RIS322469 Bijlage 4 Participatieverslag Omgevingsvisie Den Haag 2050

Participatieverslag ‘Thuis in een groene metropool aan zee’ Ontwerp Omgevingsvisie Den Haag 2050

Gemeente Den Haag Januari 2025

Participatieverslag

Inhoud Participatieverslag

3

Proces

3

Resultaten

6

Overzicht participatiemomenten

14

Ervaringen

30

Vervolg

30

Bijlagen

31

2

Participatieverslag

Participatieverslag Wat voor een stad willen we zijn in 2050? Uiteraard bepaalt de gemeente dat niet alleen. Het is belangrijk dat hierover wordt meegedacht door de mensen die in Den Haag wonen, werken, leren en spelen. Daarom zijn er duizenden gesprekken gevoerd tijdens bijeenkomsten, workshops, tentoonstellingen en op straat. Samen met de analyse van bestaand beleid, de omgevingseffectrapportage en gesprekken met experts op verschillende terreinen zijn dit de ingrediënten voor de ontwerp omgevingsvisie. Zo is bij de totstandkoming van de omgevingsvisie geïnvesteerd in het opbouwen van een permanente dialoog voor de toekomstige actualisatie en realisatie van de omgevingsvisie van Den Haag. “Met een stapel stenen kun je niets delen, toch? Voerde jij ooit een goed gesprek met een steen? Maakt de stad haar mensen of maken de mensen de stad?” Uit: “Lief Den Haag” door de jongeren die deelnamen aan het project Wij de stad ism Het Nationale Theater

Proces Participatie is niet vrijblijvend, maar noodzakelijk in de processen van het ontwikkelen van de omgevingsvisie en daarmee het samen maken van Den Haag. Participatie is een blijvende uitwisseling; daarvan wordt in dit verslag een momentopname weergegeven. Het doel van de gemeente is om een lange termijnvisie voor Den Haag en de regio op te stellen, waarbij wordt geïnvesteerd in een permanente dialoog met de stad bij de totstandkoming en de uitvoering ervan. De gemeente heeft hier belang bij, omdat zij een stad wil zijn waar mensen zich thuis voelen. Sinds 2021 hebben meer dan 3000 mensen meegedacht over de toekomst van Den Haag. Daarbij is het startdocument Participatie van het Ambitiedocument (RIS309993) gevolgd. In 2023 (RIS316652, (RIS316051) is er gekozen voor een uitbreiding van de opdracht voor het maken van de omgevingsvisie met vernieuwde aandacht voor inclusie in de participatietrajecten. De participatiemomenten waren gestructureerd rondom drie deelproducten: de Staat van de Leefomgeving, Toekomstbeelden en de ontwerp omgevingsvisie. Verder zijn de vier belangrijkste belangengroepen geïdentificeerd: bewoners, organisaties, bedrijven en ketenpartners. Deze participatiestrategie is gedurende het proces verder uitgewerkt en gevolgd.

In de infographic hieronder worden de participatiemomenten en -middelen weergegeven en de mate van invloed die per belangengroep mogelijk was. Zie voor het uitgebreide participatieplan hoofdstuk 8 Participatie van het Ambitiedocument omgevingsvisie. Dit hoofdstuk beschrijft op hoofdlijnen het te voeren participatieproces met daarbij gestelde ambities. Daarmee geldt dit hoofdstuk als het startdocument op grond van de Inspraak- en Participatieverordening Den Haag 2012. In 2021 zijn aan de gemeenteraad zes ambities voorgelegd, als beleidsmatige basis voor de omgevingsvisie 2050. Over deze ambities en de keuzes die moeten worden gemaakt is er op verschillende manieren met bewoners, ondernemers, organisaties, ketenpartners en andere overheden gesproken. Met een zo groot mogelijke verscheidenheid aan mensen. In het begin gedwongen online door de regelgeving tijdens de coronaperiode en wanneer het kon, zoveel mogelijk direct in gesprek. Er is geïnventariseerd over welke onderwerpen de gemeente al gesprekken voert of heeft gevoerd met de verschillende partijen. Dit zijn onderwerpen zoals de mobiliteitstransitie en verdichtingsvraagstukken (zoals eerder aan de orde geweest in het traject van de Agenda Ruimte voor de Stad). Ook is er gaandeweg met parallel lopende trajecten, zoals de structuurvisie Zuidwest of de wijkagenda’s, afgestemd wat betreft participatie.

3

Participatieverslag

Door op verschillende manieren mensen uit te nodigen en te betrekken bij de Haagse omgevingsvisie, zijn gesprekken gevoerd met inwoners en ondernemers uit alle stadsdelen. En met vertegenwoordigers van bedrijven en organisaties uit de stad, buurgemeenten en samenwerkingspartners. De opbrengsten van de bijeenkomsten zijn met de betrokkenen gedeeld. Het is belangrijk dat iedereen die mee wil doen, op hetzelfde kennisniveau wordt gebracht. Daarom werden alle deelproducten en kennis via de website en de nieuwsbrief gedeeld en is de werkgroep omgevingsvisie bereikbaar geweest voor vragen via de mail en tijdens diverse bijeenkomsten.

De participatie volgt het proces van de omgevingsvisie Aan de omgevingsvisie werd gewerkt aan de hand van drie leidende principes: toekomstgericht, eerlijk en inspirerend. Er is gezamenlijk richting aan de toekomst van de stad gegeven door een heldere analyse te maken, de Staat van de leefomgeving. Vervolgens zijn een aantal mogelijke toekomstbeelden en ontwikkelpaden voor Den Haag (en regio) geschetst en tot stand gekomen op basis van het participatieproces en studies. Zo is in de breedte verkend welke strategische keuzes deelnemers zouden maken en welke kansen er zijn om bij te dragen aan de gestelde zes ambities voor 2050. De bewegingen en strategische kernbeslissingen zijn nodig om het integrale toekomstbeeld voor Den Haag goed verder te kunnen onderbouwen. Dit integrale toekomstbeeld is de essentie van de Haagse omgevingsvisie. Bij de onderbouwing van het integrale toekomstbeeld is er ook inzicht nodig in de benodigde ingrepen, maatregelen, beleid en investeringen die helpen om de zes integrale ambities voor 2050 te verwezenlijken. De aanpak voor deze concretiseringsslag is beschreven in de Notitie Reikwijdte & Detailniveau (NRD), als basis voor het op te stellen Omgevingseffectrapport (OER). Deze NRD heeft een nauwe relatie met de uiteindelijke omgevingsvisie. In dit participatieverslag is een beknopt overzicht van ieder participatiemoment en de terugkoppelingen.

Referenties • Brief aan commissie Ruimte juli 2024, RIS316051 • Brief aan commissie Ruimte in oktober 2023, RIS316652 • Ambitiedocument omgevingsvisie Den Haag, september 2021, RIS309993

4

Participatieverslag

Tijdlijn participatieproces

5

Participatieverslag

Resultaten De leidende principes uit het Ambitiedocument hebben een rol gespeeld bij de weging van de inbreng op de omgevingsvisie. De complete inbreng van de deelnemers is altijd terug te vinden in de terugkoppelingen. Deze terugkoppelingen zijn niet altijd openbaar gemaakt, maar wel gedeeld met de deelnemers aan het participatiemoment. Deze terugkoppelingen zijn er regelmatig bijgehaald om het richting te geven aan het verder opstellen van de ontwerp Omgevingsvisie. Dit is gedaan om het ontwerpproces te verrijken en maatwerk te kunnen garanderen. In de volgende tekst is het totaal weergegeven. Verderop in het verslag zijn de resultaten gedetailleerder in te zien.

Deelnemers De vier belangrijkste belangengroepen van de omgevingsvisie zijn bewoners, ondernemers, organisaties, bedrijven en ketenpartners/andere overheden. Er wordt wat betreft de mate van invloed onderscheid gemaakt, per deelproduct én tussen de verschillende belangengroepen. Waarbij iedereen wordt geïnformeerd. In de infographic worden de participatiemomenten en -middelen weergegeven als ook de mate van invloed die per belangengroep mogelijk was. Het totaal aantal deelnemers aan de Haagse omgevingsvisie bedraagt ruim 3000. Er zijn veel verschillende doelgroepen bereikt. Inclusief jongeren en mensen die niet uit zichzelf naar een bijeenkomst komen. Representativiteit In de Toekomstwijzer zijn er uit bijna alle wijken deelnemers geweest die de stellingen hebben beantwoord. De verdeling van de deelnemers is qua leeftijd en gender vergelijkbaar met de inwoners van Den Haag. Wat in de deelname van de Toekomstwijzer niet overeenkwam met de verdeling van de inwoners van Den Haag is het opleidingsniveau. Het percentage deelnemers dat hoogopgeleid is, is veel hoger dan het percentage hoogopgeleiden in Den Haag. In de werksessies van de toekomstbeelden hebben we belanghebbenden en geïnteresseerden gesproken. Dit waren zowel inwoners, belangenorganisaties, ketenpartners, ondernemers en collegaambtenaren.

We hebben partijen opgezocht die minder vanzelfsprekend gehoord worden, zoals kinderen, jongeren, ouderen en inwoners met een lichte verstandelijke beperking. We hebben kennisuitwisselings-gesprekken gevoerd met bewoners- en belangenorganisaties, zoals Vrienden van Den Haag, Wijk25, AVN en Stichting Voorall. Verhalen en foto’s van inwoners en ondernemers op hun favoriete plekken in de stad worden gedeeld tijdens tentoonstellingen in bibliotheken, HMC ziekenhuizen, het atrium in het stadhuis en op de pagina’s op sociale media van Haagse Mensen. We hebben gesprekken gevoerd op drukke plekken in de stad om een verscheidenheid aan inwoners en ondernemers te bereiken. Door de samenwerking met o.a. de wijkagenda is er in beeld gebracht wat de belangen zijn die spelen op wijkniveau. Ook wordt hier duidelijk wat de wensen en acties zijn in de wijk voor de korte termijn toekomst. Het benaderen van de belangengroepen en communicatiemiddelen Er is bij het organiseren van de gesprekken ook bij bestaande activiteiten in de wijken en gemeenschappen aangesloten. Daarnaast zijn in ieder stadsdeel van de stad op drukke plekken straatgesprekken gevoerd met de Haagse mixer. Hier namen de meeste mensen de tijd om hun keuzes toe te lichten. Er zijn online, hybride en offline werksessies georganiseerd.

De werksessies zijn georganiseerd om langer en dieper in gesprek rondom de toekomstbeelden en de hoofdstukken van de omgevingsvisie te kunnen gaan met de Haagse bewoners, ondernemers en organisaties maar ook met ketenpartners en andere overheden. Daarnaast zijn er twee open online-enquêtes gehouden, om nog meer mensen de kans te geven om mee te doen en hun stem te laten horen.

6

Participatieverslag

Voor het bereiken van bewoners zijn er via de stadsdeelorganisatie verschillende netwerken benaderd. Voor het benaderen van belangenorganisaties, bewonersorganisaties en ondernemersverenigingen is er gebruik gemaakt van adreslijsten die bekend zijn bij de gemeente. De ketenpartners en overige overheden werden ook via de reguliere overleggen benaderd. In samenwerking met het Nationale Theater is er met een groep jongeren samengewerkt. In sommige gevallen, bijvoorbeeld tijdens de tentoonstelling Toekomstbeelden en het bijhorende programma, zijn de verschillende belangengroepen bij elkaar gekomen. Verder zijn er brede oproepen gedaan door middel van flyers en posters in de wijken te verspreiden. Ook is gebruik gemaakt van de gemeentelijke kanalen, zoals de nieuwsbrief van de omgevingsvisie en van de gemeente, sociale media, wijkbladen en de Stadskrant.

Inbreng De leidende principes uit het ambitiedocument over een inspirerend, eerlijk en integer verhaal voor Den Haag en een toekomstgericht bestuur zijn opnieuw leidend geweest voor de weging van de inbreng op de omgevingsvisie. De complete inbreng van de deelnemers is altijd terug te vinden in de terugkoppelingen. Deze terugkoppelingen worden tijdens het uitwerken van de omgevingsvisie regelmatig bijgehaald om het ontwerpproces te verrijken en maatwerk te garanderen. Verwerking van de resultaten in de omgevingsvisie • • • •

In hoofdstuk 1 leest u meer over de positionering van participatie bij het opstellen van deze ontwerp omgevingsvisie (1.2). In hoofdstuk 5 vindt u de resultaten uit de participatie en hoe deze binnen de bewegingen zijn meegenomen. In hoofdstuk 6 vindt u de resultaten uit de participatie en hoe deze in de stadsdelen zijn meegenomen. In hoofdstuk 7 leest u meer over participatie bij de realisatie van de omgevingsvisie. Ook vindt u hier meer over de doorwerking van participatie bij de kerninstrumenten van de Omgevingswet. Verder is aangegeven hoe participatie bij de actualisatie van de omgevingsvisie zal worden ingericht.

De toekomstbeelden blijven inzichtelijk op de website. Ze zijn in het ontwerpproces van de kaarten en het formuleren van de visie zelf gedeeltelijk verwerkt. Ook vindt u uitspraken en beeldmateriaal geciteerd in de tekst van deze ontwerp Omgevingsvisie.

Dit is meegenomen Fase 1 / Staat van de stad en Toekomstbeelden (raadplegen t/m co-produceren) nov 2021 – december 2022 Er is getracht de essentie uit de eerste fase van de participatie zo goed mogelijk te verwerken. Grofweg is er inbreng geleverd op zowel ruimtelijke (ontwikkelings-) thema’s als voor de governance ervan (procesmatige ontwikkeling). De inbreng is aan de hand van de volgende uitgangspunten gewogen om wel of niet mee te nemen: 1. Past het bij de leidende principes? - inspirerend, met verlangens, wensen en droombeelden - eerlijk, met oog voor mooie en minder mooie kanten - toekomstgericht, met handvatten voor het bestuur 2. Zijn er gezamenlijke noemers of patronen te identificeren? -Bijvoorbeeld het belang van ‘groot groen’ of het belang van het verder aankleden van het ‘DNA van Den Haag’ dat in verschillende werksessies en via verschillende kanalen is aangedragen.

7

Participatieverslag

3. Zijn de wijk-specifieke uitdagingen te abstraheren naar thema’s die voor de hele stad gelden? Kunnen we van de “hoe” een “wat” maken? Dit leverde onderstaande ruimtelijke (ontwikkelings-) thema’s op. • Bestaande kwaliteiten als uitgangspunt nemen. Gebruik de huidige kwaliteiten in de stad voor de toekomstige meervoudige ontwikkel- en beheersopgave. • Groen als onderlegger. Begin het ontwerp met een groen vel i.p.v. grijs (infrastructuur). • Blauw (water) hoort ook bij groen en gaat over een regionale aanpak. En bescherm de duinen, die zijn van ons allemaal • Den Haag is groter dan je denkt. De ruimtelijke ingreep op wijkniveau passend maken – in de regio de impact ervan monitoren en in de regio samen zoeken naar ruimte. • Betere openbare ruimte. Daarom minder auto’s op straat en in plaats daarvan meer OVverbindingen • Omgevingswaarden nooit uit het oog verliezen en ook niet de lange termijn. Met elkaar waken voor “toekomstige historische vergissingen”. • Gezondheid positief stimuleren met een preventieve aanpak i.p.v. curatieve, het toegankelijk maken van de ruimte en door de focus op de mentale gezondheid niet te vergeten om zo bijvoorbeeld eenzaamheid te verminderen en voorkomen. • De stad is van iedereen. Eerlijkheid stimuleren door toegankelijkheid van ruimte en benaderbaarheid overheid.

Procesmatige inbreng, die in de verdere ontwikkeling van de omgevingsvisie is meegenomen. • Ontwerpend onderzoek is een essentiële stap in (het) participatieproces(sen) van de omgevingsvisie. Alleen door de complexiteit van de opgave praktisch samen te benaderen worden de mogelijke gevolgen van keuzes inzichtelijk en daarmee bespreekbaar. • Werken vanuit de ‘lagenbenadering’. Door het bodem- en watersysteem van de stad (en regio) als vertrekpunt te nemen bij het inpassen van ruimtelijke ontwikkelingen. De laag van de ‘ondergrond’ stelt dan randvoorwaarden aan ontwikkelingen in de ‘netwerklaag’ en de ‘occupatielaag’. • Experimenteerruimte creëren door bijvoorbeeld lange termijn samenwerkingen zoals “de ontwerpende SER”. Denk ook aan samenwerking met bewonersinitiatieven, wijkagenda’s en stadslabs rondom thema’s of gebieden. • Maatwerk en DNA. Den Haag kent een verscheidenheid aan type wijken en ook de lokale perspectieven over de toekomst van buurt, wijk en stad variëren. Daarom is het essentieel dat we de omgevingsvisie op wijkniveau bespreekbaar maken en zo een gebiedsgerichte vertaling maken. Ook voeren we het gesprek met de verschillende gebruikers van de stad, want iedereen moet de mogelijkheid hebben om mee te doen.

Fase 2 / Ontwerp Omgevingsvisie (raadplegen; zienswijze) Januari 2023 – zomer 2025 In de tweede fase lag de focus op het maken van de integrale afwegingen die moeten worden gemaakt wanneer er straks één visie voor Den Haag ligt. Niet alles past namelijk, er moeten keuzes worden gemaakt. De activiteiten werden georganiseerd rondom het deelproduct omgevingsvisie, dus de teksten en kaarten ervan. Daarvoor werd de Haagse mixer ontwikkeld, waarbij gesprekken en werksessies werden georganiseerd over integraal afwegen. Deze zijn voor een groot deel op drukke plekken in de stad gevoerd. Daarbij is een beeld gevormd van de voorkeuren van en afhankelijkheden tussen de ambities. Er werden vervolgens ook ontwerpsessies per stadsdeel georganiseerd om dieper in gesprek te kunnen gaan met bewoners en ondernemers rondom hun eigen leefomgeving. De foto’s en verhalen van Haagse Mensen op hun favoriete plek in de stad gaat over de identiteit en cultuurhistorie van Den Haag door Haagse inwoners. De gesprekken en werksessies gingen over de keuzes die we met elkaar maken. Sociale cohesie en gezondheid/veiligheid kwamen naar voren als belangrijkste thema’s. Uit de gesprekken is een aantal zaken opgevallen, bijvoorbeeld dat ontmoeting essentieel is voor een stad waar je je thuis voelt. Het kan eenzaamheid verminderen en ervoor zorgen dat meer mensen mee kunnen doen.

Jongeren willen betaalbaar kunnen wonen en ouderen vinden vooral gezondheid en veiligheid belangrijke thema’s.

8

Participatieverslag

Zorgen zijn er over inclusie en betaalbaarheid (o.a. bij wonen en openbaar vervoer). Parkeren en autobezit zijn onderwerpen waar mensen over verdeeld zijn. Ondernemers en mensen die werken op onregelmatige tijden hechten waarde aan hun auto. Terwijl anderen hun auto minder belangrijk vinden dan meer groen of veiliger verkeer. Voorwaarde is dan wel dat er meer bredere fiets- en wandelpaden komen en OV goedkoper wordt. Oplossingen voor woningtekort en klimaatbestendigheid moet ook in afstemming met omliggende gemeenten en rijksoverheid gebeuren om effectiever te zijn. Inbreng Uit de gevoerde gesprekken blijkt dat men sociale cohesie en gezondheid/veiligheid belangrijke thema’s vindt voor de toekomst van de stad. En dat ieder stadsdeel eigen prioriteiten en zorgen heeft. Dit benadrukt het belang van een op maat gemaakte benadering bij het ontwikkelen en implementeren van stedelijke initiatieven en beleid, met bijzondere aandacht voor de specifieke behoeften en kenmerken van elk stadsdeel. Verder zijn er een aantal thema’s naar voren gekomen naar aanleiding van de participatiemomenten: 1. Begrip voor het maken van strategische afwegingen en het zien van de verbinding tussen de ambities, 2. Belang van ontmoetingen, 3. Verschil in wensen en ambities voor het wonen in Den Haag 4. Sociaal-maatschappelijke behoeften zijn vaak belangrijker voor bewoners dan economie en mobiliteit 5.

Zorgen over inclusie bij de ontwikkeling van Den Haag 6. Minder auto’s moeten zorgen voor meer ruimte voor groen 7. Aandacht voor regionale en landelijke samenwerking en verantwoordelijkheid 8. Energietransitie

1. Strategische afwegingen en verbinding tussen de ambities Het viel in de gesprekken met de deelnemers op dat zij vaak een verband tussen de verschillende ambities zien. En op deze manier hun punten verdeelden. Dus soms gaf men 0 punten aan een ambitie die zij wel belangrijk vonden maar omdat zij bijvoorbeeld veilig en bruisend vijf punten gaven ging men ervan uit dat de ambitie sociaal Den Haag vanzelf zou volgen. Hieronder volgen enkele voorbeelden van de gesprekken en hoe deze input is verwerkt: “Als je duurzaam bereikbaar prioriteit geeft help je hiermee direct het klimaat”. “Minder woningen dan is er meer ruimte voor groen”. “Een bruisende stad zorgt ook voor meer sociale cohesie en economische ontwikkeling”. “Meer lopen en fietsen draagt ook bij aan ambitie gezond”. “Zonder werk geen sociaal Den Haag”. Ook noemt men het toevoegen of behouden van meer groen niet alleen voor het klimaat maar ook als plek om elkaar te ontmoeten, te spelen, te ontspannen en te sporten. Verwerking: In de omgevingsvisie staan weinig onderwerpen op zichzelf. Omdat er is gekozen voor bewegingen is ook daar de samenhang in ambities en beleid goed te zien. Het is belangrijk en waardevol dat dit ook wordt opgemerkt door de Haagse bewoners, ondernemers en organisaties.

2. Ontmoeten is essentieel Ontmoeting wordt door alle leeftijdsgroepen en in alle stadsdelen belangrijk gevonden. Men geeft in de reacties meerdere redenen hiervoor. Het zorgt voor gemeenschapsgevoel en gaat eenzaamheid tegen. Ook vindt men het belangrijk voor mensen die behoefte hebben aan steun of het leren van vaardigheden. Wel zijn er te weinig plekken voor jongeren. Dit zou eventueel ook overlast tegengaan.

9

Participatieverslag

De buurthuizen graag ook vaker en tot later open. In stadsdelen als Laak en Escamp en wijken in Segbroek ziet men de aanwezigheid van verschillende culturen naast elkaar als een goede kwaliteit die leidt tot verbinding. Verwerking Vooral in hoofdstuk 6 is veel aandacht voor ontmoeting. En ligt de focus op de wijken waar daar het meest behoefte aan is of waar dat nog (deels) ontbreekt. Zoals door inwoners opgemerkt kan groen hier ook aan bijdragen. En beweging 1: Thuis in een divers Den Haag gaat hierop in.

3. Jongeren willen wonen, ouderen willen veilig en gezond leven in de stad De deelnemers aan de Haagse mixer jonger dan 25 jaar oud geven de ambitie “Iedereen kan wonen in Den Haag” vaker een hoge score dan andere deelnemers. Er leven veel zorgen bij jongeren over het woningtekort in Den Haag. Op dit moment is het voor veel van de deelnemende jongeren noodzakelijk om bij hun ouders te blijven wonen en zij maken zich ook zorgen over hun toekomst in Den Haag mochten ze later een gezin starten. Oudere deelnemers geven vaker dan gemiddeld een hoge score aan de ambities Gezond en Veilig en Sociaal Den Haag. Veilig over straat gaan, toegankelijkheid van openbare ruimte en de beschikbare voorzieningen in een wijk zijn belangrijke motivaties voor hun score. Men maakt zich zorgen over criminaliteit, maar ook over verdwijnende normen en waarden en omgangsvormen in de stad. Gezond en veilig is basisvoorwaarde voor veel mensen. Veilig op straat kunnen lopen is voor deze mensen belangrijk. En gezond kan zijn huisarts dichtbij of gezonde lucht of genoeg ruimte om buiten te bewegen en te sporten. Verwerking: Deze inbreng is verwerkt in de Woonvisie Den Haag 2024 en in het hoofdstuk 6 ‘De Stadsdelen’. Ook wordt deze inbreng meegenomen in de uitwerking van de hoofdlijnen uit de Omgevingsvisie in gebiedsvisies.

4. Meer prioriteit aan sociaal-maatschappelijke behoeften dan economie en mobiliteit De ambities Gezond & Veilig en Sociaal Den Haag krijgen over de hele linie een hogere prioriteit dan de ambities Bruisend en Duurzaam Bereikbaar Den Haag. In de toelichting wordt vaak gerefereerd aan de eerste twee ambities als basisvoorwaarden waar men meer waarde aan hecht voor de toekomstige stad. In de resultaten van de Provada valt juist op dat de ambities Bruisend en Duurzaam Bereikbaar hoger dan gemiddeld scoren. Er lijkt daarmee een verschil te zijn in enerzijds deelnemers die beroepshalve betrokken zijn bij stedelijke ontwikkeling en in die hoedanigheid economie en mobiliteit prioriteren. Anderzijds geven bewoners over het algemeen aan zich juist zorgen te maken over de sociaal-maatschappelijke factoren in de stad die de leefbaarheid belemmeren. Verwerking Den Haag heeft bewust gekozen voor een “meer impactvolle omgevingsvisie” waarbij ook thema’s als leefbaarheid en ontmoeting een plaats krijgen. Dit sluit goed aan bij de onderwerpen die inwoners belangrijk vinden.

5. Zorgen over inclusie bij de ontwikkeling van Den Haag In de toelichting op alle ambities valt op dat men vaak verwijst naar inclusie en/of toegankelijkheid van de stad. Bij de ambitie Duurzaam Bereikbaar wordt opvallend vaak opgemerkt dat men het openbaar vervoer te kostbaar vindt. Bij de ambitie Wonen wordt vooral de behoefte geuit aan betaalbare woningen voor jongeren en starters. Bij de ambitie Gezond en Veilig komt vaak de zorg naar voren

10

Participatieverslag

over voldoende toegang tot zorg of ouderenvoorzieningen. Bij de ambitie Bruisend Den Haag maakt men zich hard voor levendigheid in de wijken in plaats van alleen in het centrum en op Scheveningen. In de gesprekken naar aanleiding van de Haagse mixer is meerdere keren de zorg geuit of er in het Den Haag van 2050 wel plek is voor iedereen: Kunnen jongeren van nu straks een eengezinswoning vinden? Kunnen gehandicapten zich nog bewegen door een autovrije stad? Kunnen we in 2050 na 18 uur een biertje drinken in Mariahoeve of moeten we daarvoor naar het centrum? Verwerking In Beweging 1 'Thuis in een divers Den Haag’ zijn diverse aanknopingspunten opgenomen om oog te blijven houden voor inclusie bij de ontwikkeling van Den Haag. Aan de ene kant gaat het over letterlijke (fysieke) toegankelijkheid. De gemeente heeft expliciet in de Omgevingsvisie opgenomen dat toegankelijkheid richting 2050 een speerpunt is. Alle inwoners, met of zonder beperking, moeten gelijkwaardig gebruik kunnen maken van de openbare gebouwen, de openbare ruimte en van openbaar vervoer. Aan de andere kant heeft de gemeente oog voor inclusie bij het bouwen aan vitale wijken. Daarbij is thuis voelen van belang. Dat gaat over gemeenschapszin en buurtgevoel helpen stimuleren. Om die gemeenschapszin te behouden en, daar waar nodig te versterken, voegen we de komende decennia overal in de stad nieuwe woningen toe.

Dat gaat zowel om nieuwbouw als het benutten van mogelijkheden binnen de bestaande voorraad. Binnen de grootschalige gebiedsontwikkelingen CID, Binckhorst en Zuidwest is aandacht voor gemengd bouwen, maar dat is ook het geval in de andere wijken van Den Haag. Door hier op kleinschalige wijze te verdichten, helpen we mee doorstroming te bevorderen of passende woonconcepten te realiseren. In Beweging 3 ‘Verstedelijking en bereikbaarheid in samenhang’ wordt integrale wijkverbetering geadresseerd als kwaliteitsimpuls voor specifieke gebieden in de stad. In Schilderswijk, Laak, Rustenburg en Oostenbroek, Transvaal en Moerwijk staat vernieuwing van de bestaande wijken inclusief de bestaande woningvoorraad gesteld als opgave. Deze vernieuwing is overigens breder dan alleen aandacht voor woningen. Ook de kwaliteit van de openbare ruimte (groen, klimaatadaptief en natuurinclusief ingericht) en de rol van ontmoeting heeft de gemeente als aandachtspunten in de Omgevingsvisie opgenomen.

6. Minder auto’s zodat er meer ruimte voor groen komt Ook hier is inclusie belangrijk. Zorg dat iedereen mee kan doen. Niet alleen op sociaal gebied maar ook door brede stoepen voor mensen die slecht ter been zijn en afhankelijk zijn van bijvoorbeeld een rollator. Trams en bussen waar iedereen gebruik van kan maken. Een deel van de deelnemers vindt openbaar nu te duur. Meer begrip voor mensen die afhankelijk zijn van de auto doordat zij bijvoorbeeld mantelzorger zijn of werken op onregelmatige tijden waarop openbaar vervoer niet rijdt. Nieuwe wijken missen voorzieningen en bereikbaarheid van OV. Zeker in de avond. Daardoor geeft men, in bijvoorbeeld Binckhorst en Vroondaal, aan dat men de auto nog nodig heeft. Veel bewoners zien een link met de ambitie Veilig en ongezond. Auto's zorgen voor een ongezond en onveilig Den Haag. Je beweegt minder en auto’s zorgen voor ongelukken met fietsers en wandelaars. Ook wordt de ruimte die auto’s innemen in de openbare ruimte vaak genoemd. Liever ruimte voor groen of bredere fietspaden. Verwerking In Beweging 3 ‘Verstedelijking en bereikbaarheid in samenhang’ komen de brede positieve effecten van de gewenste mobiliteitstransitie in beeld. We willen mensen meer vervoerkeuzevrijheid geven, met oog voor de kwaliteit van de leefomgeving.

We willen daarbij bewoners en bezoekers stimuleren om vaker te kiezen voor schone en duurzame (deel)mobiliteit. De komende decennia werken we daarom verder aan een duurzaam mobiliteitssysteem dat veilig is, ruimte-efficiënt, schoon en op maat, verbonden en betaalbaar en rekening houdend met de bereikbaarheid voor hulpdiensten en inwoners die vanwege hun werk afhankelijk zijn van de auto.

11

Participatieverslag

De gemeente stelt zich in beweging 3 dan ook ten doel dat het openbaar vervoer en deelmobiliteit voor zowel reizigers als de gemeente betaalbaar en toegankelijk blijft.

7. Regionale en landelijke samenwerking/verantwoordelijkheid Bij ambities als Wonen en Klimaatbestendig vraagt men om een betere afstemming met de regio/omliggende gemeenten zoals Rijswijk en het Westland. