RIS323235 Participatiewet in balans

Typ tekstTyp tekstTyp tekst

Mariëlle Vavier Wethouder van Armoede, Inclusie, Zorg en Internationale Zaken

dienst: dienstcode

Retouradres: Postbus 12600, 2500 DJ Den Haag

Ons kenmerk

Aan de voorzitter van de commissie Samenleving

SZW/10912953 RIS323235 Contactpersoon

Marjorie Stots Dienst

Dienst Sociale Zaken en Werkgelegenheid Afdeling

SZW Beleid Telefoonnummer

14070 Datum

E-mailadres

25 september 2025

marjorie.stots@denhaag.nl

Onderwerp

Participatiewet in balans

Geachte voorzitter, Met deze brief informeren wij u over de landelijke en lokale ontwikkelingen rondom de Participatiewet in Balans en de wijze waarop de gemeente Den Haag hierop anticipeert. De Participatiewet wordt herzien om meer recht te doen aan de menselijke maat, bestaanszekerheid te versterken en maatwerk in de uitvoering te bevorderen. Het wetsvoorstel Participatiewet in Balans is een eerste stap, maar ambitieus beleid vanuit het Rijk is nodig om de bestaanszekerheid van onze inwoners echt te verbeteren. Landelijke context Op 22 april jongsleden heeft de Tweede Kamer ingestemd met het wetsvoorstel Participatiewet in Balans, het eerste onderdeel van een bredere herziening van de Participatiewet. De behandeling in de Eerste Kamer wordt in september ingepland. De gemeente Den Haag pleit al geruime tijd voor een fundamentele herziening van de Participatiewet en vindt het positief dat de Tweede Kamer met het aannemen van deze wet een eerste stap daarin zet. De wet bevat ruim twintig maatregelen die bedoeld zijn om op korte termijn knelpunten in de huidige wet te verlichten. Centraal in dit wetsvoorstel staan het vergroten van vertrouwen in inwoners en het versterken van uitvoeringsruimte voor professionals. Dit pakket maakt deel uit van het bredere programma Participatiewet in Balans, dat bestaat uit drie sporen: 1. 2. 3.

maatregelen op korte termijn (huidige wetsvoorstel); fundamentele herziening van de Participatiewet; versterken van de uitvoeringscultuur en -vakkundigheid, met nadruk op de menselijke maat.

De Tweede Kamer heeft de wet op een aantal punten geamendeerd. Meest opvallende zijn dat giften van de voedselbank voortaan zijn uitgezonderd van het giftenbeleid, dat de individuele inkomenstoeslag ambtshalve toegekend kan worden en dat er een regeling komt om het betaalmoment van de bijstand vast te leggen. De Tweede Kamer heeft de amendementen om de taaleis af te schaffen en de zoektermijn voor jongeren volledig af te schaffen niet aangenomen.

Gemeente Den Haag

Spui 70 Den Haag

Postbus 12600 2500 DJ Den Haag

Telefoonummer 14070 www.denhaag.nl

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

SZW/10912953

Voor wat betreft de taaleis is het college met de VNG van oordeel dat het opleggen van een maatregel (verlaging van de bijstandsuitkering) aan bijstandsgerechtigden die de Nederlandse taal onvoldoende beheersen, in strijd is met de vangnetfunctie van de bijstandsuitkering. Bovendien is de taaleis gericht op het verkrijgen en behouden van algemeen geaccepteerde arbeid en is dit voor sommige bijstandsgerechtigden nog geen realistisch scenario (bijvoorbeeld vanwege gezondheidsproblemen). Daarnaast leggen zowel de taaleis als de zoektermijn voor jongeren grote druk op onze uitvoeringscapaciteit en doen geen recht aan de inzet die wij in de praktijk al plegen op het leren van de Nederlandse taal en het bieden van maatwerk aan jongeren waar nodig. Lokale praktijk: Den Haag neemt het voortouw Als gemeente onderschrijven wij de uitgangspunten van het wetsvoorstel en hebben wij er bewust voor gekozen om niet te wachten op landelijke invoering. In de geest van de nieuwe wet hebben wij – mede op verzoek van uw raad - reeds de volgende maatregelen genomen:

• • • • •

we passen de zoektermijn voor jongeren onder de 27 jaar niet meer toe; jongeren onder de 27 jaar tellen we niet mee voor de kostendelersnorm; we hebben de jongerennorm verruimd; we hebben de giftennorm verruimd en de giften van de voedselbank al uitgezonderd; we zijn gestart met het automatisch verrekenen van inkomsten om terugvorderingen te beperken en administratieve lasten te verlagen.

Een concreet resultaat van onze inzet is dat het binnenkort dus mogelijk wordt om de Individuele Inkomens Toeslag (IIT) ambtshalve toe te kennen. Dat betekent dat mensen die hiervoor in aanmerking komen, deze toeslag automatisch ontvangen zonder dat daar een aanvraag voor nodig is. En we bereiken ook inwoners die niet eerder een aanvraag hebben gedaan, maar wel recht hebben. Om dit mogelijk te maken zullen we de verordening IIT moeten aanpassen. Wij komen binnenkort met een voorstel. Deze maatregelen bieden inwoners meer rust en duidelijkheid en versterken het vertrouwen tussen overheid en burger. Oproep aan het Rijk: ambitieus beleid nodig voor bestaanszekerheid van burgers Hoewel wij de richting van de nieuwe wetgeving positief waarderen, lost dit de armoede en bestaansonzekerheid van veel inwoners van Den Haag niet op. Wij blijven daarom onderstaande knelpunten overbrengen aan het (demissionaire) kabinet en het parlement. Onze voornaamste zorgen zijn als volgt:

•

•

•

Een verhoging van het sociaal minimum is nodig (conform het advies van de Commissie Sociaal Minimum), zodat mensen daadwerkelijk kunnen rondkomen en minder afhankelijk zijn van aanvullende regelingen en toeslagen. Een fundamentele herziening van de wet is essentieel om écht verschil te maken. Grote knelpunten zoals bijvoorbeeld de complexiteit van de wet en de ontoereikendheid van de wet voor mensen zonder arbeidsvermogen, zijn niet met kleine wetswijzigingen op te lossen. Een vereenvoudiging van het stelsel van sociale zekerheid en het Belasting- en Toeslagenstelsel is noodzakelijk, omdat we in de dagelijkse praktijk zien hoeveel frustratie en onzekerheid over het inkomen de huidige complexiteit met zich meebrengt.

2/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

SZW/10912953

•

•

De aanpassing van de kostendelersnorm is een stap in de goede richting, maar om burgers écht een voorspelbaar inkomen, onafhankelijk van de samenstelling van het huishouden, te garanderen, is een fundamentelere vereenvoudiging van de kostendelerssystematiek noodzakelijk. De gemeente heeft voldoende financiële middelen van het Rijk nodig om de Participatiewet te kunnen uitvoeren. Meer maatwerk en nadruk op de menselijk maat leidt ten slotte tot meer druk op de uitvoeringcapaciteit.

Implementatie en vervolg De landelijke invoering van de maatregelen uit spoor 1 – zie onderstaande tabel - is voorzien per 1 januari 2026, met doorlopende invoering gedurende dat jaar tot uiterlijk 1 januari 2027. Dit is mede afhankelijk van de behandeling van de wet door de Eerste Kamer. Om goed voorbereid te zijn op de invoering hebben we lokaal de impact op beleid, processen en systemen alvast per maatregel in kaart gebracht (zie bijlage). De komende periode werken wij dit verder uit, in nauwe samenwerking tussen beleid en uitvoering, ook in G4-verband. Daarbij maken wij gebruik van de tools en handreikingen van SZW, VNG en Divosa.

