is onderdeel van het strategische doel uit de economische visie waar Den Haag streeft naar een veerkrachtige economische structuur en wordt in de beschouwing wetenschappelijk geduid met de term economische diversificatie. Den Haag maakt onderdeel uit van een regio met onderling verbonden gemeenten, via woonwerkpendel, maar ook via de uitwisseling van kennis en economische specialisaties. Het benutten van elkaars subregionale krachten is cruciaal. Denk aan de eigen voornoemde sterke posities van Den Haag, hightech specialisaties in Delft en het life science cluster in Leiden. Belangrijke vraag hierbij is hoe nog meer te profiteren van elkaars sterktes en daarmee optimaal bij te dragen aan de opgaven op het gebied van maatschappelijk verdienvermogen5, strategische autonomie, veiligheid en technologisch leiderschap. Het aandeel circulaire bedrijven in Den Haag blijft achter. Dit terwijl Den Haag de ambitie heeft om in 2050 volledig circulair te zijn. De werkagenda Circulaire Economie (RIS318676) bevat verschillende acties om de transitie naar een circulaire economie te versnellen.

Vraag is of er barrières zijn op gemeenteniveau die nog niet of onvoldoende binnen de scope van beleid vallen en die de gemeente (verder) kan beïnvloeden, naast thema’s die op een hogere landelijke en Europese schaal spelen zoals fiscale beprijzing en regelgeving. Den Haag is “bekneld”, zoals de onderzoekers stellen, waarmee naast beknelling op de arbeidsmarkt wordt gedoeld op de ruimtelijke beperkingen binnen het Haagse grondgebied. Naast de blijvende inzet op een gezonde vastgoeddynamiek binnen de gemeente is het van belang om in regionaal verband de juiste functies op de juiste plek te krijgen.

Maatschappelijk verdienvermogen is volgens TNO Vector de capaciteit om nu en in de toekomst structurele economische welvaart én

maatschappelijk welzijn te genereren. Geraadpleegd op vector.tno.nl, 11 november 2025.

5/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10974113

De Staat van de Haagse Economie 2024 biedt waardevolle inzichten over hoe de Haagse economie functioneert en benoemt in het essay beleidsthema’s die daaraan raken (sleutelbegrippen). Het is echter nadrukkelijk geen analyse van beleid (evaluatie of impactanalyse) en bevat dan ook geen directe beleidsaanbevelingen. Op dit moment wordt door SEO Economisch onderzoek de Tussentijdse beleidsevaluatie opgesteld. Eerder bent u hierover geïnformeerd (RIS322439). In deze evaluatie komen conclusies over de effectiviteit van het beleid en aanbevelingen om dit te vergroten. Verwacht wordt dit rapport eind 2025 aan de raad aan te bieden. Deze Tussentijdse beleidsevaluatie geeft in samenhang met voorliggende Staat van de Haagse Economie een goede basis en waardevolle inzichten voor een toekomstig college om een nieuwe Economische Uitvoeringsagenda voor de periode 2026-2030 op te stellen. De Staat van de Haagse Economie is gepubliceerd op de site van NEO Observatory, de Erasmus Universiteit en op de site van ‘Den Haag in cijfers’. Op 25 november 2025 vindt een seminar ‘Economische Staat van de Stad’ plaats georganiseerd door Platform Stad, waarin de onderzoekers de bevindingen presenteren en een stadsgesprek plaats zal vinden met een panel en het publiek.

Met vriendelijke groet, de wethouder van Financiën, Cultuur en Economische ontwikkeling Saskia Bruines de wethouder van MKB, Werk en Participatie Nur Icar

6/6