RIS323774 Bijlage 1-11 Bureauonderzoek Archeologie

I

4 ■ ■

*' L5 s

p

c

É ’ “2

h 6’

“03 W

h4

Sh

Ze a

Rapport 6325

DELTAPLEIN 200 TE 'SGRAVENHAGE &

AD

f

iel

Deltaplein 200 te 's-Gravenhage, gemeente 's-Gravenhage Een bureauonderzoek

&

Colofon ADC Rapport 6325 Deltaplein 200 te 's-Gravenhage, gemeente 's-Gravenhage Een bureauonderzoek Auteur: & In opdracht van: BESIX Real Estate Development © ADC ArcheoProjecten, Amersfoort, 29 februari 2024 Foto’s en tekeningen: ADC ArcheoProjecten, tenzij anders vermeld Status rapportage: concept versie 2.0 Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgevers. ADC ArcheoProjecten aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek.

Autorisatie:

ISSN 1875-1067

ADC ArcheoProjecten Nijverheidsweg-Noord 114 3812 PN Amersfoort Tel. E-mail info@archeologie.nl

Inhoudsopgave Samenvatting 1 Inleiding en administratieve gegevens 2 Bureauonderzoek 2.1 Doelstelling en vraagstelling 2.2 Methode 2.3 Resultaten 2.4 Gespecificeerde verwachting en conclusie 3 Aanbeveling Literatuur Geraadpleegde websites Lijst van afbeeldingen en tabellen Bijlage 1

5 7 10 10 10 10 26 29 30 31 32

Tabel 1. Overzicht van de verschillende perioden.

Samenvatting In opdracht van BESIX Real Estate Development heeft ADC ArcheoProjecten in januari 2024 een bureauonderzoek uitgevoerd naar de kans op de aanwezigheid van archeologische waarden op de locatie Deltaplein 200 te 's-Gravenhage (afb. 1 en afb. 2). De aanleiding voor het onderzoek is een aanvraag van een omgevingsvergunning in het kader van de voorgenomen sloop van het bestaande hotel en de bouw van een nieuw complex met een hotel, appartementen, horeca en retail. Het plan wordt Nieuw Kijkduin genoemd. Het plangebied maakt deel uit van het duinengebied in het westen van Den Haag. In de Bronstijd, IJzertijd, de Romeinse tijd en de Vroege Middeleeuwen bood het duinengebied een geschikte vestigingsplaats door de nabije aanwezigheid van voedsel en de relatief hoge ligging. Na enige tijd van bewoning en akkerbouw vonden weer nieuwe verstuivingen plaats. Een archeologische vindplaats uit deze periode zal zich daarom manifesteren als een archeologische laag in het duinzand. In de directe omgeving van het plangebied zijn dergelijke vegetatieniveaus en mogelijke archeologische lagen aangetroffen op 2,5 tot 3,5 m boven het NAP. In de duinen is sprake van een grillig hoogteverloop dus een dergelijke laag zou in het plangebied ook op een hoger niveau aanwezig kunnen zijn.

Vanwege de aanwezigheid van een dik pakket duinzand van de Laag van Den Haag dat in de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd in het plangebied is afgezet worden in de eerste meters onder het maaiveld geen resten uit de Bronstijd tot en met de Vroege Middeleeuwen verwacht. Het is echter niet met zekerheid te zeggen hoe dik het pakket duinzand van de Laag van Den Haag is. Op de nieuwe geologische kaart van Den Haag staat het duinzand van de Laag van Den Haag gekarteerd als dikker dan 2 m. Daarom wordt ervan uitgegaan dat in ieder geval binnen 2 m -mv geen resten ouder dan de Late Middeleeuwen zullen worden aangetroffen. In de Late Middeleeuwen en de Nieuwe tijd vonden in de duinen relatief veel verstuivingen plaats en werd het gebied niet meer als woonplaats gebruikt. Kijkduin als badplaats is ontstaan aan het einde van de 19e eeuw. In het plangebied kunnen nog sporen uit deze periode bewaard gebleven zijn zoals resten van het Wilhelmina-hotel. Hoewel deze periode vaak als niet-archeologischrelevant wordt beschouwd zouden eventuele archeologische resten uit deze periode veel inzicht kunnen geven in de geschiedenis van deze badplaats en badplaatsen in Nederland in het algemeen. De halteplaats van de stoomtram in het zuiden van het plangebied en de mogelijke resten uit de Tweede Wereldoorlog zijn waarschijnlijk al bij (sub) recente bodemingrepen in het plangebied verloren gegaan.

Het bureauonderzoek heeft niet voldoende inzicht opgeleverd over de mate van intactheid en de diepteligging van eventuele mogelijke archeologische lagen in het duinzand van de Laag van Voorburg. Een verkennend booronderzoek kan hier meer inzicht in verschaffen. Door middel van een booronderzoek kan geen inzicht worden verkregen in de mogelijke aanwezigheid van archeologische resten uit de 19e eeuw en 20e eeuw, maar naar verwachting zijn deze resten niet meer intact aanwezig binnen de contour van de huidige bebouwing van het Atlantic hotel. Resten van het Koningen Wilhelmina zeebad hotel kunnen aanwezig zijn ten noordwesten van de huidige bebouwing, maar hier zal de geplande nieuwbouw nauwelijks buiten het huidige bouwvlak komen. Daarom wordt geen vervolgonderzoek nodig geacht naar de resten uit de 19e en 20e eeuw. ADC ArcheoProjecten adviseert om een inventariserend veldonderzoek uit te voeren door middel van een verkennend booronderzoek. Het doel van het booronderzoek is de bodemopbouw en de aard, omvang en diepte van eventuele verstoringen in kaart te brengen. Aan de hand van de gegevens van het veldonderzoek kan de gespecificeerde verwachting worden aangevuld. Gezien de diepteligging van de archeologisch relevante lagen, adviseert ADC ArcheoProjecten om het booronderzoek machinaal uit te voeren.

De werkzaamheden dienen voorafgaand aan het veldwerk te worden vastgelegd in een Plan van Aanpak (PvA). Wij wijzen erop dat de bevoegde overheid op basis van dit rapport een selectiebesluit neemt. De mogelijkheid bestaat dat dit selectiebesluit afwijkt van het door ons opgestelde advies

5

Afb. 1.

Locatie van het plangebied.

6

1

Inleiding en administratieve gegevens In opdracht van BESIX Real Estate Development heeft ADC ArcheoProjecten in januari 2024 een bureauonderzoek uitgevoerd naar de kans op de aanwezigheid van archeologische waarden op de locatie Deltaplein 200 te 's-Gravenhage (afb. 1 en afb. 2).

Afb. 2.

Detailkaart van het plangebied.