Tot slot Den Haag loopt vooruit op de landelijke invoering van deze wetgeving, omdat wij geloven in een benadering die uitgaat van vertrouwen, eenvoud en ondersteuning op maat. We blijven ons inzetten voor verdere hervorming van het stelsel, gericht op bestaanszekerheid, eenvoud en waardigheid voor iedereen. Met vriendelijke groet, de wethouder van Armoede, Inclusie, Zorg en Internationale Zaken Mariëlle Vavier

3/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

SZW/10912953

BIJLAGE: IMPACT PER MAATREGEL AANVRAAGPROCEDURE Identificatieplicht Bij het indienen van een aanvraag kan een inwoner zich identificeren via DigiD. Dit hoeft niet fysiek te gebeuren. Daarnaast kan ook een rijbewijs worden gebruikt als geldig identificatiemiddel. Identificeren met een rijbewijs is nieuw. Vereenvoudiging aanvraagprocedure De aanvraagprocedure wordt vereenvoudigd. Zo moet de gemeente iemand die zich meldt voor een bijstandsaanvraag direct in de gelegenheid stellen om de aanvraag in te dienen. De datum van melding voor een Bbz of IOAW/IOAZ-uitkering geldt ook als meldingsdatum voor een bijstandsaanvraag als deze wordt afgewezen en onverwijld een bijstandsaanvraag wordt ingediend. Gemeenten kunnen gegevens van eerdere bijstandsverlening binnen 12 maanden opnieuw gebruiken. In Den Haag werken we grotendeels al volgens deze vereenvoudigings-beginselen. Het is ook mogelijk om een verkorte aanvraag in te dienen, dit kan enkel nog niet digitaal. 4 weken zoektermijn In de huidige situatie moeten inwoners onder de 27 jaar na het doen van een aanvraag voor algemene bijstand volgens de wet eerst 4 weken wachten voordat deze in behandeling wordt genomen. In de nieuwe situatie kunnen gemeenten van de 4 weken zoektermijn afwijken voor inwoners onder 27 jaar. Ze kunnen deze bijvoorbeeld helemaal niet toepassen of alleen in bepaalde gevallen toepassen.

In Den Haag passen we de zoektermijn voor inwoners onder de 27 jaar niet meer toe. VASTSTELLEN RECHT OP BIJSTAND Alo-kop Als iemand voor de Participatiewet een norm ontvangt die gelijk is aan die van een alleenstaande, maar diegene voor het Kindgebonden budget wordt aangemerkt als gehuwd met kind(eren), creëert deze bepaling een recht op ophoging van de norm. De ophoging is gelijk aan het maximale maandbedrag alo-kop. Wij kennen reeds het hogere bedrag toe in de vorm van maatwerk. Ontvangsten uit giften Giften tot 1200 euro per kalenderjaar behoren niet tot de middelen van de bijstandsgerechtigde. Dat geldt zowel voor financiële giften en giften in natura. Giften tot € 1.200,- hoeven niet opgegeven te worden, deze vallen niet meer onder de inlichtingenplicht. We laten giften reeds vrij tot € 1.800,- voor een alleenstaande en € 3.600,- voor een echtpaar. Harmonisatie jongerennorm De aanvulling op de jongmeerderjarigen-norm (18–21 jaar) wordt in beginsel gelijk voor alle gemeenten - via algemene bijstand i.p.v. bijzondere bijstand. Dit betekent dat gemeenten aanvullend € 634,- aan jongeren kunnen geven wanneer ze door omstandigheden geen steun van hun ouders krijgen. Wanneer blijkt dat dit bedrag niet voldoende is, kan de gemeente het bedrag verhogen. Als achteraf blijkt dat het bedrag te hoog is, kan de gemeente het verlagen. We hebben de jongerennorm reeds verruimd.

4/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

SZW/10912953

Niet-rechthebbende partner Als gescheiden echtgenoten op hetzelfde adres wonen, wordt aangenomen dat ze een gezamenlijke huishouding hebben, maar alleen als het huwelijk minder dan 2 jaar geleden is beëindigd. In de nieuwe bijstandsnorm heeft de rechthebbende partner recht op de alleenstaanden norm. De oorspronkelijk bepaling was 50 % van de gehuwden norm. Wij kennen reeds het hogere bedrag toe in de vorm van maatwerk. Terugwerkende kracht bij aanvragen Gemeenten krijgen de bevoegdheid om de bijstand met terugwerkende kracht toe te kennen voor maximaal 3 maanden als individuele omstandigheden daarom vragen. Wij kennen de bijstand in bijzondere gevallen soms al met terugwerkende kracht toe. Vermogenstoets: vereenvoudigen van vermogensvaststelling De wetgever wil het werken met een vermogensaanwasruimte loslaten. In plaats daarvan dient de gemeente steeds het daadwerkelijke actuele vermogen van de bijstandsgerechtigde vast te stellen voor de bepaling of de continuering van het recht op bijstand. Ook versoepelt de inlichtingenplicht: een toename in bezit tot de vermogensgrens hoeft niet langer gemeld te worden. Dit is nieuw en heeft impact op het proces.

