RIS323103 Programmabegroting 2026-2029

Er worden extra fiets- en wandelroutes aangelegd om verbindingen met de wijken te realiseren. Ook komen er ontmoetingsplekken voor bewoners, een natuurspeelplaats en meer schaduw in groenzones. Het project wordt in 2025 en 2026 uitgevoerd. Herinrichting de Venen In De Venen staan veel woningen in verouderde staat, deze worden opgeknapt en er komen nieuwe woningen bij. Tegelijkertijd wordt de openbare ruimte vernieuwd. In de openbare ruimte komen verbeterde verbindingen binnen de wijk en groene looproutes. Het project wordt in 2026 en 2027 uitgevoerd. De projectkosten zijn € 8,8 mln., voor € 5 mln. is er dekking. Het resterende bedrag van € 3,8 mln. wordt met de inzet van middelen uit groei van de stad aangevuld. Herinrichting Moerwijk-Oost Er worden verbeteringen doorgevoerd in Moerwijk-Oost om de buitenruimte mooier te maken en te laten aansluiten bij de nieuwbouwprojecten. De totale projectkosten bedragen € 33,9 mln. Er is een tekort ontstaan op het project van € 10,7 mln. door kostenstijgingen van materialen en doordat de woningbouwimpuls-bijdrage van het Rijk lager is dan gedacht. Ontwikkeling Binckhorst, CID en Zuidwest In de nabije toekomst zijn veel investeringen noodzakelijk in de Binckhorst, CID en Zuidwest. Een deel van de groei van de stad middelen wordt hiervoor gereserveerd.

In de Binckhorst gaat het onder andere om verwervingen voor het realiseren van het Waterfrontpark en de verplaatsing van het afvalcluster. In het CID gaat het onder andere om de bovenplanse kosten voor Laakhaven centraal. In Zuidwest gaat het onder andere om de herinrichting van de Melis Stokelaan en infrastructurele maatregelen van knoop Moerwijk. Beheerlasten groei van de stad Vorig jaar is besloten € 2 mln. structureel voor het beheer en onderhoud beschikbaar te stellen voor investeringen voortkomend uit de groei van de stad. Op dit moment is het nog onvoldoende duidelijk hoeveel beheer en onderhoudslasten er voor bovenstaande projecten nodig is. Niet voor alle projecten zijn extra beheerslasten nodig. Sommige projecten zijn enkel duurder uitgevallen in uitvoering. Bij het oorspronkelijke plan is al rekening gehouden met beheerslasten. Daarnaast leidt de investering in de Fokkerterminal en de verduurzaming van gemeentelijk vastgoed niet tot extra beheerslasten omdat het hier om verduurzaming van bestaand bezit gaat. Daarom wordt voorgesteld om van de eerder beschikbaar gestelde € 2 mln. een bedrag van € 1,8 mln. gereserveerd te houden voor toekomstige beheerkosten voortkomend uit bovenstaande investeringen. De andere € 0,2 mln. wordt ingezet voor beheer van de buitenruimte.

Bij vaststelling van een project door het college of de Raad moeten de onderhouds- en beheerlasten inzichtelijk worden gemaakt. Bij afronding van een project worden deze middelen vervolgens toegevoegd aan het desbetreffende programma.

23

1.3.2 Cofinancieringsfonds Het doel van het cofinancieringsfonds is om middelen van externe partijen (zoals het Rijk en de EU) voor de (grote) fysieke en sociale opgaven in de stad aan te trekken, waarvoor cofinanciering vanuit de gemeente een vereiste is. Het cofinancieringsfonds is daarmee een instrument om snel te kunnen inspelen op samenwerkingsmogelijkheden die de financiële slagkracht van de gemeente Den Haag vergroten. Jaarlijks vindt bij de begroting integrale besluitvorming plaats over het onttrekken van middelen uit het cofinancieringsfonds. De spelregels zijn vastgelegd in de Algemene verordening financieel beheer en beleid Den Haag 2025 artikel 5:10. In de begroting 2025-2028 zijn afspraken gemaakt over de voeding van het cofinancieringsfonds. Zo wordt jaarlijks 25% van het jaarrekening overschot overgeheveld. Dit was € 8,6 mln. in 2024 (RIS321976). Ook wordt de jaarlijkse vrijval reservering areaalgroei toegevoegd. Dat is voor 2025 € 5,5 mln. Het totaal beschikbare bedrag komt daarmee uit op € 79,8 mln. In onderstaande tabel is weergegeven hoe de beschikbare middelen ingezet worden. Ten opzichte van de vorige begroting zijn de ZE zone sloopregeling en de Van Baerlestraat nieuw. Deze worden onder de tabel toegelicht. Inzet cofinancieringsfonds Cofinancieringsfonds (ultimo 2025)

79.779

Zuidwest

15.000

Europese subsidies

3.500

Volkshuisvestingsfonds

6.282

Renovatie binnenhof

1.500

Park Transvaal

3.700

Programma invoering nieuwe tram

3.010

Verduurzaming Dumava subsidies

2.341

Verplaatsen gasoverslagstation

1.400

Nieuw: ZE zone sloopregeling

500

Nieuw: Van Baerlestraat

2.300

Totaal (nog niet bestemd)

40.246

ZE Zone sloopregeling De Raad heeft een amendement aangenomen over de voortzetting van de sloopregeling in 2025 (RIS321428). Dekking van deze sloopregeling komt voor € 0,5 mln. uit Eneco-middelen Duurzaamheid, € 0,5 mln. vanuit de Specifieke Uitkering Schone Lucht Akkoord (SPUK SLA) en voor € 0,5 mln. uit het cofinancieringsfonds. Van Baerlestraat In de Van Baerlestraat staat de leefbaarheid onder druk, er is veel overlast en ondermijning. Het is noodzakelijk om de fysieke-ruimtelijke ontwikkelingen in zowel de Van Baerlestraat als de buitenruimte van het winkelgebied Jan Luykenlaan aan te pakken. Sloop en nieuwbouw in de Van Baerlestraat hebben de voorkeur in plaats van renovatie. Er komen in totaal 51 woningen bij. De planning van het project is van 2025 tot en met 2030. De gemeente heeft voor dit project van het Rijk uit het Volkshuisvestingfonds € 10,5 mln. ontvangen.

1.3.3 Budgetneutrale bijstellingen Tenslotte zijn er nog enkele overige budgettaire bijstellingen. Het gaat hier om budgetneutrale mutaties door herschikking van middelen. Enecoreserve: Duurzaamheid en Energietransitie Met het voorstel ‘Toekennen verkoopopbrengst Eneco’ (RIS305669) is in 2020 besloten om € 184,12 mln. toe te voegen aan de reserve Duurzaamheid en Energietransitie. In het Bestedingsplan Enecomiddelen Duurzaamheid en Energietransitie (RIS306372) is een (indicatieve) verdeling gemaakt naar de verschillende programmalijnen. Op de verschillende programmalijnen is tot en met 2024 € 99,95 mln. 24

gerealiseerd en is voor 2025 € 24,31 mln. begroot. Op 17 juni 2025 is het raadsvoorstel inzake het Publiek Integraal Warmtebedrijf (PIW) naar de Raad gestuurd (RIS322480). Hierin is voorgesteld om € 30,0 mln. voor het PIW te bestemmen. Daarnaast wordt in deze begroting in de periode 2025 t/m 2029 € 14,82 mln. ingezet voor: • Verduurzamen openbare verlichting (€ 7,5 mln.) • Verduurzamen gemeentelijk vastgoed (€ 3,2 mln.). Zie onderdeel Overige onderwerpen bij budgettaire besluitvorming. • Concessie laadinfra: noodzakelijke vervangingen en upgrades laadpalen (€ 4,12 mln.). Het resterende saldo wordt, rekening houdend met de verplichtingen, herverdeeld over de diverse programmalijnen voor 2026 en verder. Een verdere uitsplitsing per programmalijn is te vinden in de (online) bijlage Enecoreserves. Apparaatslasten DSO Vorig jaar is bij de begroting structureel € 10 mln. beschikbaar gesteld voor apparaatslasten DSO. Een groot deel van de apparaatslasten voor de dienst stedelijke ontwikkeling werd incidenteel gedekt, uit bijvoorbeeld reserves. Om te kunnen blijven investeren in de stad en om te komen tot het juiste kwaliteitsniveau is op termijn in totaal nog € 5 mln. extra nodig. Vanaf 2029 wordt er daarom € 2 mln. extra beschikbaar gesteld, oplopend tot € 5 mln. vanaf 2030, gedekt uit extra erfpacht opbrengsten.