De aanleiding voor het onderzoek is een aanvraag van een omgevingsvergunning in het kader van de voorgenomen sloop van het bestaande hotel en de bouw van een nieuw complex met een hotel, appartementen, horeca en retail. Het plan wordt Nieuw Kijkduin genoemd. Sinds 1 januari 2024 is de Omgevingswet in werking getreden. Op grond van de Omgevingswet moeten archeologische (verwachtings)waarden gewaarborgd zijn in het omgevingsplan. In het omgevingsplan Den Haag zijn de bestemmingsplannen met bijbehorende regels opgenomen. In het bestemmingsplan Kijkduin-Ockenburgh, dat op 18 december 2014 door de gemeente ‘sGravenhage is vastgesteld, heeft het plangebied de dubbelstemming Waarde - Archeologie 2.1 Volgens de hierin opgenomen bestemmingsregels is archeologisch onderzoek verplicht bij bodemingrepen met een oppervlakte groter dan 50 m 2 en die dieper dan 50 cm onder het maaiveld reiken.

1

https://omgevingswet.overheid.nl/regels-op-de-kaart/

7

Omdat de voorgenomen plannen deze vrijstellingsgrenzen overschrijden, dient de initiatiefnemer een rapport te overleggen waarin naar oordeel van de bevoegde overheid de archeologische waarde van het plangebied voldoende is vastgesteld. In het kader van dit proces heeft het in dit rapport beschreven onderzoek plaatsgevonden. In Nederland dient het vaststellen van de archeologische waarde van een plangebied te gebeuren conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA versie 4.1). Gemeenten kunnen hierop aanvullende uitvoeringskaders vaststellen. De gemeente 's-Gravenhage heeft in 2022 haar archeologiebeleid geactualiseerd en heeft tevens eisen aan, en handreiking voor archeologisch vooronderzoek in de gemeente Den Haag opgesteld.2 Voor dit onderzoek zijn daarom zowel de protocollen van de vigerende KNA als de richtlijnen van de gemeente Den Haag gevolgd.

2

https://www.archeologie.denhaag.nl/haagse-archeologische-richtlijnen/

8

De volgende administratieve gegevens zijn van toepassing: opdrachtgever:

BESIX Real Estate Development Contactpersoon: Adres: Weesperstraat 103 Plaats: Amsterdam Tel: E-mail: @besixred.com Handelend namens: BESIX Real Estate Development Contactpersoon: Adres: Minervalaan 25 H Plaats: Amsterdam Een bureauonderzoek Een omgevingsvergunning is reeds aangevraagd in het kader van een nieuw hotelcomplex met woonappartementen Deltaplein 200 's-Gravenhage 's-Gravenhage Zuid-Holland Kadastrale gemeente Loosduinen, sectie H, percelen 6699, 8502, 8503, 8119, 8120, 8121 en 8122 30D Ongeveer 7850 m2 75.081 / 454.166 (W) 75.118 / 454.207 (N) 75.137 / 454.070 (Z) 75.199 / 454.141 (O) Naam: Gemeente ‘s-Gravenhage Adres: Spui 70 Plaats: ‘s-Gravenhage Tel: 14070

Fase AMZ-cyclus: aanleiding:

locatie: plaats: gemeente: provincie: kadastrale gegevens:

kaartblad: oppervlakte plangebied: coördinaten:

bevoegde overheid met contactgegevens:

deskundige namens de bevoegde overheid met contactgegevens:

@denhaag.nl

goedkeuring rapport door bevoegde overheid: Archis-zaaknummer: ADC-projectcode: auteur: Projectmedewerkers autorisatie: periode van uitvoering: beheer en plaats documentatie:

nog niet bekend 5503167100 002008 & Niet van toepassing januari 2024 ADC ArcheoProjecten bv, Amersfoort

9

2

Bureauonderzoek 2.1

Doelstelling en vraagstelling

Het bureauonderzoek vormt de eerste stap in het vaststellen van de archeologische waarde van het gebied. Het doel van bureauonderzoek is het aan de hand van bestaande bronnen verwerven van informatie over bekende en/of verwachte archeologische waarden in het plangebied, om daarmee te komen tot een gespecificeerde, archeologische verwachting. Voor het bureauonderzoek zijn de volgende onderzoeksvragen opgesteld: • Zijn mogelijk archeologische waarden in het plangebied aanwezig, en zo ja, wat is de specifieke archeologische verwachting? • Is het plangebied voldoende onderzocht en zo nee, welke vorm van nader archeologisch onderzoek kan worden geadviseerd?

2.2

Methode

Het onderzoek is uitgevoerd conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA), versie 4.1 Landbodems, protocol 4002 Bureauonderzoek. Tijdens het bureauonderzoek worden diverse bronnen geraadpleegd, wat leidt tot het opstellen van een gespecificeerde verwachting. De gespecificeerde verwachting kan worden beschouwd als de conclusie van het bureauonderzoek, omdat hierin wordt aangegeven of archeologische waarden in het plangebied worden verwacht. Als dit het geval is, zal zo mogelijk de aard, de omvang, de diepteligging en de datering van deze waarden worden beschreven. Indien relevant zal de omvang worden weergegeven op een kaart.

2.3

Resultaten

2.3.1 Afbakening plan- en onderzoeksgebied, beschrijving huidig gebruik en vaststellen van de consequenties van het mogelijk toekomstige gebruik Het plangebied is gelegen in Kijkduin, de zuidelijke badplaats in de gemeente ’s-Gravenhage. Het bevindt zich tussen het Deltaplein in het zuidwesten en het duinengebied ten noordoosten van Kijkduin. Ten noordwesten en zuidoosten zijn wandelpaden aanwezig (respectievelijk het Getijdenpad en het Pieter Pauluspad. Het plangebied bestaat uit het terrein van het NH Atlantic hotel. Het huidige pand bestaat uit een toren met acht verdiepingen met twee kelderetages met daaruit vertrekkend in het zuidoosten twee vleugels. De noordoostelijke vleugel bevat enkele congreszalen en is één bouwlaag hoog (feitelijk de kelder). Op het dak bevindt zich een parkeerdek. De zuidoostelijke vleugel heeft zes verdiepingen en een kelderetage. Het zuidoostelijke deel van het plangebied heeft lagere ligging, omdat het terrein in het duin is ingegraven. Vandaar dat in het zuiden van het plangebied de kelderetages hetzelfde niveau hebben als het omringende parkeerterrein. De hoogteverschillen zijn goed zichtbaar op een luchtfoto uit 2017 (afb. 3). De huidige situatie is te zien op een luchtfoto uit 2023 (afb. 4).3 In het plangebied is reeds een verkennend bodemonderzoek uitgevoerd.

In dit onderzoek zijn geen aanwijzingen gevonden voor verontreinigingen in de bodem.4 Het onderzoek bestond uit 19 boringen in diepte variërend van 0,5 tot 2 m -mv. In alle boringen werd lichtbruin, matig fijn, zwak tot matig siltig zand aangetroffen. Drie boringen in het noord-noordwesten van het plangebied bevatten een donkerbruine, matig humeuze en zwak wortelhoudende bovenlaag van 20 – 50 cm dik.