Evenredigheidsbeginsel binnen terugvordering en boeteoplegging Deze wijziging beoogt een duidelijke invulling van het begrip 'dringende reden' te geven, zodat het als wettelijke hardheidsclausule een wezenlijke rol kan spelen in het stelsel van herziening en terugvordering van uitkeringen. Bij het opleggen van boetes en het doen van een terugvordering wordt een standaard evenredigheidstoets gevraagd. STABIEL EN VOLDOENDE INKOMEN Uniform verrekenen van inkomsten uit arbeid Als iemand inkomsten uit loon heeft die verrekend moeten worden dan wordt dit zoveel mogelijk geüniformeerd. Gemeenten kunnen de inkomsten van een bijstandsgerechtigde verrekenen met behulp van gegevens uit de polisadministratie, zodat de bijstandsgerechtigde geen loonstroken hoeft aan te leveren. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van het product Ondersteuning. Inkomstenverrekening Bijstand (OIB) dat door het Inlichtingenbureau is ontwikkeld. Hiermee kan in de toekomst ook automatisch verrekend worden zonder tussenkomst van een medewerker van de gemeente. Wij zijn in Den Haag al gestart met het automatisch verrekenen van inkomsten. Bufferbudget In het nieuwe wetvoorstel wordt een bufferbudget voorgesteld. Dit houdt in dat gemeenten uitkeringskeringsgerechtigde maximaal € 1.000,- kunnen toekennen als de individuele situatie daarom vraagt.

Het bufferbudget is een extra instrument voor gemeenten dat ingezet wordt als andere instrumenten zijn uitgeput of niet kunnen worden toegepast op de individuele situatie. Hiermee wordt gedoeld op instrumenten of oplossingen als de vrijlating, de premie voor arbeidsinschakeling en kwijtschelden of het spreiden van een vordering of verrekening. Wij maken in Den Haag nog geen gebruik van het bufferbudget.

5/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

SZW/10912953

Verruiming van de bijverdiengrenzen In de huidige situatie kent de wet verschillende vrijlatingen. Onder de nieuwe wet komt er één geharmoniseerde bassivrijstelling van arbeidsinkomsten voor alle bijstandsgerechtigden tussen 18 jaar en de AOW-gerechtigde leeftijd voor de duur van één jaar, met mogelijkheid tot verlenging in individuele omstandigheden. Bij verrekening van het inkomen kan 15% van het netto-inkomen uit arbeid in de desbetreffende maand (exclusief de reservering voor vakantiegeld of IKB), buiten beschouwing worden gelaten. Deze regeling geldt voor een periode van 12 maanden. Dit is een wijziging met impact op beleid, proces en systeem. Hier loopt een apart project op. Ambtshalve toekenning Individuele Inkomenstoeslag Met deze wijziging wordt de ambtshalve toekenning van de Individuele Inkomenstoeslag mogelijk gemaakt. Dit betekent dat gemeenten de toeslag kunnen toekennen zonder dat er een aanvraag nodig is. Dit helpt om het niet-gebruik van de toeslag terug te dringen, doordat bijstandsgerechtigden het nu niet los aan hoeven te vragen en automatisch krijgen waar ze recht op hebben. Daarnaast vermindert het de administratieve lasten voor gemeenten, omdat ze nu niet nogmaals een aanvraag hoeven te controleren. Dit hebben we in Den Haag al eens beproefd.

BEGELEIDING, PARTICIPATIE EN RE-INTEGRATIE Ruimte voor het afstemmen van de wijzigingen Zowel gemeenten als inwoners ervaren de sancties in de Participatiewet bij het niet nakomen van arbeids-, en re-integratie verplichtingen vaak als te strikt en disproportioneel. Daarom bereidt het kabinet een nieuw handhavingskader voor dat wordt uitgewerkt in een wetvoorstel Handhaving Sociale Zekerheid. Maatschappelijke participatie Gemeenten hebben de opdracht om alle bijstandsgerechtigden te begeleiden naar werk, zoveel mogelijk bij reguliere werkgevers. De bijstandsgerechtigde is verplicht naar vermogen betaald werk te verkrijgen, te aanvaarden, te behouden en mee te werken aan arbeidsinschakeling. In de nieuwe wet wordt deze harde verplichting losgelaten. Indien een bijstandsgerechtigde niet het vermogen heeft om betaald werk te verrichten kan er ook ingezet worden op maatschappelijke participatie. Ondersteuning bij maatschappelijke participatie Gemeenten krijgen de opdracht om in een verordening regels op te stellen ten behoeve van het ondersteunen bij maatschappelijke participatie. Niet alleen voor die situaties waarin de bijstandsgerechtigde hiertoe zelf het initiatief neemt, maar ook voor die situaties waarin de gemeente de bijstandsgerechtigde een aanbod doet van maatschappelijke participatie.

Recht op eigenstandig vormgeven participatie De bijstandsgerechtigde die verder van de arbeidsmarkt af staat, krijgt de ruimte en het recht om de verplichting tot maatschappelijke participatie zelf vorm te geven (bijvoorbeeld met een opleiding, vrijwilligerswerk of mantelzorg). Toespitsen verplichtingen op het individu Een gemeente kan een inwoner tijdelijk ontheffing geven van bepaalde verplichtingen binnen de participatieplicht. Wanneer er een kans bestaat dat diegene op termijn aan het werk gaat, blijft de plicht tot maatschappelijke participatie naar vermogen in stand. Wanneer het arbeidsvermogen volledig en duurzaam ontbreekt kan de gemeente de inwoner voor onbepaalde tijd ontheffen van de participatieplicht.

6/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

SZW/10912953

Ruimte voor mantelzorg Er komt meer ruimte voor bijstandsgerechtigden voor het verrichten van mantelzorg. Samenwonen wordt mogelijk zonder dat er sprake is van een gezamenlijke huishouding als er bijvoorbeeld intensieve mantelzorg nodig is. Dit heeft dan geen gevolgen voor het recht op bijstand (van zowel de mantelzorger als de ontvanger). Daarnaast heeft het verlenen van mantelzorg niet langer een (negatief) effect op de hoogte van de bijstandsuitkering. OVERIG Verbreding van het experimenteerartikel Gemeenten mogen als experiment onderzoeken hoe de wet op onderdelen financieel doelmatiger en doeltreffender uitgevoerd kan worden door van een beperkt aantal artikelen af te wijken. In het nieuwe wetvoorstel kunnen experimenten zich ook richten op maatschappelijke participatie wanneer betaald werk (nog) geen optie is. Hierdoor wordt het mogelijk om ook experimenten uit te voeren zonder uitstroomdoelstelling. Daarnaast wordt de maximale termijn van experimenten verruimd van maximaal 3 naar maximaal 5 jaar. Deze maatregel heeft vooralsnog geen impact. Bevoorschottingspercentage in lijn met beslagvrije voet Een voorschot bedraagt in ieder geval 95% van de voor betrokkene geldende bijstandsnorm. Dit uitgangspunt hanteren we al in Den Haag.

Kleine aanpassing onweerlegbaar rechtsvermoeden Aannemen gezamenlijke huishouding op basis van onweerlegbaar rechtsvermoeden: • Oorspronkelijke voorwaarde: eerder huwelijk of voor bijstand als gehuwd aangemerkt. • Nieuwe voorwaarde: in de 2 jaar voorafgaand aan bijstandsverlening gehuwd of voorbijstand als gehuwd aangemerkt. Dit uitgangspunt hanteren we al in Den Haag.

7/7