Vrijval structurele kapitaallasten Investeringen in de openbare ruimte, gebouwen en automatisering worden opgenomen in het meerjarige investeringsplan (MIP). Niet alle investeringen die economisch gezien zijn afgeschreven hoeven vervangen te worden. Als deze zijn voorzien van structurele kapitaalasten kunnen deze vrijvallen. Deze vrijval bedraagt structureel € 2,2 mln. vanaf 2029. Om deze middelen beschikbaar te houden voor investeringen wordt € 1,2 mln. toegevoegd aan de IHP’s. Het structurele bedrag voor de IHP’s stijgt hiermee van € 13,0 mln. tot € 14,2 mln. Daarnaast wordt € 1,2 mln. toegevoegd aan het MJPK 4. In de voorjaarsnota is aangegeven dat de renovatie van de Trekvliet- en Laakbrug (MJPK 4) duurder uit gaat vallen. Met deze structurele kapitaallasten kunnen de Trekvliet- en Laakbrug gerenoveerd worden voor een bedrag van € 22,2 mln. Inburgering In de voorjaarsnota is een nadeel geprognosticeerd op het onderwerp inburgering. Inburgering is een wettelijke taak die via een SPUK in medebewind met het rijk wordt uitgevoerd. Het model berekent het taak- en apparaatsgeld op basis van een inschatting van het aantal inburgeraars. Het daadwerkelijke aantal inburgeraars is aanzienlijk hoger. Het rijk vergoedt echter alleen de hogere taaklasten, niet de hogere uitvoeringslasten. Hierdoor is een tekort van € 3 mln. Dit wordt opgevangen binnen programma 7.

1.3.4 Actualisatie meerjarig investeringsplan (MIP) Als onderdeel van de begrotingsactualisatie is ook het MIP geactualiseerd. Daarnaast wordt dit jaar voor het eerst de hernieuwde uitwerking van het MIP gepresenteerd. Toelichtingen op de ontwikkelingen op het investeringsprogramma komen aan bod in de verschillende beleidsprogramma’s. De grootste mutaties worden hieronder ook toegelicht. Op programma 3: Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie is een investeringsbedrag toegevoegd van in totaal € 37,6 mln. voor verduurzaming vastgoed zoals toegelicht in paragraaf 1.2.5. Op programma 9 Buitenruimte vallen binnen het Meerjarenprogramma Kunstwerken 4 (MJPK 4) enkele projecten duurder uit door veranderende marktomstandigheden. Het betreft de renovatie van de beweegbare bruggen Trekvlietbrug en Laakbrug. Hiervoor is het investeringskrediet verhoogd met € 22,2 mln. zoals toegelicht in paragraaf 1.3.3. Op programma 12 Mobiliteit wordt het investeringskrediet voor de integrale herinrichting van de Hoefkade verhoogd met € 3,9 mln. vanwege meerkosten onder andere voor verkeersmaatregelen en het verleggen van kabels en leidingen zoals toegelicht in paragraaf 1.3.1. Daarnaast wordt voor het project Leyweg (Noordweg– Erasmusweg) € 1,5 mln. uit het Mobiliteitsfonds toegevoegd aan het investeringskrediet.

Op programma 13 Stadsontwikkeling en Wonen wordt het investeringskrediet voor de herinrichting van de Schaloenstraat verhoogd met € 2,7 mln. ter dekking van de noodzakelijke aanpassingen als gevolg van de toenemende verkeersintensiteit. € 1,7 mln. wordt gedekt vanuit het budgettair kader en € 1 mln. wordt gedekt binnen het programma zoals toegelicht in paragraaf 1.2.4.

25

Kengetallen Den Haag

(peildatum 1/1/2025)

Bron: Basisregistratie Personen (BRP) en Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)

Bevolkingssamenstelling Aantal inwoners naar leeftijd (in jaren)

Bevolkingsgroei

2.656

27.288 60.324 33.100

0-4 5 - 14 15 - 19

5.443

0,5%

213.008

20 - 44

4.512

147.502

45 - 64

67.577

65 - 79 80+

Geboorte- en sterftecijfers

20.588

Totaal

Migratie binnenlands

Absolute en relatieve verandering van het aantal ingeschreven personen ten opzichte van begin 2025

569.387

natuurlijke bevolkingsgroei

Migratie buitenlands

Verandering in de samenstelling van de Haagse bevolking

20.319

aantal personen uit de Middenen Oost- Europese EU-landen

vestigers uit het buitenland

vestigers uit het binnenland

931

3.453

4.749

vertrekkers

vestigers

22.296 25.692

14.386 vertrekkers naar het buitenland

vertrekkers naar het binnenland

Aantal huishoudens

288.388

Aantal nationaliteiten dat ten minste 500 keer voorkomt

40

22,4%

excl. niet geregistreerde gepriviligeerden

excl. niet geregistreerde gepriviligeerden

Zorg en Welzijn Aantal inwoners ouder dan 75 jaar

Percentage Hagenaars zonder Nederlandse nationaliteit

Werk Percentage jeugdigen van 0 tot 23 jaar

Aantal ingeschreven personen tussen 15 en 75 jaar (potentiele beroepsbevolking)

39.773 Demografische druk de verhouding tussen het aantal personen van 0 - 19 jaar en 65 jaar of ouder en de personen van 20 - 64 jaar

57,9%

25,7 % 20 - 64

0 - 19 > 65 jaar

op

1

1,73

442.002 Aantal ingeschreven personen bij UWV zonder werk en werkzoekend UWV

35.764 Bron: UWV

2 Programma's 2.1 Gemeenteraad Portefeuillehouder: presidium

Ambitie De gemeenteraad bestaat uit 45 gekozen inwoners. Zij worden elke vier jaar gekozen door de andere inwoners van Den Haag. Deze raadsleden vertegenwoordigen alle mensen die in Den Haag wonen. De gemeenteraad heeft het voor het zeggen in de gemeente. Samen met burgemeester en wethouders besturen zij de stad. De gemeenteraad bepaalt elk jaar hoeveel geld er beschikbaar komt en maakt de keuzes voor de verdeling van het geld voor veel activiteiten in de stad. De raad controleert ook hoe het college van burgemeester en wethouders het beleid heeft uitgevoerd. Elke vier jaar kiezen de inwoners van de stad een nieuwe gemeenteraad, op 18 maart 2026 kiezen de inwoners een nieuwe gemeenteraad. Bij besluit van 3 april 2025 heeft de raad de bedragen voor de meerjarenbegroting 2026-2029 ten behoeve van de gehele raadsorganisatie vastgesteld. Hierbij zijn extra middelen beschikbaar gekomen voor de ombudsman.

Samenvatting Het programma Gemeenteraad kent zes onderdelen: 1. Gemeenteraad 2. Apparaatskosten gemeenteraad 3. Bestuursondersteuning 4. Rekenkamer 5. Ombudsman 6. Gemeentelijke accountantsorganisatie Den Haag bedragen x € 1.000

Lasten Baten Saldo exclusief reserves Toevoegingen Onttrekkingen Saldo inclusief reserves

Realisatie 2024 16.117 301 15.815 0 0 15.815

2025 18.065 336 17.729 500 179 18.050

Begroting 2026 2027 18.935 18.942 348 348 18.587 18.594 0 0 0 0 18.587 18.594

2028 18.942 348 18.594 0 0 18.594

2029 18.942 348 18.594 0 0 18.594

Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Activiteiten 2026 Lasten Baten Saldo 1. Gemeenteraad 2.210 0 2.210 2. Apparaatskosten Gemeenteraad 4.977 0 4.977 3. Bestuursondersteuning Gemeenteraad 2.892 0 2.892 4. Rekenkamer 1.257 0 1.257 5. Ombudsman 1.969 42 1.927 6. Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag 5.630 306 5.324 Totaal 18.935 348 18.587 27

Toelichting w-vragen per onderdeel

Gemeenteraad Gemeenteraad

Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Realisatie Begroting

Lasten

2024

2025

2026

2027

2028

2029

1.956

2.117

2.210

2.210

2.210

2.210

Baten

0

0

0

0

0

0

Saldo

1.956

2.117

2.210

2.210

2.210

2.210

Wat willen we bereiken? De gemeenteraad bestaat uit 45 gekozen inwoners. Zij worden elke vier jaar gekozen door de andere inwoners van Den Haag. Deze raadsleden vertegenwoordigen alle mensen die in Den Haag wonen. De gemeenteraad heeft het voor het zeggen in de gemeente. Samen met burgemeester en wethouders besturen zij de stad. De gemeenteraad bepaalt elk jaar hoeveel geld er beschikbaar komt en maakt de keuzes voor de verdeling van het geld voor veel activiteiten in de stad. De raad controleert ook hoe het college van burgemeester en wethouders het beleid heeft uitgevoerd. Elke vier jaar kiezen de inwoners van de stad een nieuwe gemeenteraad, op 18 maart 2026 kiezen de inwoners een nieuwe gemeenteraad. Bij besluit van 3 april 2025 heeft de raad de bedragen voor de meerjarenbegroting 2026-2029 ten behoeve van de gehele raadsorganisatie vastgesteld.

Wat gaan we ervoor doen? De raad stelt als volksvertegenwoordiger kaders vast voor alle plannen. Ook controleert de raad of het beleid wordt uitgevoerd binnen deze kaders. In de commissie-en raadsvergaderingen vindt de besluitvorming hierover plaats. Raadsvergaderingen zijn openbaar. Inwoners van Den Haag zijn van harte welkom: als insprekers en als publiek. Inwoners worden als speciale ‘gast van de raad’ uitgenodigd bij de raadsvergaderingen. De gemeenteraad vindt het belangrijk dat bewoners kennis maken met het werk van de gemeenteraad. Om zoveel mogelijk verschillende bewoners hiervoor uit te nodigen, wordt er ieder kwartaal een aantal willekeurige inwoners van Den Haag geselecteerd. Zij ontvangen een persoonlijke uitnodiging op naam, ondertekend door de burgemeester als voorzitter van de raad. Scholen komen graag langs in de raadzaal om te leren over politiek en democratie. Voor basisscholen is er het programma ‘Democracity’ van ProDemos. Met begeleiding van één of meer raadsleden gaan scholieren aan de slag met de bouw van hun ‘eigen’ stad. Middelbare scholen kunnen deelnemen aan het programma ‘Klassenbezoek’, ook van ProDemos. Zij gaan dan met elkaar en een raadslid in gesprek over het organiseren van een fictief festival.

Twee keer per jaar wordt een aantal klassen uitgenodigd voor het kindervragenuur, waarin leerlingen van groep 7 en 8 hun vragen kunnen voorleggen aan raadsleden, wethouders en de burgemeester.

Wat mag het kosten? De activiteit Gemeenteraad betreft de (maandelijkse) vergoedingen aan de raadsleden. Hiervoor is een budget beschikbaar van € 2,2 mln. Er is ook budget beschikbaar voor de apparaatskosten van de gemeenteraad en de ondersteuning door de griffie. Deze zijn apart in de begroting toegelicht.

Apparaatskosten gemeenteraad Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Apparaatskosten Gemeenteraad Realisatie Begroting 2024 2025 2026 2027 2028 2029 Lasten 4.413 5.354 4.977 4.684 4.684 4.684 Baten 0 179 0 0 0 0 Saldo 4.413 5.175 4.977 4.684 4.684 4.684

28

Wat willen we bereiken? Het treffen van voorzieningen voor de raad, zoals ondersteuning van raads- en commissievergaderingen en gemeenteraadsfracties (werkplekken). Fracties krijgen een budget voor hun werkzaamheden, dit gebeurt op grond van de Verordening fractieondersteuning 2023.

Wat gaan we ervoor doen? De commissiezaal zal in 2026 verbouwd zijn en in overeenstemming gebracht met hoe de raadzaal er uit ziet. Daarmee is een volwaardige vergaderzaal met hetzelfde vergader- en audiovisueel systeem voor commissievergaderingen ontstaan.

Wat mag het kosten? Voor de apparaatslasten gemeenteraad is een budget begroot van € 5,0 mln. Hiervan heeft € 3,0 mln. betrekking op het betalen van fractieondersteuning aan de gemeenteraadsfracties en € 2,0 mln. heeft betrekking op overige goederen en diensten.

Bestuursondersteuning gemeenteraad Bestuursondersteuning Gemeenteraad Lasten Baten Saldo

Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Realisatie Begroting 2024 2.665 0 2.665

2025 3.004 0 3.004

2026 2.892 0 2.892

2027 2.892 0 2.892

2028 2.892 0 2.892

2029 2.892 0 2.892

Wat willen we bereiken? Het ondersteunen van de gemeenteraad en de raadscommissies en de communicatie tussen inwoners en de gemeenteraad verzorgen.

Wat gaan we ervoor doen? Alle communicatie-uitingen van de raad, zowel op papier, via de website als op social media. De griffie ondersteunt de gemeenteraad. De ambtenaren van de griffie zorgen er voor dat de raad en de raadscommissies kunnen vergaderen. Ook vertelt de griffie aan de stad wat de raad doet. Dat is te lezen op de website en op social media. De griffie organiseert schoolbezoeken aan de raadzaal. Scholieren maken zo kennis met de lokale politiek en de Haagse gemeenteraad. Ook bezoeken inwoners de gemeenteraad (het programma Gast van de raad) en gaan de raadsleden op bezoek in de stadsdelen met het programma Raad in de stad. De raad vraagt meer van de griffie: om de bestuurlijke besluitvorming te verbeteren wordt ook in 2026 gewerkt aan een bredere (inhoudelijke) ondersteuning van de raad. Daarbij valt te denken aan: • Het opstellen en onderhouden van themadossiers • Het adviseren van de raad over de geschiedenis van totstandkoming van een dossier • De ondersteuning van raadsrapporteurs • Inzet van de raadsadviseur op inhoudelijke projecten • Opkomstbevordering voor de verkiezingen van de gemeenteraad op 18 maart 2026.

Wat mag het kosten? Voor de bestuursondersteuning is een budget begroot van € 2,9 mln. Hiervan is 2,3 mln. bestemd voor salariskosten van de medewerkers van de griffie en € 0,6 mln. voor overige goederen en diensten.

Rekenkamer Rekenkamer Lasten Baten Saldo

Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Realisatie Begroting 2024 2025 2026 2027 2028 2029 1.191 1.336 1.257 1.257 1.257 1.257 0 0 0 0 0 0 1.191 1.336 1.257 1.257 1.257 1.257

29

Wat willen we bereiken? Het doel van de rekenkamer is om met onafhankelijke en objectieve onderzoeken de rol van de gemeenteraad en het functioneren van de gemeente te versterken. De rapporten en brieven van de rekenkamer zijn tevens bedoeld als aanknopingspunt voor het gemeentebestuur om rekenschap af te leggen aan de burgers.

Wat gaan we ervoor doen? De rekenkamer doet onderzoek naar de doelmatigheid, de doeltreffendheid en de rechtmatigheid van het beleid van het gemeentebestuur. Daarnaast doet de rekenkamer onderzoek naar de opvolging van raadsbesluiten over eerdere rekenkamerrapporten. De rapporten en brieven van de rekenkamer zijn openbaar en worden voor behandeling of ter informatie aangeboden aan de gemeenteraad. De rekenkamer neemt in haar eigen jaarplan op welke onderzoeken zij zal uitvoeren. Dit jaarplan publiceert de rekenkamer op haar website en wordt tevens ter informatie aangeboden aan de gemeenteraad.

Wat mag het kosten? Voor de rekenkamer is een budget van € 1,3 mln. ter beschikking gesteld. Dit budget gebruikt de rekenkamer voor de vergoedingen voor de leden van de rekenkamer, de salarissen van de ambtenaren van de rekenkamer, de inhuur van externe deskundigen en overige uitgaven die de rekenkamer nodig acht voor de uitoefening van haar taken. De rekenkamer neemt in haar jaarplan op hoe het ter beschikking gestelde budget wordt besteed. De rekenkamer is zelfstandig bevoegd binnen haar budget uitgaven te doen voor de uitvoering van haar taken.

Ombudsman Ombudsman Lasten Baten Saldo

Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Realisatie Begroting 2024 2025 2026 2027 2028 2029 1.299 1.238 1.969 2.269 2.269 2.269 41 36 42 42 42 42 1.257 1.202 1.927 2.227 2.227 2.227

Wat willen we bereiken? Een goede en onafhankelijke uitvoering van het mandaat en de missie van de Ombudsman (inclusief Jeugdombudsman) conform de gemeentewet artikel 81t en de lokale ‘verordening gemeentelijke Ombudsman’. Waar Haagse inwoners, ondernemers en instellingen laagdrempelig terecht kunnen met klachten en signalen over de gemeentelijke dienstverlening. Met als doel de gemeente te laten leren van klachten ten behoeve van verbetering van de dienstverlening.

Wat gaan we ervoor doen? Op basis van een onafhankelijke positie behandelen van klachten, als ook het vergroten van de zichtbaarheid en vindbaarheid van de Ombudsman en Jeugdombudsman in de stad voor Haagse inwoners, ondernemers en instellingen die vastlopen bij de gemeente. Door middel van interventies knelpunten helpen oplossen. En in bredere zin, signalen en trends bundelen in rapportages en onderzoeken met aanbevelingen aan het college en de raad.

Wat mag het kosten? Bij besluit van 3 april 2025 heeft de raad de bedragen voor de meerjarenbegroting 2026-2029 ten behoeve van de gehele raadsorganisatie vastgesteld. In deze vaststelling zijn ook de extra middelen voor de ombudsman begrepen naar aanleiding van het verbeterplan* van de ombudsman. Dit leidt tot een budget voor de ombudsman voor 2026 van € 1,9 mln. oplopend tot € 2,2 mln. structureel vanaf 2027. *De ombudsman heeft behoefte aan structureel meer middelen. De redenen hiervoor zijn een onevenredig hoge werkdruk, toenemende complexiteit van klachten en ontoereikende formatie voor wettelijke taken plus een gebrek aan adequate technische ondersteuning. De ombudsman heeft een verbeterplan opgesteld met een gefaseerde uitbreiding van de huidige formatie van 6,2 naar 15,3 fte in 2027. Van het budget voor de ombudsman is in 2026 € 1,5 mln. bestemd voor salariskosten van de ombudsman medewerkers en € 0,4 mln. voor overige goederen en diensten.

30

Gemeentelijke accountantsorganisatie Den Haag Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Gemeentelijke Realisatie Begroting Accountantsorganisatie Den 2024 2025 2026 2027 2028 2029 Haag Lasten 4.593 5.516 5.630 5.630 5.630 5.630 Baten 260 300 306 306 306 306 Saldo 4.333 5.216 5.324 5.324 5.324 5.324

Wat willen we bereiken? De Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag (GAD) is de accountant van de gemeente Den Haag en gelieerde organisaties. De GAD levert een bijdrage aan het vertrouwen in de maatschappij en draagt bij aan het verbeteren van organisaties in de publieke sector. Voor meer informatie zie ons jaarplan.

Wat gaan we ervoor doen? • • •

De GAD voert wettelijke en niet wettelijke controles uit en geeft diverse controleverklaringen af. De GAD deelt haar kennis met de gemeente en gelieerde organisaties. De GAD ondersteunt de gemeenteraad en het college bij hun taken gericht op de (financiële) controle.

Wat mag het kosten? Voor de GAD is een budget begroot van € 5,3 mln. (lasten € 5,6 mln. en baten € 0,3 mln.). Van de begrote lasten is € 4,3 mln. bestemd voor salariskosten van de GAD medewerkers en € 1,0 mln. voor overige goederen en diensten. De baten hebben betrekking op werkzaamheden uitgevoerd voor externe organisaties.

Financiële verdieping Lasten (incl. reserves) Lasten Vastgestelde begroting 2025-2028 Reeds goedgekeurde mutaties* Subtotaal actuele begroting 2025-2028 (inzet) Budgettair kader (zie hoofdstuk 1) Overige (neutrale) mutaties Lasten Ontwerpbegroting 2026-2029

2025

2026

2027

17.578 800 18.378 0 187 18.565

17.579 0 17.579 700 656 18.935

17.538 0 17.538 1.000 404 18.942

bedragen x € 1.000 2028 2029 17.538 0 17.538 1.000 404 18.942

0 0 0 1.000 17.942 18.942

*RIS319799 Geamendeerd voorstel van het college inzake Programmabegroting 2025-2028 (instelling bestemmingsreserve raadsinitiatievenfonds en opkomtsbevordering gemeenteraadsverkiezingen)

Baten (incl. reserves) Baten Vastgestelde begroting 2025-2028 Reeds goedgekeurde mutaties Subtotaal actuele begroting 2025-2028 (inzet) Budgettair kader (zie hoofdstuk 1) Overige (neutrale) mutaties Baten Ontwerpbegroting 2026-2029

Reserve

2025

2026

2027

331 0 331 0 184 515

331 0 331 0 17 348

331 0 331 0 17 348

bedragen x € 1.000 2028 2029 331 0 331 0 17 348

0 0 0 0 348 348

bedragen x € 1.000 Beginsaldo Toevoegingen Onttrekkingen Eindsaldo 2026 2026

Programmareserve 1 - Gemeenteraad Reserve Raadsinitiatievenfonds

500 821 1.321

31

0 0 0

0 0 0

500 821 1.321

Algemeen De begroting van programma 1 bestaat voor € 2,2 mln. aan vergoedingen aan raadsleden, € 3,0 mln. aan tegemoetkoming fractiekosten voor € 9,2 mln. aan salariskosten medewerkers van de raadsorganisatie en voor € 4,5 mln. aan overige goederen en diensten. (inzet) budgettair kader De inzet budgettair kader heeft betrekking op de uitbreiding van het budget voor de ombudsman. De uitbreiding van het budget is opgenomen in het raadsbesluit van 3 april 2025 waar de raad de bedragen voor de meerjarenbegroting 2026-2029 ten behoeve van de gehele raadsorganisatie heeft vastgesteld. Overige (neutrale) mutaties De overige (neutrale) mutaties hebben grotendeels betrekking op de trendmatige aanpassing van de begroting 2025 en volgende jaren, mutaties in 2025 op het raadsinitiatievenfonds, het overhevelen van het budget van opkomtbevordering gemeenteraadsverkiezingen van 2025 naar 2026 en een overheveling van kapitaallasten in 2026. Daarnaast is het jaar 2029 aan de begroting toegevoegd.

32

2.2 College en bestuur Portefeuillehouder: Jan van Zanen

Ambitie Het college van burgemeester en wethouders vormt het dagelijks bestuur van de gemeente Den Haag. Als collegiaal bestuur bevorderen wij de eenheid van beleid en willen wij zorg dragen voor een tijdige en hoogwaardige verantwoording over het uitvoeren van beleid.

Samenvatting Het programma college en bestuur kent drie onderdelen: 1. College van B&W, hieronder vallen de personele lasten van collegeleden en voormalig collegeleden en bestuurlijke representatie; 2. De lidmaatschappen van collectieve bestuurlijke samenwerkingsorganen; 3. Verkiezingen. bedragen x € 1.000 Realisatie Begroting 2024 2025 2026 2027 2028 2029 Lasten 16.169 14.874 16.227 16.176 16.176 16.176 Baten 1.008 0 0 0 0 0 Saldo exclusief reserves 15.161 14.874 16.227 16.176 16.176 16.176 Toevoegingen 0 0 0 0 0 0 Onttrekkingen 0 0 0 0 0 0 Saldo inclusief reserves 15.161 14.874 16.227 16.176 16.176 16.176 Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Activiteiten 2026 Lasten Baten Saldo 1. College van BenW 4.215 0 4.215 2. Bestuurlijke samenwerking 5.319 0 5.319 3. Verkiezingen 6.693 0 6.693 Totaal 16.227 0 16.227

Toelichting w-vragen per onderdeel

College van B en W College van BenW Lasten Baten Saldo

Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Realisatie Begroting 2024 2025 2026 2027 2028 2029 4.979 5.943 4.215 4.211 4.211 4.211 1.008 0 0 0 0 0 3.971 5.943 4.215 4.211 4.211 4.211

33

Wat willen we bereiken? Het college, als dagelijks bestuur, voert de door de raad gestelde kaders uit alsmede ook de speerpunten zoals benoemd in het coalitieakkoord. Wij willen een stadsbestuur zijn dat verbindt, vertrouwen heeft en geeft, zich representeert richting stad en mede-overheden en dat op basis van democratische waarden invulling geeft aan zijn publieke taak.

Wat gaan we ervoor doen? Voor een goed collegiaal bestuur is het essentieel dat de kwaliteit van de besluitvorming op orde is: (voorgenomen) besluiten moeten transparant, navolgbaar en controleerbaar zijn, en zorgvuldig, met betrokkenheid van alle stakeholders tot stand zijn gekomen. Ieder collegelid heeft daarbij allereerst de primaire verantwoordelijkheid voor de eigen portefeuille en heeft daarnaast een verantwoordelijkheid voor het geheel omdat besluiten en voorstellen van het college in gezamenlijkheid (collegiaal bestuur) worden genomen. Ter invulling van een integer bestuur is een gedragscode van kracht. Voor de komende periode staan de volgende speerpunten op de agenda: • •

•

•

Het uitvoering geven van landelijke en Haagse regelgeving rondom rechtspositie voor collegeleden en de zorg voor de uitkeringen van ex-collegeleden en hun nabestaanden. Dit ook in het kader van mogelijke wisselingen bij decentrale politieke ambtsdragers als gevolg van de verkiezingen; De uitvoering van gemeentelijke externe betrekkingen waarbij sprake is van bestuurlijke representatie in de stad, zowel op lokaal, regionaal als internationaal niveau. Ook betreft het de organisatie rondom Koninklijke en gemeentelijke onderscheidingen, jubilea, herdenkingen en collegebrede relatieevenementen; Het uitvoering geven aan het programma Besluitvorming. Dit programma dient ter verbetering van de informatievoorziening aan de raad, de kwaliteit van bestuurlijke stukken, het proces van besluitvorming en het samenspel tussen het college, de gemeenteraad en de ambtelijke organisatie. Over dit programma wordt de raad op verschillende momenten over geïnformeerd (RIS319507); Bestuurswissel. In maart 2026 zijn de gemeenteraadsverkiezingen. Vanuit de gemeente wordt een bijdrage geleverd aan een zorgvuldig proces rondom de college,- en raadswisseling.

Wat mag het kosten? Deze activiteit bestaat voor € 2,6 mln. uit apparaatslasten voor het college en ondersteunende functies. Daarnaast is er € 1,6 mln. materieel budget om in te zetten voor het aanschaffen van producten en diensten.

Bestuurlijke samenwerking Bestuurlijke samenwerking Lasten Baten Saldo

Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Realisatie Begroting 2024 2025 2026 2027 2028 2029 4.834 5.211 5.319 5.319 5.319 5.319 0 0 0 0 0 0 4.834 5.211 5.319 5.319 5.319 5.319

Wat willen we bereiken? Als gemeente zijn we lid van een aantal collectieve bestuurlijke samenwerkingsorganen. Hierin willen we als gemeente een positieve bijdrage leveren aan de doelstellingen van deze samenwerkingsverbanden.

Wat gaan we ervoor doen? Voor onze deelname aan deze samenwerkingsverbanden zijn we lidmaatschapsgelden verschuldigd. De inhoudelijke ondersteuning en deelname aan deze samenwerkingsverbanden ligt veelal bij de inhoudelijke beleidsprogramma’s. Onze deelname betreft: • • •

De bijdrage aan het lidmaatschap van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) inclusief het GGU fonds; De bijdrage aan het lidmaatschap van de project- en netwerkorganisatie A&O fonds gemeenten; De bijdrage aan de deelname aan de gemeenschappelijke regeling Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH).

Wat mag het kosten? Deze activiteit bestaat in het geheel uit budget voor inkomensoverdrachten om te kunnen voldoen aan onze verplichtingen richting de samenwerkingsverbanden.

34

Verkiezingen Verkiezingen Lasten Baten Saldo

Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Realisatie Begroting 2024 2025 2026 2027 2028 2029 6.356 3.720 6.693 6.646 6.646 6.646 -0 0 0 0 0 0 6.356 3.720 6.693 6.646 6.646 6.646

Wat willen we bereiken? We willen zorg dragen voor goed georganiseerde, betrouwbare en toegankelijke verkiezingen – zowel de geplande als eventuele tussentijdse verkiezingen. Daarbij zetten we extra in op het bevorderen van de opkomst (RIS320307) en het verbeteren van de toegankelijkheid van het stemproces (RIS317218), zodat iedere stem telt en iedereen kan meedoen. De eerstvolgende verkiezingen zijn de vervroegde Tweede Kamerverkiezingen in oktober 2025. Daarna zijn de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2026.

Wat gaan we ervoor doen? Voor de gemeenteraadsverkiezingen wordt veel aandacht besteed aan de uitvoering van aanvullende opkomst bevorderende maatregelen en verbeterde toegankelijkheid van stembureaus, mede aan de hand van het besprokene in de raad. Naast de organisatie van de verkiezingen zelf, zal blijvend aandacht worden besteed aan het onderhoud en innovatie van de IT-systemen, ook voor kiezers in het buitenland. Voor opkomstbevordering wordt onder meer gewerkt met gerichte publiekscampagnes via (sociale) media, samenwerking met maatschappelijke organisaties en onderwijsinstellingen, en het inzetten van stemhulpen en begrijpelijke informatievoorziening (zie ook RIS320307). Voor de toegankelijkheid worden stembureaus ingericht conform de landelijke toegankelijkheidsnormen, inclusief voorzieningen zoals stemmallen en soundboxen. Daarnaast worden stembureauleden getraind in het ondersteunen van kiezers met een beperking. Voor kiezers in het buitenland wordt geïnvesteerd in gebruiksvriendelijke digitale informatievoorziening en ondersteuning.

Wat mag het kosten? Het budget voor verkiezingen voorziet in het organiseren van één verkiezingsmoment per jaar. De activiteit is te verdelen over personele inzet voor € 2,0 mln. en € 4,7 mln. materieel budget.

Financiële verdieping 2025

2026

2027

bedragen x € 1.000 2028 2029

Lasten (incl. reserves) Lasten Vastgestelde begroting 2025-2028 14.352 15.458 15.304 15.304 Reeds goedgekeurde mutaties* 243 0 0 0 Subtotaal actuele begroting 2025-2028 14.594 15.458 15.304 15.304 (inzet) Budgettair kader (zie hoofdstuk 1) 0 0 0 0 Overige (neutrale) mutaties 280 769 872 872 Lasten Ontwerpbegroting 2026-2029 14.874 16.227 16.176 16.176 *RIS321479 Aanpassing begroting n.a.v. Kadernota begroting en verantwoording Overhead

0 0 0 0 16.176 16.176

Overige (neutrale) mutaties Met RIS321479 is de budgetverschuiving overhead primair proces, die voortkomt uit de Kadernota begroting en verantwoording Overhead (RIS320519), voor het jaar 2025 door de gemeenteraad vastgesteld. In dit raadsvoorstel is aangekondigd dat de meerjarige budgetverschuiving zal worden verwerkt in de Programmabegroting 2026-2029. Vanaf 2026 is dit voor dit programma € 0,5 mln. structureel. De overige groei (€ 0,3 mln.) van het budget wordt veroorzaakt door de aanpassingen door de trend vanaf 2026 en de samenwerkingsverbanden waarbij structurele verrekeningen met de diensten hebben plaatsgevonden.

35

Baten (incl. reserves) Baten Vastgestelde begroting 2025-2028 Reeds goedgekeurde mutaties Subtotaal actuele begroting 2025-2028 (inzet) Budgettair kader (zie hoofdstuk 1) Overige (neutrale) mutaties Baten Ontwerpbegroting 2026-2029

2025

2026

2027

261 0 261 0 -261 0

147 0 147 0 -147 0

0 0 0 0 0 0

bedragen x € 1.000 2028 2029 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0

Overige (neutrale) mutaties Deze bestaan uit het actualiseren van de voorzieningen voor de pensioenen en wachtgelden (oud-) bestuurders. bedragen x € 1.000 Reserve Beginsaldo 2026 Toevoegingen Onttrekkingen Eindsaldo 2026 Reserve Verkiezingen

Voorziening

133

0

0

133

133

0

0

133

bedragen x € 1.000 Beginsaldo ToeAan- Vrijval Eindsaldo 2026 voegingen wendingen 2026

Voorziening wachtgeld

463

Voorziening Pensioenen APPA

0

285

0

178

1.636

244

160

0

1.720

2.099

244

445

0

1.898

Voorziening Wachtgeld Oud-bestuurders kunnen recht hebben op wachtgeld, dit is een wettelijk recht. Om te kunnen voldoen aan deze rechten wordt bij aanvang van de wachtgeld periode het volledige recht opgenomen in deze voorziening. Er is nog een aantal oud bestuurders met rechten de verwachting is dat hiervoor € 0,3 mln. aan rechten in 2026 moet worden uitgekeerd. Voorziening Pensioenen APPA Voor de opbouw van de pensioenrechten (APPA) van de (oud-)wethouders is de gemeente verantwoordelijk. Dit houdt in dat het benodigde kapitaal om te voldoen aan de pensioenrechten in de voorziening wordt opgenomen. Hiervoor is een structureel budget beschikbaar welke wordt toegevoegd. Daarnaast wordt voor een aantal gepensioneerde wethouders het gespaarde kapitaal beheerd en uitgekeerd als pensioen hiervoor wordt kapitaal uit de voorziening ingezet.

36

2.3 Duurzaamheid, milieu en energietransitie Portefeuillehouders: Arjen Kapteijns en Robert Barker

Ambitie Duurzaamheid is onderdeel van alle begrotingsprogramma’s. De klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Ook in Den Haag ondervinden we hier de gevolgen van. Ons klimaatbeleid willen we rechtvaardig en sociaal voeren. Samen met bewoners, maatschappelijke organisaties en bedrijven werken we aan een schone en gezonde leefomgeving die duurzaam, klimaat- en toekomstbestendig is. Zo is en blijft Den Haag aantrekkelijk om in te wonen en te werken. De ambitie van Den Haag is om klimaatneutraal te zijn in 2030. Daarnaast sluiten we ons aan bij het Parijsakkoord en beschouwen we Europese en landelijke klimaatdoelstellingen als ondergrens van de resultaten, die we in Den Haag willen behalen. Naast de klimaatopgaven zetten wij in op een schone, groene en gezonde leefomgeving. In dit programma betreft het specifiek maatregelen voor schone lucht, geluid en bodem.

Samenvatting Kerndoelen van het programma Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie: • In 2026 hebben we 22% minder CO2 uitstoot dan in 2023. • We ambiëren om in 2030 klimaatneutraal en klimaatadaptief te zijn. • In 2050 hebben we een volledig circulaire economie. • Behoud en bevorderen van biodiversiteit, landschap en natuur. • Actieve samenwerking met onze inwoners op lokale initiatieven. • Bewustwording creëren bij inwoners, ondernemers, scholen en bedrijven rondom milieu en klimaat. • Bewaken milieukwaliteiten van bodem, lucht en geluid. bedragen x € 1.000 Realisatie Begroting 2024 2025 2026 2027 2028 2029 Lasten 59.799 81.256 50.786 40.616 39.430 35.861 Baten 21.862 32.868 6.352 6.787 6.909 7.329 Saldo exclusief reserves 37.937 48.388 44.434 33.829 32.521 28.531 Toevoegingen 0 0 0 0 0 0 Onttrekkingen 250 1.942 1.000 0 0 0 Saldo inclusief reserves 37.687 46.446 43.434 33.829 32.521 28.531 De lasten en baten voor 2026 zijn als volgt onderverdeeld over de activiteiten binnen dit programma. In deze tabel zijn de lasten en toevoegingen bij elkaar opgeteld, evenals de baten en onttrekkingen. Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Activiteiten 2026 Lasten Baten Saldo 1. Energietransitie 15.644 0 15.644 2. Duurzaamheid 9.920 1.848 8.072 3. Milieubeleid, milieubeheer en luchtkwaliteit 20.268 5.103 15.165 4.

Natuur- en milieu-educatie 4.954 401 4.553 Totaal 50.786 7.352 43.434

37

Toelichting w-vragen per onderdeel

Energietransitie Energietransitie Lasten Baten Saldo

Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Realisatie Begroting 2024 2025 2026 2027 2028 2029 15.295 18.579 15.644 6.753 6.651 2.898 -24 0 0 0 0 0 15.318 18.579 15.644 6.753 6.651 2.898

Wat willen we bereiken? Het aanpakken van klimaatverandering is een van de grootste uitdagingen voor onze stad en de wereld. Sinds 2017 streeft Den Haag ernaar om in 2030 klimaatneutraal en klimaatbestendig te zijn. Hiervoor is de overgang van fossiele naar duurzame energie noodzakelijk. Dit is cruciaal om de CO₂-uitstoot te verminderen en bij te dragen aan een gezonde, groene stad.

Wat gaan we ervoor doen? Verduurzaming van woningen • In 2026 zet de gemeente de EFG-aanpak voort. Met de EFG-aanpak richt de gemeente zich op het isoleren van woningen, waarmee we woningen voorbereiden op een aardgasvrije warmteoplossing en we het energieverbruik van woningen verminderen. Dit draagt bij aan het terugdringen van de CO2-uitstoot en het tegengaan van energiearmoede. Met de aanpak steven we ernaar dat er gemiddeld 10.000 woningen per jaar worden geïsoleerd in Den Haag. De focus ligt hierbij op woningen met energielabel E, F of G. Om inwoners hierbij te ondersteunen heeft de gemeente een stadsbreed aanbod van regelingen en diensten, waar iedereen gebruik van kan maken (waaronder rentekorting op verduurzamingsleningen, collectieve inkoopacties, kortingsvouchers, subsidies en advies via Hou van je Huis). Met een gerichte en intensieve aanpak wordt, onder de noemer ‘stadsrenovatie’, extra ondersteuning geboden in wijken met veel achterstallig onderhoud, slechte isolatie en energiearmoede. Dit zijn wijken met vooral woningen voor midden- en lage inkomens in particulier bezit en wijken die in de Transitievisie warmte (RIS313867) benoemd zijn als warmtenetwijk voor 2030. De aanpak kent ook onderdelen, die zich richten op doelgroepen, die extra ondersteuning nodig hebben, zoals gemengde VvE's (met zowel particulier als corporatiebezit) en inwoners met energiearmoede.

Daarnaast bieden we procesbegeleiding bij het initiatiefrecht aan huurders van particuliere huurwoningen. • In 2026 zet de gemeente de activiteiten rondom De Haagse Daken Aanpak (RIS316092) voort en zetten we verder koers richting onze ambitie: 50% van het bestaande dakoppervlak kleurt in 2030 toegankelijker geel en dieper groen. Dit betekent meer en slimmer gebruik van daken, bijvoorbeeld door het plaatsen van zonnepanelen, groene daken of het vormen van verblijfsruimte op het dak. We focussen op samenwerking, ontzorging en aanhaken bij natuurlijke renovatiemomenten. Ook het creëren van bewustwording bij dakeigenaren is een belangrijk aspect van de Haagse Daken Aanpak. Alles om dakeigenaren te faciliteren en stimuleren om duurzaam gebruik te maken van hun dak. Dit draagt bij aan de energietransitie en aan andere opgaven, zoals leefbaarheid en klimaatadaptatie. De Haagse Daken Aanpak richt zich niet alleen op woningdaken, maar ook op daken van bedrijven, maatschappelijke gebouwen en gemeentelijk vastgoed. • Met bewonersorganisaties en -initiatieven werken we samen aan concrete oplossingen en handelingsperspectief. Verduurzaming van gemeentelijk vastgoed • In 2030 willen we 60% minder broeikasgassen uitstoten via het gemeentelijk vastgoed ten opzichte van 1990.

Hoe dat kan, hebben we omschreven in de ‘Portefeuilleroutekaart voor verduurzaming’ (RIS321314) en op basis daarvan is het Uitvoeringsplan tot en met 2030 samengesteld. We hebben 11 extra projecten aangewezen, die genoeg impact maken om dit te halen. In 2026 starten we met de uitvoering van 6 projecten (ADO-stadion, Stadsdeelkantoor Laak, Hoofdwerkplaats Zilverstraat, Sporthal Transvaal, Sporthal Leidschenveen en ten dele Zwembad Zuiderpark). De overgebleven (grotere) projecten worden verder uitgewerkt voor de uitvoeringsjaren 2027 en 2028. • Naast de bovenstaande ‘versnelling’ gaan we ook verder met het oppakken van de koppelkansen. Dat wil zeggen dat we het onderhoudsprogramma elk jaar weer doorlichten op mogelijkheden om meteen te verduurzamen. • Naast deze bovenstaande nieuwe werkzaamheden zijn er ook bouwprojecten die in 2026 doorlopen waaronder: Prinsegracht 14a-16 (creatieve bedrijvigheid), Stadsdeelkantoor Haagse Hout, Stadhuis en sporthallen Overbosch en Lindoduin.

38

Verduurzaming en realisatie van energiebronnen, -netten en –opslag • Naar verwachting treedt de Wet collectieve warmte (Wcw) in 2026 in werking. Op 3 juli 2025 is het wetsvoorstel door de Tweede Kamer aangenomen en eind 2025 volgt behandeling in de Eerste Kamer. Deze nieuwe wet vereist dat het eigendom van warmtenetten voor meer dan de helft in publieke handen komt. In 2026 wordt de rolneming door de gemeente in een publiek integraal warmtebedrijf verder vormgegeven (RIS320421). Hiermee wordt ook uitvoering gegeven aan de moties Gemeentelijk warmtebedrijf (RIS317592) en Oprichting Haags publiek warmtebedrijf (RIS318318Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.). • In 2026 wordt verder gewerkt aan het Warmteprogramma (RIS320247), met als doel deze vóór eind 2026 vast te stellen, zoals voorgeschreven in de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw). Het warmteprogramma is een instrument onder de Omgevingswet en vervangt de Transitievisie warmte (RIS313867). Uit onderzoek blijkt dat collectieve warmtenetten, kleinschalig en grootschalig, vaak de best betaalbare oplossing zijn voor het verduurzamen van de warmtevoorziening in een dichtbebouwde omgeving. Daarom zet de gemeente ook in 2026 in op de voorbereiding van het aansluiten van woningen en gebouwen op warmtenetten.

Dat doet de gemeente door intensief samen te werken met woningcorporaties en andere betrokkenen om de warmtevraag te organiseren in wijken en buurten. Hierdoor kan de gemeente inzetten op het ontwikkelen van nieuwe lokale duurzame warmtebronnen, zoals aquathermie bij het De Constant Rebecqueplein, geothermie en collectorvelden. Tevens wordt er gewerkt aan inloopoplossingen, warmtenetten die op termijn aangesloten kunnen worden op een collectieve duurzame energiebron (RIS318491). • Met bewonersinitiatieven, die werken aan collectieve warmteoplossingen in hun buurt wordt samengewerkt door ondersteuning te bieden, onder andere op basis van de Actielijn bewonersinitiatieven warmtenetten (RIS320044). Zo krijgen initiatieven de ruimte om uit te groeien tot een eigen warmtegemeenschap. Belangrijk daarbij is om te bekijken hoe de warmtegemeenschappen kunnen staan naast grootschalige warmtenetten, die worden geëxploiteerd door een Publiek Integraal Warmtebedrijf. • De afgelopen periode hebben de netbeheerders Tennet en Stedin in Den Haag netcongestie afgekondigd. Tennet heeft netcongestie afgekondigd op het hoogspanningsnet (RIS320679). Stedin heeft dat gedaan voor het laag- en middenspanningsnet (RIS321511). De gemeente werkt samen met Stedin en Tennet aan uitbreidingen van het elektriciteitsnet in een taskforce. De rol van de gemeente hierbij is faciliterend, verbindend en aanjagend.

Stedin start in 2026 met projecten voor het verzwaren en uitbreiden van het laagspanningsnet, de Buurtaanpak. De integrale beleidstafel netcongestie brengt alle interne afdelingen samen om innovaties en samenwerking voor congestiemanagement te stimuleren. • De gemeente zet participatie en communicatie in om bewoners, ondernemers en andere stakeholders te betrekken en te ondersteunen bij een duurzame energievoorziening. Verduurzaming van Openbare ruimte Energietransitie heeft ook impact op de openbare ruimte. In de openbare ruimte concentreert de investeringsimpuls zich op de openbare verlichting (zie programma 9) en openbare laadinfra (zie ook onder activiteit Milieubeleid, Milieubeheer en Luchtkwaliteit van dit programma). Voor openbare verlichting is eerder € 12 mln. overgegaan naar de reserve Verduurzaming openbare verlichting (RIS309080). Voor 2027 en verder is aanvullend € 7,5 mln. beschikbaar gesteld vanuit de reserve Energietransitie en Duurzaamheid om de verduurzaming van openbare verlichting voort te zetten. De vraag naar openbare laadinfrastructuur gaat onverminderd door (zie ook onder activiteit Milieubeleid, Milieubeheer en Luchtkwaliteit van dit programma). Jaarlijks zullen de komende jaren 400 nieuwe laadpalen gerealiseerd worden. Investeringen in laadinfra zijn in principe revolverend.

De investeringen in de laadpalen worden terugverdiend door middel van de exploitatie. Komende jaren worden de bestaande laadpalen vervangen en geüpgraded worden om te voldoen aan de nieuwste eisen. Aanvullend is voor de periode 2026-2028 € 2,7 mln. gedekt uit de reserve Energietransitie en Duurzaamheid. Adaptief beleid & verduurzaming bedrijven De komende jaren ligt de focus op een impuls van verduurzamen van het Haagse MKB en bedrijventerreinen. Het Programma Verduurzamen Haags MKB (RIS321510) is in 2025 vastgesteld en heeft als doel om jaarlijks ca. 1.500 ondernemers, voornamelijk kleine MKB-bedrijven te bereiken via alle instrumenten (incl. voorlichting & advies) en minimaal 300 ondernemers laten profiteren van de scans en subsidies. We ondersteunen MKB-bedrijven actief onder andere met: • Gratis energie- en duurzaamheidscans (RIS321159) en de subsidieregeling Stimulering energie en duurzaamheidsscan Den Haag (RIS321160). Bij succes van deze pilot wordt de scan uitgebreid naar andere sectoren, die zich hoofdzakelijk op bedrijventerreinen bevinden; • De Subsidieregeling isolatiebedrijfspanden (RIS318988); • De gemeente Den Haag biedt Haagse ondernemers een aantrekkelijke inkoopkorting om over te stappen op duurzame terrasverwarming met warmtekussens; 39

• • • •

In 2026 faciliteert de gemeente de duurzaamheidskringen (boutique) hotels, zorg en culturele instellingen; Daarnaast zetten we in op Startup in Residence (SiR) challenge (RIS312377). Met Startup in Residence InterGov zetten we in op maatschappelijke vraagstukken rondom de energietransitie; De MKB-financieringsregeling Proeftuin op de Noordzee, waarbij bedrijven uit de maritieme sector en de watersport onder zware omstandigheden kleinschalige maritieme innovaties kunnen testen; Aan levensbeschouwelijke en maatschappelijke instellingen bieden we een rentevrije lening voor het treffen van energiebesparende maatregelen van € 5.000, - tot € 250.000, -.

Programma- en proceskosten Om de programmatische aanpak van de energietransitie mogelijk te maken vervult de gemeente een regierol. In het coalitieakkoord zijn voor deze jaren structurele middelen beschikbaar gesteld voor capaciteit voor het programma energietransitie en duurzaamheid.

Wat mag het kosten? De lasten op activiteit energietransitie bedragen in 2026 € 15,6 mln., hiervan heeft € 10,2 mln. betrekking op personeelslasten en € 5,4 mln. op projecten ter bevordering van terugbrengen uitstoot CO2 en te werken aan een gezonde, groene stad. Merendeel van de kosten worden gedekt met reserve Duurzaamheid en Energietransitie (Enecoreserve). Met het voorstel ‘Toekennen verkoopopbrengst Eneco’ (RIS305669) is in 2020 besloten om € 184,12 mln. toe te voegen aan de reserve Duurzaamheid en Energietransitie. In het Bestedingsplan Enecomiddelen Duurzaamheid en Energietransitie (RIS306372) is een (indicatieve) verdeling gemaakt naar de verschillende programmalijnen. Op de verschillende programmalijnen is tot en met 2024 € 99,95 mln. gerealiseerd en is voor 2025 € 24,31 mln. begroot. In het college van 17 juni 2025 is het raadsvoorstel inzake het Publiek Integraal Warmtebedrijf (PIW) vastgesteld (RIS322480). Hierin is voorgesteld om € 30,0 mln. voor het PIW te bestemmen. Daarnaast wordt in deze begroting € 14,82 mln. ingezet voor: • Verduurzamen openbare verlichting (€ 7,5 mln.) • Verduurzamen gemeentelijk vastgoed (€ 3,2 mln.) • Concessie laadinfra: noodzakelijke vervangingen en upgrades laadpalen (€ 4,12 mln.). Het resterende bedrag ad. € 15,04 mln. zal ingezet worden voor 2026 en verder bij de diverse programmalijnen.

Een verdere uitsplitsing per programmalijn is te vinden in de (online) bijlage Enecoreserves.

Duurzaamheid Duurzaamheid Lasten Baten Saldo

Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Realisatie Begroting 2024 2025 2026 2027 2028 2029 16.151 18.897 9.920 8.920 8.919 8.918 8.018 11.575 1.848 848 848 848 8.134 7.322 8.072 8.072 8.071 8.070

Wat willen we bereiken? We streven naar een stad die klimaatneutraal, circulair, gezond, klimaatadaptief en biodivers is. Dit zijn ambities die over een lange periode om aandacht vragen. De gemeente kan dit niet alleen realiseren en heeft daarom een klimaatakkoord (RIS318580) gesloten met bedrijven, bewonersgroepen, woningcorporaties en maatschappelijke organisaties. Wat we aan de stad vragen, willen en moeten we ook in eigen huis doen. Daarom werken we ook aan de verduurzaming van de gemeentelijke organisatie, onder andere door de CO2uitstoot van de gemeente te verlagen om daarmee invulling te geven aan de ambitie van klimaatneutraal in 2030.

Wat gaan we ervoor doen? Klimaatakkoord en klimaatberaad In 2026 wordt verder gewerkt aan de uitvoering van het Haags Klimaatakkoord (RIS318580). De gemeente blijft actief partijen bijeenbrengen, onder andere via bijeenkomsten en het faciliteren van nieuwe klimaatdeals. Het Haags Klimaatberaad, bestaande uit een diverse groep betrokken stadsgenoten, blijft een belangrijke rol spelen door het college gevraagd en ongevraagd te adviseren en de voortgang van het klimaatakkoord te monitoren. De gemeente blijft actief partijen bijeenbrengen, onder andere via bijeenkomsten en het faciliteren van nieuwe klimaatdeals.

40

Klimaatweek In 2026 organiseert de gemeente opnieuw de Haagse Klimaatweek. Samen met partners uit de gehele organisatie stimuleert de gemeente duurzame initiatieven in de stad en biedt zij ruimte voor activiteiten van bewoners, organisaties en de internationale gemeenschap. De Klimaatweek draagt bij aan het creëren van eigenaarschap, bewustwording en versnelling van lokale klimaatactie. Duurzaam Den Haag Duurzaam Den Haag (DDH) stimuleert en ondersteunt bewoners(initiatieven) in acties voor het verduurzamen (adaptatie en mitigatie) van de stad. Bijvoorbeeld als vraagbaak voor inwoners, bij operatie steenbreek en door begeleiding van de energiecoaches. DDH krijgt een vaste basisopdracht én projectgelden van de gemeente Den Haag. DDH heeft de quasi inbestedingstatus en het college wil dit ook vormgegeven in de vorm van een meerjarige opdrachtbrief. Communicatie over duurzaamheid De gemeente Den Haag zet communicatie strategisch in om haar ambitie te realiseren: een versneld klimaatneutrale stad. De vier werkagenda’s – energietransitie, duurzame mobiliteit, circulaire economie en een duurzame leefomgeving – vormen hierbij het fundament. Door te sturen op consistente en herkenbare communicatie, zowel intern als extern, wordt handelingsperspectief geboden aan inwoners, ondernemers en partners in de stad.

In 2026 ligt de focus op het inspireren en activeren van deze doelgroepen om duurzame keuzes te maken, met gerichte ondersteuning vanuit de gemeente. Dialoog en participatie zijn daarbij cruciale instrumenten om samen met de stad de duurzame transitie te versnellen. Verduurzaming gemeentelijke organisatie Verduurzaming is een grote opgave, voor de stad én voor de gemeentelijke organisatie. Hierbij richten we ons op ecologische duurzaamheid (CO2, grondstoffengebruik), sociale duurzaamheid (social return, arbeidsomstandigheden) en economische duurzaamheid (innovatie, werkgelegenheid). Doelstellingen zijn onder andere het verlagen van de CO2-uitstoot en het grondstoffenverbruik van de gemeentelijke organisatie. Bijvoorbeeld door het eigen vastgoed te verduurzamen en duurzamer te reizen. Ook wil de gemeente verduurzaming realiseren door bij opdrachten van de gemeente criteria en eisen op te nemen, die toezien op het steeds duurzamer uitvoeren van diensten, leveringen en werken. Bijvoorbeeld door bij aanbestedingen van infrastructuur te sturen op waterberging, meer groen, hergebruik van materialen en werk voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Wat we daarbij belangrijk vinden en hoe we dit doen is uitgewerkt in het actieplan Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen (RIS317940).

In 2026 gaan we de volgende activiteiten uitvoeren: • Het invoeren van een Energiebesparingsbeleid (RIS319432) voor de gemeentelijke organisatie. De doelstelling voor 2026 is een CO2-reductie van 22% ten opzichte van 2023. Daarbij gaat het om de CO2uitstoot, die we zelf uitstoten en de CO2-uitstoot als gevolg van de door ons ingekochte stroom, warmte en gas voor gebouwen en infrastructuur. • Het voorbereiden op de certificering voor trede 2 van de CO2-Prestatieladder. Dit betekent dat we maatregelen en doelstellingen formuleren om de CO2-uistoot als gevolg van uitbestede diensten en werken te verminderen. Dit doen we op basis van een gedetailleerd overzicht van waar in onze keten de meeste uitstoot plaatsvindt en door welk type opdrachten. Door bijvoorbeeld andere meststoffen in te kopen voor gemeentelijk groen (zonder laagveen) kan de gemeente een hoeveelheid CO2-uitstoot voorkomen, die ongeveer gelijk staat aan de uitstoot van het energiegebruik door gemeentelijke panden. • Opstellen van een kader voor CO2-beprijzing. Het kader gaat in op het inzichtelijk maken van de CO2kosten bij investeringsbeslissingen en beleidsmatige keuzes. Deze CO2-kosten worden niet daadwerkelijk afgerekend of betaald, maar dienen om betere afwegingen te maken en maatregelen te formuleren om CO2-uitstoot te verlagen.

• Uitvoeren het Actieplan Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen (RIS317940), waardoor onze bedrijfsvoering en onze opdrachtgeving duurzamer worden. In het kader hiervan gaan we onder andere door met de verduurzaming van ons wagenpark, kopen we vaker hergebruikte materialen in en gaan we door met sociaal inkopen. • Extra aandacht besteden aan het intensiever betrekken van lokale en regionale ondernemers bij het inkopen en aanbesteden door hiervoor samen met MKB Den Haag een aanpak te ontwikkelen en toe te passen. We gaan verder met de gefaseerde invoering van ketenverantwoordelijkheid in de productieketen, waarbij we beginnen met aanbestedingen met een hoog risicoprofiel. • Werken aan de uitfasering van bodemmengsels (substraten) die veen bevatten, teneinde de hoge uitstoot van CO2 door de oxidatie van veen te verminderen. Monitoring en rapportage: het Haags Klimaatdashboard en de Haagse Klimaatrapportage In 2024 is gestart met de ontwikkeling van twee nieuwe hulpmiddelen om de verduurzaming van Den Haag beter te onderbouwen en te volgen: het Haags Klimaatdashboard en de Haagse Klimaatrapportage (RIS321993). Deze zijn ontwikkeld naar aanleiding van het aangenomen initiatiefvoorstel ‘Stuur op het 41

klimaat’ (RIS315607), waarin de gemeenteraad vraagt om meer feitelijke onderbouwing en inzicht in de voortgang van de verduurzaming van Den Haag. Vanaf 2025 leveren deze instrumenten waardevolle, datagedreven inzichten op, die laten zien waar we staan en kunnen helpen om slimmer en gerichter te sturen op verduurzaming. In 2026 worden deze instrumenten verder uitgebouwd en ontwikkelen we nieuwe inzichten: • Het Klimaatdashboard wordt aangevuld met de eerste nieuwe jaardata sinds de oplevering. Hierdoor ontstaat voor het eerst een trendbeeld waarmee we nog meer kunnen zeggen over waar de kansen liggen in de verduurzaming van Den Haag. • Er start een verkenning naar scope 3-emissies: de klimaatimpact van producten en diensten die in de stad worden gebruikt. • Ook wordt verder onderzocht hoe andere duurzaamheidsaspecten beter kunnen worden gemeten en gemonitord. • Hoe de gemeente aan kan haken bij de Europese rapportagerichtlijnen, die het bedrijfsleven moet hanteren vanuit de ‘Corporate Sustainability Reporting Directive’ (CSRD). • De tweede editie van de Klimaatrapportage verschijnt met meer cijfermatige inzichten, inclusief reflectie op de Werkagenda’s Duurzaamheid, het Haags Klimaatakkoord en de verduurzaming van de gemeentelijke organisatie. Europa en internationaal De klimaatopgave stopt niet bij onze stadsgrenzen.

We zetten daarom in op de versterking van de internationale samenwerking op duurzaamheid. We werken samen met andere ambitieuze steden in én buiten Nederland, zetten Europese subsidies slim in om onze projecten te financieren en, als deelnemer aan de EU-missie ‘100 Climate Neutral and Smart Cities by 2030’ (in kort: 100CNSC), bevinden ons in een netwerk van duurzame koplopers. We zetten ook in op samenwerking met internationale organisaties gesitueerd in Den Haag om lokaal te verduurzamen én kennis over klimaat, vrede en recht te vergroten. Concreet zetten we ons in 2026 op de volgende manieren in: • We zetten Europese netwerken in om oplossingen te ontwikkelen voor de financiële vraagstukken van onze verduurzamingsopgave. Hierin werken we onder andere samen met de Europese Investeringsbank én andere ambitieuze steden; • Houden Europese subsidiekansen in de gaten en doen strategisch gekozen subsidieaanvragen; • Nemen deel aan het EU Urban Agenda partnerschap Water Sensitive Cities, waarin we met partners uit de EU werken t.b.v.