3

https://www.denhaag.nl/nl/wonen-en-bouwen/ontwikkelingen-in-de-stad/kijkduin-vernieuwt/

4

Nelemans 2019. En https://bio-odh.georuimte.nl/

10

Afb. 3.

Luchtfoto in vogelvlucht van de situatie in 2017 in het plangebied vanuit het zuidoosten gezien. Hier is goed zichtbaar dat het terrein in het duin is ingegraven. De linker vleugel (zuidwest) bestaat tegenwoordig niet meer. De rechtervleugel (noordoost) heeft slechts 1 bouwlaag met op het dak een parkeergarage.

Afb. 4.

Op een luchtfoto uit 2023, die vanuit het zuidoosten is genomen is rechtsboven het plangebied zichtbaar. De noordoostelijke vleugel met parkeerdak valt grotendeels buiten beeld en de voormalige zuidwest vleugel is gesloopt.

11

De voorgenomen werkzaamheden bestaan uit de sloop van het huidige hotel en de realisatie van nieuwbouw. De bestaande heipalen worden daarbij afgeknepen net onder de nieuw aan te leggen keldervloer. De nieuwbouw bestaat uit een pand met een min of meer H-vormige basis. Deze basis zal over de gehele breedte en lengte worden voorzien van een parkeerkelder. De parkeerkelder reikt ook buiten de H-vormige bebouwing van de begane grond (afb. 5). De parkeerkelder bestaat uit twee ondergrondse verdiepingen en onderkant van de betonnen keldervloer komt over het gehele oppervlak van de parkeerkelder op 7,55 m +NAP. De ontgraving hiervoor zal circa 15 – 20 cm dieper reiken, dus maximaal tot 7,35 m +NAP. De nieuwbouw zal worden gefundeerd op heipalen. Op dit moment is nog geen heipalenplan beschikbaar. Wel is bekend dat de nieuwe heipalen tussen de huidige heipalen zullen worden geplaatst. In het zuidoosten van het pand zijn twee torens gepland met 10 en 13 verdiepingen. Dit deel van het pand zal deels in gebruik worden genomen als hotel maar zal ook een woonfunctie krijgen. In het noordwesten van het pand komen twee andere torens met 10 en 13 verdiepingen. In deze torens zullen woonappartementen gerealiseerd worden. In de basis op de begane grond komt een plaza, een restaurant, wellness en een locatie voor maatschappelijke functies (afb. 6).

De consequentie van de voorgenomen ontwikkeling kan zijn dat eventuele aanwezige waardevolle archeologische resten in de ondergrond worden aangetast.

Afb. 5.

Toekomstige situatie in het plangebied

12

Afb. 6.

Impressie van de nieuwbouw vanuit het zuidwesten (links) en het noordoosten (rechts)

Van het plangebied zelf zijn onvoldoende archeologische en aardkundige gegevens beschikbaar om een uitspraak te kunnen doen over de archeologische verwachting. Daarom zijn tevens gegevens betrokken uit de directe omgeving, waarmee het onderzoeksgebied kan worden gedefinieerd als het gebied binnen een straal van circa 400 m rondom het plangebied. De begrenzing van deze zone is gebaseerd op het gegeven dat hierbinnen sprake is van voldoende informatie om een uitspraak te doen over de archeologische verwachting die representatief is voor het plangebied.

2.3.2 Beschrijving van de aardwetenschappelijke waarden De volgende aardwetenschappelijke informatie is bekend van het plangebied: Tabel 2. Aardwetenschappelijke informatie in het plangebied Bron

Informatie

Geologische kaart 2021 5

Kustduinzand (Formatie van Naaldwijk, Laagpakket van Schoorl) op strand- en vooroeverafzettingen (Formatie van Naaldwijk, Laagpakket van Zandvoort) (kaartcode: ds)

Nieuwe geologische kaart van Den Haag en Rijswijk6

Het grootste deel van het plangebied ligt binnen kaarteenheid 16: Laag van Den Haag, dikker dan 2 m, op Hollandveen, op oudere afzettingen van het Laagpakket van Schoorl en het Laagpakket van Zandvoort. Het uiterste noordwesten ligt in kaarteenheid 15: Laag van Den Haag dikker dan 2 m op het Laagpakket van Zandvoort.

Geomorfologische kaart van Nederland 1:50.000 Niet gekarteerd (bebouwd) maar waarschijnlijk (landsdekkende, digitale versie)7 Kustduinen met bijbehorende vlakten en laagtes (kaartcode: 15L53) Bodemkaart van Nederland 1:50.000 (landsdekkende, digitale versie)8

5

DINOloket.nl/ondergrondmodellen.

6

Koster & Vos, 2019.

7

Maas et al. 2019.

8

Alterra 2014.

Niet gekarteerd (bebouwd) maar waarschijnlijk kalkhoudende duinvaaggrond, ontwikkeld in fijn zand (kaartcode: Zd20A)

13

Bron

Informatie

Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN4)9

10,2 tot 14,5 m boven het NAP

Grondwaterstand

Op circa 120m ten zuiden van het plangebied vindt monitoring van het grondwater plaats. De grondwaterstand varieert tussen 1,45 m en 2,06 m +NAP (gemeten tussen maart 2023 en januari 2024)

10

Het plangebied ligt in de kuststrook ten westen van Den Haag. In het Pleistoceen was dit nog een dekzandgebied met beekdalen (afb. 7). In de koude ijstijd was er weinig vegetatie en konden grote hoeveelheden zand verwaaien en elders in het Noordzeegebied afgezet worden. Dit pakket wordt dekzand genoemd. Volgens het ondergrondmodel van het Dinoloket bevindt dit pakket zich nu op ongeveer 20 m onder het NAP. In het Holoceen, de relatief warme periode vanaf 9700 voor Christus waarin we nu nog leven, was sprake van een sterke zeewaterspiegelstijging en daarom werd de dekzandvlakte in het Noordzeegebied langzaam een zeegebied. Rond 5500 lag de kustlijn nog ten westen van het plangebied en lag het plangebied zelf in een kweldergebied vergelijkbaar met de huidige Waddenzee. In geulen werd zand afgezet en naast de geulen zandige klei en klei. Dit pakket wordt gerekend tot het Laagpakket van Wormer binnen de Formatie van Naaldwijk. Rond 3850 voor Christus was de kustlijn ver in oostelijke richting teruggedrongen en lag het gebied in de open zee (afb. 7). Hierna kon door een minder snel stijgende zeespiegel uitbouw van de kust in westelijke richting plaatsvinden.11 Vanuit de Noordzee en de grote rivieren werden grote hoeveelheden zand aangevoerd, waardoor de getijdengeulen geleidelijk verzandden.

Op de zandige wadplaten ontstond een complex van kust parallelle zandbanken of strandwallen (vooroevers). Deze worden gerekend tot de Formatie van Naaldwijk, Laagpakket van Zandvoort, Laag van Rijswijk. De opbouw van strandwallen ging gepaard met duinvorming. Aanlandige wind zorgde ervoor dat zand werd afgezet op de strandwallen. Door continue sedimentatie, bijbehorende ophoging en westelijk gerichte kustuitbouw konden zodoende lage, naast elkaar gelegen duinenrijen, ontstaan. Deze zogenaamde Oude Duinen zijn tussen 5000 en 2000 jaar geleden gevormd (Formatie van Naaldwijk: Laagpakket van Schoorl, Laag van Voorburg). Kenmerkend voor de Oude Duinafzettingen zijn humeuze bodemhorizonten (Ahb-horizonten) en dunne veenlagen, die voornamelijk voorkomen in lokale depressies in het duinlandschap. De uitbouw van de kust in westelijke richting duurde tot circa 2500 – 2000 jaar geleden. Hierdoor neemt de ouderdom van de individuele strandwallen van oost naar west af, terwijl de hoogteligging in verband met de stijgende zeespiegel in die richting toeneemt.

9

ahn.arcgisonline.nl/ahnviewer.

10

https://opendata.munisense.net/

11

Vos et al. 2018

14

Afb. 7.

Locatie van het plangebied op zes deelkaarten van de Atlas van Nederland in het Holoceen (Vos et al 2018).

Volgens het model van het Dinoloket ligt de top van het Laagpakket van Zandvoort op ongeveer 0 m NAP. Tussen 0 m NAP en ongeveer 1 m onder het NAP is tijdens sonderingsonderzoek een verdichte zandlaag met enkele tussengelegen kleilagen aangetroffen. Waarschijnlijk zijn dit vooroeverafzettingen. Ze worden waarschijnlijk bedekt door strandwalzand en duinzand. De duinvorming is tot op heden doorgegaan. De top van het pakket duinafzettingen wordt gerekend tot het Laagpakket van Schoorl binnen de Formatie van Naaldwijk. In de lokale benaming gaat het hier om Jonge Duinafzettingen of de Laag van Den Haag. De exacte dikte van het pakket duinafzettingen van de Laag van Den Haag binnen het plangebied is niet bekend. Tijdens een booronderzoek aan de Zandvoortselaan 154 (op circa 180 m ten zuidoosten van het plangebied) is vastgesteld dat de basis van de Laag van Den Haag op 2,8 m -mv lag. Het maaiveld ter plaatse bevond zich op 4,5 m +NAP.12 Op circa 350 m ten zuidwesten van het plangebied aan de Westkapellelaan 228 is de basis van het duinzand van de Laag van Den Haag aangetroffen op 2,15 – 2,65 m -mv (2,9 – 2,4 m +NAP). Deze booronderzoeken zijn echter uitgevoerd op de flank van de duinen en geven geen uitsluitsel over de dikte van de Laag van Den Haag in het plangebied, dat meer op de top van de duinen ligt.

12

https://www.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=ca2f89a256664bbf8a6ff1c703268ffa&extent=460568.2605%2C6804 686.7568%2C497258.0341%2C6820795.8605%2C102100

15

Afb. 8.

Het plangebied op de Geologische kaart van Den Haag en Rijswijk (Koster & Vos, 2019).

Op de Nieuwe Geologische Kaart van Den Haag en Rijswijk ligt het plangebied in een zone met de Laag van Den Haag op Hollandveen op het Laagpakket van Schoorl en het Laagpakket van Zandvoort. Het Hollandveen is ontstaan in een periode dat het gebied in een duinvlakte achter een duinenrij lag. In het uiterste noorden ontbreekt het Hollandveen. De Laag van Den Haag is dikker dan 2 m (afb. 8).13 Op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) is te zien dat het plangebied aan de oostelijke zijde van een duinenrij ligt (afb. 9).14 Ter plaatse van de entree en het terras bij het Deltaplein ligt het maaiveld het hoogst. Hier ligt het maaiveldniveau tussen 13,8 en 14,5 m boven het NAP. In het (zuid)oostelijke deel van het plangebied ligt het maaiveldniveau op ongeveer 10,2 m boven het NAP. Dit is ook het niveau van de kelder in het pand. Langs de zuidwestrand van het plangebied is een steilrand zichtbaar van het hoge naar het lage deel. In het noorden van het plangebied verloopt het hoogteverschil meer glooiend. Waarschijnlijk is een deel van de duinenrij afgegraven voor de bouw van het hotel.

13

Koster & Vos, 2019.

14

ahn.arcgisonline.nl/ahnviewer.

16

Afb. 9.

Locatie van het plangebied op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN).

Op de digitale Bodemkaart van Nederland is het plangebied niet gekarteerd vanwege de ligging in bebouwd gebied (de bebouwde kom van Den Haag).15 Direct naast deze zone zijn kalkrijke duinvaaggronden gekarteerd, ontwikkeld in fijn zand. Dit bodemtype bestaat uit een dunne, 10 tot 20 cm dikke humeuze bovengrond direct op duinzand.16 2.3.3 Beschrijving van bekende archeologische waarden Op de Archeologische Monumentenkaart (AMK) staan in het onderzoeksgebied een terrein geregistreerd van hoge archeologische waarde (afb. 10). Het gaat om monumentnummer 4035 Meer en Bosch. Op dit terrein zijn sporen van bewoning uit de Bronstijd – Romeinse tijd aangetroffen. Het betreft karrensporen en verschillende cultuurlagen. Er is geen vondstmateriaal bewaard gebleven. In de omgeving zijn onder andere kringgreppels en een grafveld uit de Bronstijd aangetroffen. Het oude duin is hier onverstoord. Aangenomen mag worden dat als het gebied niet al te zeer heeft blootgestaan aan verstoringen (natuur, WOII) er nog veel in situ ligt. Dit terrein heeft een hoge waarde door de mogelijk goede fysieke kwaliteit van de sporen, de redelijke zeldzaamheid van bewoning dicht aan de kust over een langere periode, de redelijke informatiewaarde van de sporen en door de archeologische en landschappelijke context van het terrein met andere waardevolle terreinen in de omgeving. 15

Alterra 2014.

16

Markus & van Wallenburg 1982.

17

Afb. 10. Het plangebied op de AMK met onderzoeksmeldingen uit Archis3.1 (RCE 2024). In het Archeologisch Informatiesysteem van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Archis3.1, staan binnen het onderzoeksgebied geen vondstlocaties maar wel enkele archeologische onderzoeken geregistreerd (tabel 3 en afb. 10). Tabel 3. Archeologische onderzoeken uitgevoerd in het onderzoeksgebied Archis 3 Soort onderzoek Resultaat zaakidentificatie

Advies

2174172100

Bureauonderzoek Het gebied van Kijkduin heeft sinds de Bronstijd Verkennend een gunstige ligging en werd sindsdien gebruikt als booronderzoek. vestigingsplaats. De in het gebied aanwezige archeologische lagen zijn bovendien nog overstoven en daarom goed bewaard gebleven. Daarom worden in het gebied archeologische waarden verwacht en dient bij bodemingrepen vervolgonderzoek plaats te vinden.

2312893100

Bureauonderzoek Op basis van het bureauonderzoek werden De rioolbegeleiding en archeologische archeologische waarden vanaf de Bronstijd is uitgevoerd, er is begeleiding verwacht. Tijdens de archeologische begeleiding geen nader werd op één locatie bij de kruising van de Meer- en onderzoek nodig. de Boslaan een vegetatiehorizont in de top van de Laag van Voorburg gevonden met enkele

18

Archis 3 Soort onderzoek Resultaat zaakidentificatie

Advies

houtskoolfragmenten. Op deze locatie wordt een archeologische vindplaats uit de prehistorie vermoed.17 2338684100

Bureau- en booronderzoek

Het onderzoek aan de Duinlaan 143 toonde aan Vrijgave. dat op deze locatie de bodem diep verstoord was geraakt, tot ongeveer 1 a 2 m onder het maaiveld. Daarom werden geen archeologische waarden meer verwacht.18

2345390100

booronderzoek

Uit het onderzoek blijkt dat in de omgeving archeologische waarden uit de periode BronstijdRomeinse tijd zijn gevonden. In het gebied zelf is ook een kansrijke humeuze laag aanwezig. Daarom worden bodemingrepen dieper dan 1,5 m onder het maaiveld afgeraden.

2354179100

Bureau- en booronderzoek

De locatie heeft een hoge archeologische Archeologische verwachtingswaarde vanwege de ligging in het begeleiding duingebied. Dit werd bevestigd door het booronderzoek. Hierbij werd tussen 2,1 en 2,8 m onder het maaiveld een laag met bodemvorming en ploegsporen gevonden. Daarom wordt op dit niveau een archeologische vindplaats verwacht. Dit moet nader onderzocht worden omdat men van plan is om dieper te graven.19

2443408100

Archeologische begeleiding

Tijdens het veldwerk op de Westkapellelaan is inderdaad de tijdens het booronderzoek vastgestelde bodem aangetroffen. Op dit niveau zijn echter geen archeologische resten gevonden.20

Vrijgave.

2481924100

Opgraving

Geen gegevens digitaal gepubliceerd.

Onbekend

4878091100

Veldkartering

Op de Zandmotor, een opgespoten zandvlakte voor de kust van Ter Heijde, zijn veel vuursteenartefacten uit het Paleolithicum en Mesolithicum gevonden. In het onderzoek is getracht om deze vondsten te inventariseren en om een geomorfologische reconstructie te maken van het winningsgebied in de Noordzee.21

Geen vervolgonderzoek nodig.

5126566100

Bureauonderzoek Het gebied van de Oude Duinen is onderzocht Vervolgonderzoek bij door middel van een synthetiserend toekomstige bureauonderzoek. In dit gebied kunnen vindplaatsen. archeologische waarden vanaf het Neolithicum tot en met de Middeleeuwen aanwezig zijn. Om archeologische vindplaatsen beter te beschermen zou een archeoloog met een ‘brandweerfunctie’ ingezet moeten worden, zodat vindplaatsen niet onverhoopt verloren zullen gaan.22

17

Boonstra and Rieffe 2012.

18

Rieffe 2011.

19

Feiken 2012.

20

Stokkel 2014.

21

Niekus et al. 2021.

22

Lanzing et al. 2021.

19

Vrijgave tot 1,5 m onder het maaiveld, anders archeologisch gravend onderzoek

In de omgeving van het plangebied zijn tijdens meerdere archeologische veldonderzoeken mogelijk archeologische kansrijke lagen in het duinzand aangetroffen. Op basis van de verschillende bureauonderzoeken kunnen met name archeologische waarden uit de Bronstijd, IJzertijd en de Romeinse tijd verwacht worden. In de periode vóór de Bronstijd lag het gebied nog in open zee. In de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd is het gebied niet of nauwelijks bewoond en gebruikt geweest door de toen hevige verstuivingen. Op ongeveer 300 m ten zuidoosten van het plangebied is bij de kruising van de Meer en de Boslaan een vegetatiehorizont met houtskoolfragmenten aangetroffen. 23 Op ongeveer 300 m ten zuidwesten van het plangebied is bij booronderzoek ook een vegetatiehorizont aangetroffen. De onderzoekers vermoedden dat de laag was bewerkt met een ploeg. Daarom is een archeologische begeleiding uitgevoerd. Uit dit onderzoek bleek echter dat de bodembewerkingen door bioturbatie waren veroorzaakt en dat in het gebied geen archeologische waarden verwacht werden.24 De in de omgeving van het plangebied aangetroffen vegetatiehorizonten bevinden zich op ongeveer 2,5 tot 3,5 m boven het NAP.25 Op grotere afstand van het plangebied zijn in een vergelijkbare geologische setting als het plangebied twee vindplaatsen bekend.

Het gaat om een nederzetting uit de IJzertijd op circa 700 m ten noordoosten van het plangebied, locatie Westduinpark (afb. 8; vindplaats 202) en om een de vondst van fragmenten aardewerk uit de ijzertijd op het strand bij Kijkduin tussen hoofden 25 en 26 (afb. 8; vindplaats 53). Op de archeologische waarden en verwachtingenkaart van de gemeente Den Haag (afb. 11) ligt het plangebied in een zone waar archeologische waarden worden verwacht. De reden hiervoor is de ligging in een duingebied. Uit archeologisch onderzoek blijkt dat het duinengebied een gunstige vestigingsplaats heeft geboden vanwege de beschikbaarheid van voedsel, de openheid van het landschap en de relatief hoge ligging. Voor de aanleg van akkers werd de meeste vegetatie verwijderd, wat leidde tot verstuivingen en vervolgens het verlaten van de akkers en de nederzettingen. Het is dan ook goed mogelijk dat in het duinengebied verschillende archeologische cultuurlagen aanwezig zijn, gescheiden door lagen duinzand. Op deze wijze raakten de archeologische waarden door latere verstuivingen bedekt waardoor ze een relatief goede conservering en gaafheid kunnen hebben.26 Op de Indicatieve Kaart van Militair Erfgoed maakt het plangebied deel uit van de Atlantikwall en dan specifiek Widerstandsnest 67 HL.

De Atlantikwall was een Duitse verdedigingslinie langs onder andere de Nederlandse kust en diende om een geallieerde invasie tegen te gaan. Verspreid over de linie werden Widerstandsnesten ingericht; forten met een gangenstelsel met elkaar verbonden bunkers. Widerstandsnest 67 HL werd gebruikt als uitkijkpost voor inkomende vliegtuigen. In het duinengebied ten noordoosten van het NH Atlantic hotel is een deel van het gangenstelsel en de bunkers in de oude situatie hersteld.27

23

Boonstra and Rieffe 2012.

24

Stokkel 2014.

25

Feiken 2012; Stokkel 2014.

26

Siemons & Stokkel (red) 2021.

27

https://www.hitlersatlantikwall.nl/fotos/nederland/stutzpunktgruppe-scheveningen/w-n-67-hl-kijkduin/tobruk-met-gang/

20

Afb. 11. Het plangebied op de archeologische waarden en verwachtingenkaart van de gemeente Den Haag (Den Haag 2021).

2.3.4 Beschrijving van de historische situatie, mogelijke verstoringen en bouwhistorische waarden Tabel 4. Overzicht van de historische situatie Bron

Jaartal

Historische situatie

Kruikius-kaart

1712

duinen

Kadastrale minuut28

1813-1832

duinen

Topografische kaart

1850

duinen

Bonnekaart30

1876

duinen

Bonnekaart

1896, 1898, 1900, 1903, 1911 en 1924

Halte stoomtram

Bonnekaart

1934 en 1944

Stroomtramtracé weg, noorden Wilhelmina hotel

29

28

Beeldbank.cultureelerfgoed.nl

29

Wolters-Noordhoff Atlasproducties 1990.

30

http://www.topotijdreis.nl

21

Bron

Jaartal

Historische situatie

Topografische kaart

1950, 1957, 1963 en 1968

Duinen achter De Werf

Topografische kaart

1974

onbebouwd

Topografische kaart

1981, 1985, 1989 en 1995

hotel

31

Afb. 12. Locatie van het plangebied op de kaart van Kruikius en Kruikius uit 1712. Het duinengebied bij Loosduinen was in de Late Middeleeuwen en de Nieuwe tijd een gebied waar continue verstuivingen plaatsvonden. Bij Kijkduin ontwikkelde zich geen vissersdorp zoals bij Scheveningen. De geschiedenis van de badplaats gaat niet verder terug dan 1855. Op de Kruikiuskaart van 1712 en de kadastrale minuutkaart van 1811-1832 is bij Kijkduin slechts een duinengebied te zien (met geromantiseerde duinenpartijen, afb. 12). Hoewel weliswaar kort, heeft de badplaats een bewogen geschiedenis gehad. In 1855 werd een reddingspost geopend en een weg naar Loosduinen toe. Vanaf deze periode kon het badtoerisme een aanvang nemen. In 1881 werd ook een badhuis gebouwd door de gemeente Loosduinen. In 1888 werd een stoomtramlijn geopend tussen Loosduinen en Kijkduin en werd een hotel gebouwd; het Koningin Wilhelmina Zeebad hotel.32 De halte van de stroomtram is op de Bonnekaarten van de late 19e eeuw en de vroege 20e eeuw in het zuiden van het plangebied gekarteerd (afb. 13). In het noorden van het plangebied stonden enkele panden van het ‘Wilhelmina-hotel’ (afb. 14). De stoomtram stopte in 1928, waarna het spoor werd opgebroken.33 Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden de meeste panden van Kijkduin gevorderd door de Duitsers voor de bouw van de Atlantikwall.

Ook het Koningin Wilhelmina Zeebad hotel werd gesloopt.

31

Topotijdreis.nl

32

https://www.westlandkaart.nl/marker/kijkduin/

33

https://nl.wikipedia.org/wiki/Tramlijn_Loosduinen_-_Kijkduin

22

Afb. 13. Locatie van het plangebied op de Bonnekaart van 1896.

Afb. 14. Locatie van het plangebied op de Bonnekaart van 1934.

23

Afb. 15. Zicht op het Wilhelmina Hotel. Aan de auto’s is zichtbaar dat de foto uit de eerste helft van de 20e eeuw dateert. Op een luchtfoto uit 29 maart 1945 zijn enkele bunkers van het Widerstandsnest 67 HL in het centrale deel van het plangebied afgebeeld (afb. 16).34 Het Widerstandsnest 67 HL in kijkduin beslaat een groot deel van het huidige Westduinpark. Ondergronds lagen uitkijkposten, geschutsposten, bergplaatsen en manschappenbunkers, die door een uitgebreid gangenstelsel met elkaar verbonden waren. Na de Tweede Wereldoorlog kwam het badtoerisme weer terug. Eerst bleef het plangebied nog onbebouwd duinengebied. Op de kadastrale hulpkaart van 1966 is dit duidelijk zichtbaar (afb. 17). Op deze kaart zien we ook dat de oorspronkelijke toegangsweg en de gebouwen naast deze weg zijn verwijderd voor de bouw van een nieuw Kijkduin. Het plangebied bleef nog onbebouwd tot in 1976, toen is het NH Atlantic hotel gebouwd. In 1978 werd de zuidoostelijke vleugel gerealiseerd (afb. 18). Enkele jaren later werd in het uiterste zuidwesten een winkelgallerij toegevoegd aan de bebouwing. Deze is in 2019 reeds gesloopt (afb. 18). Het gebouw van het NH Atlantic hotel is ten zuidoosten van het voormalige Koningin Wilhelmina Zeebad hotel gebouwd. Ter plaatse van de voormalige stoomtram halte is later de winkelgalerij gerealiseerd, die in 2019 weer is gesloopt.

Bij de aanleg hiervan zijn vrijwel zeker eventuele resten van de stoomtramhalte verloren gegaan. Ook de bebouwing van het Atlantic hotel heeft al tot verstoring van de bodem geleidt (zie bijlage 1). Uit de bouwtekeningen van het gebouw blijkt dat de bovenkant van de keldervloer van de noordoostelijke vleugel op 7 m +NAP ligt. De bovenkant van de vloer van de zuidoostelijke vleugel ligt op 10,05 m +NAP. De vierkante centrale toren reikt tot 9,3 m +NAP en de aanbouw aan de zuidoostkant van deze toren reikt tot 14 m +NAP. De vloeren van beide vleugels rusten direct op heipalen. De centrale toren is nog voorzien van een kruipruimte onder de vloer. Op de beschikbare bouwtekeningen is geen maatvoering van de kruipruimte aangegeven. Resten uit de Tweede Wereldoorlog die aan het maaiveld lagen of ondiep waren ingegraven zullen ter plaatste van de huidige bebouwing vrijwel zeker verloren zijn gegaan. Dieper ingegraven sporen en structuren evenals resten die zich net buiten de bebouwingscontour bevinden kunnen bewaard zijn gebleven.

34

Wageningen University & Research - Geoportal (wur.nl), Flight 526, Run 01, Photo 5002

24

Afb. 16. Locatie van het plangebied op een luchtfoto van 29 maart 1945.

Afb. 17. Locatie van het plangebied op de kadastrale hulpkaart van 1966.

25

Afb. 18. Locatie van het plangebied op de topografische kaarten uit eind 20e eeuw (topotijdreis.nl).

2.4

Gespecificeerde verwachting en conclusie

De eerste, voor het bureauonderzoek opgestelde onderzoeksvraag “Zijn in het plangebied archeologische waarden aanwezig, en zo ja, wat is de specifieke archeologische verwachting?” kan als volgt worden beantwoord: Het plangebied maakt deel uit van het duinengebied in het westen van Den Haag. De duinenpartijen zijn in dit gebied rond 1500 voor Christus ontstaan. In de Bronstijd, IJzertijd, de Romeinse tijd en de Vroege Middeleeuwen bood het duinengebied een geschikte vestigingsplaats door de nabije aanwezigheid van voedsel en de relatief hoge ligging. Na enige tijd van bewoning en akkerbouw vonden weer nieuwe verstuivingen plaats. Een archeologische vindplaats uit deze periode zal zich daarom manifesteren als een archeologische laag in het duinzand. In het gebied ten zuiden van het plangebied zijn dergelijke vegetatieniveaus en mogelijke archeologische lagen aangetroffen op 2,5 tot 3,5 m boven het NAP. In de duinen is sprake van een grillig hoogteverloop dus een dergelijke laag zou in het plangebied op een hoger niveau aanwezig kunnen zijn. Vanwege de aanwezigheid van een dik pakket duinzand van de Laag van Den Haag dat in de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd in het plangebied is afgezet worden in de eerste meters onder het maaiveld geen resten uit de Bronstijd tot en met de Vroege Middeleeuwen verwacht.

Het is echter niet met zekerheid te zeggen hoe dik het pakket duinzand van de Laag van Den Haag is. Op de nieuwe geologische kaart van Den Haag staat het duinzand van de Laag van Den Haag gekarteerd

26

als dikker dan 2 m. Daarom wordt ervan uitgegaan dat in ieder geval binnen 2 m -mv geen resten ouder dan de Late Middeleeuwen zullen worden aangetroffen. In de Late Middeleeuwen en de Nieuwe tijd vonden in de duinen relatief veel verstuivingen plaats en werd het gebied niet meer als woonplaats gebruikt. Kijkduin als badplaats is ontstaan aan het einde van de 19e eeuw. In het plangebied kunnen nog sporen uit deze periode bewaard gebleven zijn zoals resten van het Wilhelmina-hotel. Hoewel deze periode vaak als niet-archeologischrelevant wordt beschouwd zouden eventuele archeologische resten uit deze periode veel inzicht kunnen geven in de geschiedenis van deze badplaats en badplaatsen in Nederland in het algemeen. De halteplaats van de stoomtram in het zuiden van het plangebied en de mogelijke resten uit de Tweede Wereldoorlog zijn waarschijnlijk al bij (sub) recente bodemingrepen in het plangebied verloren gegaan. Voor de gespecificeerde verwachting gelden de volgende karakteristieken: Tabel 5. Gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied Karakteristiek

Omschrijving

datering:

Bronstijd-Vroege Middeleeuwen, 19e/vroeg 20e eeuw

complextype(n):

Agrarische nederzetting (Bronstijd-Vroege Middeleeuwen), resten van het Wilhelmina-hotel

omvang:

Een agrarische nederzetting heeft een omvang van ongeveer 1000 m2. Resten uit de 19e eeuw en vroege 20e eeuw kunnen verspreid in het plangebied aanwezig zijn.

landschappelijke en/of geologische context:

In (de top van) het duinzand

diepteligging:

Resten uit de 19e en vroege 20e eeuw liggen direct onder het maaiveld. Resten uit de Bronstijd-Vroege Middeleeuwen kunnen in ieder geval 2 m -mv tot ongeveer 2,5 m boven het NAP- (circa 7,7 – 12 m -mv) aanwezig zijn.

locatie:

Hele plangebied (Bronstijd – Vroege Middeleeuwen) In het noordwesten (19e en vroeg 20e eeuw)

soort vindplaats:

Vindplaats met een archeologische laag (BronstijdVroege Middeleeuwen), vindplaatsen met een sporenniveau (19e en vroege 20e eeuw).

uiterlijke kenmerken:

Een humeuze laag met daarin een vondstspreiding van aardewerkfragmenten en houtskool (Bronstijd-Vroege Middeleeuwen), funderingen en ingravingen (19e en vroege 20e eeuw).

conservering:

De kans is groot dat de resten uit de 19e en vroege 20e eeuw door de bouw van het hotel verstoord zijn geraakt, op dieper dan 10 m NAP (ZO vleugel), 9,3 m +NAP (centrale toren), 14 m +NAP- (ZO kant toren), 7 m +NAP (NO vleugel) en buiten de contouren van de bebouwingkunnen nog intacte archeologische resten aanwezig zijn.

wordt het archeologisch relevante niveau bedreigd door de voorgenomen werkzaamheden:

Omdat voor de nieuwe parkeerkelder dieper (tot 7,35 m + NAP ) gegraven gaat worden dan de huidige kelder (met uitzondering van de noordoostelijke vleugel die al tot 7 m +NAP is ingegraven) is kans op verstoring van archeologische waarden.

De beantwoording van de tweede onderzoeksvraag “Is het plangebied voldoende onderzocht en zo nee, welke vorm van nader archeologisch onderzoek kan worden geadviseerd?” is als volgt: Het plangebied is nog niet voldoende onderzocht. Het bureauonderzoek heeft niet voldoende inzicht opgeleverd over de mate van intactheid en de diepteligging van eventuele mogelijke

27

archeologische lagen in het duinzand van de Laag van Voorburg. Een verkennend booronderzoek kan hier meer inzicht in verschaffen. Door middel van een booronderzoek kan geen inzicht worden verkregen in de mogelijke aanwezigheid van archeologische resten uit de 19e eeuw en 20e eeuw, maar naar verwachting zijn deze resten niet meer intact aanwezig binnen de contour van de huidige bebouwing van het Atlantic hotel. Resten van het Koningen Wilhelmina zeebad hotel kunnen aanwezig zijn ten noordwesten van de huidige bebouwing, maar hier zal de geplande nieuwbouw nauwelijks buiten het huidige bouwvlak komen. Daarom wordt geen vervolgonderzoek nodig geacht naar de resten uit de 19e en 20e eeuw.

28

3

Aanbeveling ADC ArcheoProjecten adviseert om een inventariserend veldonderzoek uit te voeren door middel van een verkennend booronderzoek. Het doel van het booronderzoek is de bodemopbouw en de aard, omvang en diepte van eventuele verstoringen in kaart te brengen. Aan de hand van de gegevens van het veldonderzoek kan de gespecificeerde verwachting worden aangevuld. Gezien de diepteligging van de archeologisch relevante lagen, adviseert ADC ArcheoProjecten om het booronderzoek machinaal uit te voeren. De werkzaamheden dienen voorafgaand aan het veldwerk te worden vastgelegd in een Plan van Aanpak (PvA). Wij wijzen erop dat de bevoegde overheid op basis van dit rapport een selectiebesluit neemt. De mogelijkheid bestaat dat dit selectiebesluit afwijkt van het door ons opgestelde advies.

29

Literatuur Alterra. 2014: Bodemkaart van Nederland, Schaal 1:50.000, Digitale En Landsdekkende Versie . Wageningen. Boonstra, Y.M., and E.C. Rieffe. 2012: Meer En Boslaan En Omgeving, Gemeente Den Haag Bureauonderzoek En Archeologische Begeleiding Vervanging Riool Haagse Archeologische Rapportage nummer 1206. Den Haag. Bulten, E., en O. Holthausen, 2021, De Archeologische-Geologische kaart van Den Haag en Rijswijk 2021. Den Haag. Feiken, H., 2012: Plangebied Westkapellelaan 228 Te Den Haag, Gemeente Den Haag; Archeologisch Vooronderzoek: Een Bureau- En Inventariserend Veldonderzoek (Karterende Fase) RAAP-notitie 4123. Weesp. Koster, K., en P. Vos, 2019, Herziening geologische kaart gemeente Den Haag en Rijswijk. (TNOrapport R11927). Utrecht. Lanzing, J., J.J.W. de Moor, and W.K. Vos., 2021: Archeologie in Het Dynamisch Landschap van de Oude Duinen Delftse Archeologische Rapporten 146. Delft. Maas, G.J., W.M. van der Meij, S.P.J. van Delft, and A.H. Heidema, 2019: Toelichting Bij de Legenda Geomorfologische Kaart Nederland 1:50.000 (2019), Achtergronddocument Bij Het Landsdekkende Digitale Bestand. Wageningen: Wageningen Environmental Research. http://legendageomorfologie.wur.nl/. Markus, W.C., and C. van Wallenburg, 1982: Bodemkaart van Nederland, Schaal 1:50.000, Toelichting Bij de Kaartbladen 30 West ’s-Gravenhage En 30 Oost ’s-Gravenhage.

Wageningen: Stichting voor Bodemkartering. Nelemans, B., 2019: Verkennend Bodemonderzoek Conform NEN 5740 Deltaplein 200 Te Den Haag. Heeswijk: SGS Search Ingenieursbureau B.V. Niekus, M.J.L.T., L. Johansen, D. Stapert, and K.M. Cohen, 2021: Opgezogen, Opgespoten En Opgeraapt, Vuurstenen Artefacten van de Zandmotor En Hun Sedimentaire Context. Steekproefrapport 2020-07/05. Zuidhorn. Rieffe, E.C., 2011: Duinlaan 143 Gemeente Den Haag Archeologisch Bureauonderzoek En Inventariserend Veldonderzoek-Boringen Haagse Archeologische Rapportage nummer 1130. Den Haag. Siemons H. en P.J.A. Stokkel (red), 2021: Toelichting Op de Archeologische Waarden- En Verwachtingenkaart Den Haag (AWVK 2021) Haagse Archeologische Rapportage 2120. Den Haag. Stokkel, P., 2014: Westkapellelaan 228, Gemeente Den Haag Briefrapport Archeologische Begeleiding. Den Haag: Afdeling archeologie gemeente Den Haag. Vos, P., M. van der Meulen, H. Weerts & J. Bazelmans 2018: Atlas van Nederland in het Holoceen. Landschap en bewoning vanaf de laatste ijstijd tot nu. Amsterdam (Prometheus). Wolters-Noordhoff Atlasproducties, 1990: Grote Historische Atlas van Nederland, Schaal 1:50.000, Deel 1 West-Nederland 1839-1859. Groningen.

30

Geraadpleegde websites https://ahn.arcgisonline.nl/ahnviewer/ https://beeldbank.cultureelerfgoed.nl/ https://maps.bodemdata.nl https://www.hitlersatlantikwall.nl/fotos/nederland/stutzpunktgruppe-scheveningen/w-n-67-hlkijkduin/tobruk-met-gang/ https://archis.cultureelerfgoed.nl/ https://bagviewer.kadaster.nl https://easy.dans.knaw.nl https://www.bodemloket.nl https://www.dinoloket.nl/ondergrondgegevens https://www.kadaster.nl/ https://www.ruimtelijkeplannen.nl https://www.topotijdreis.nl https://zoeken.cultureelerfgoed.nl/ http://www.ikme.nl https://nl.wikipedia.org/wiki/Tramlijn_Loosduinen_-_Kijkduin https://library.wur.nl/WebQuery/geoportal/raf

31

Lijst van afbeeldingen en tabellen Afb. 1. Afb. 2. Afb. 3.

Afb. 4.

Afb. 5. Afb. 6. Afb. 7. Afb. 8. Afb. 9. Afb. 10. Afb. 11. Afb. 12. Afb. 13. Afb. 14. Afb. 15. Afb. 16. Afb. 17. Afb. 18.

Tabel 1. Tabel 2. Tabel 3. Tabel 4. Tabel 5.

Locatie van het plangebied. Detailkaart van het plangebied. Luchtfoto in vogelvlucht van de situatie in 2017 in het plangebied vanuit het zuidoosten gezien. Hier is goed zichtbaar dat het terrein in het duin is ingegraven. De linker vleugel (zuidwest) bestaat tegenwoordig niet meer. De rechtervleugel (noordoost) heeft slechts 1 bouwlaag met op het dak een parkeergarage. Op een luchtfoto uit 2023, die vanuit het zuidoosten is genomen is rechtsboven het plangebied zichtbaar. De noordoostelijke vleugel met parkeerdak valt grotendeels buiten beeld en de voormalige zuidwest vleugel is gesloopt. Toekomstige situatie in het plangebied Impressie van de nieuwbouw vanuit het zuidwesten (links) en het noordoosten (rechts) Locatie van het plangebied op zes deelkaarten van de Atlas van Nederland in het Holoceen (Vos et al 2018). Het plangebied op de Geologische kaart van Den Haag en Rijswijk (Koster & Vos, 2019). Locatie van het plangebied op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN). Het plangebied op de AMK met onderzoeksmeldingen uit Archis3.1 (RCE 2024). Het plangebied op de archeologische waarden en verwachtingenkaart van de gemeente Den Haag (Den Haag 2021). Locatie van het plangebied op de kaart van Kruikius en Kruikius uit 1712. Locatie van het plangebied op de Bonnekaart van 1896. Locatie van het plangebied op de Bonnekaart van 1934. Zicht op het Wilhelmina Hotel.

Aan de auto’s is zichtbaar dat de foto uit de eerste helft van de 20e eeuw dateert. Locatie van het plangebied op een luchtfoto van 29 maart 1945. Locatie van het plangebied op de kadastrale hulpkaart van 1966. Locatie van het plangebied op de topografische kaarten uit eind 20 e eeuw (topotijdreis.nl). Overzicht van de verschillende perioden. Aardwetenschappelijke informatie in het plangebied Archeologische onderzoeken uitgevoerd in het onderzoeksgebied Overzicht van de historische situatie Gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied

32

BIJLAGE 1 Doorsnedes bestaande bebouwing

33

34

35

36

37

38

39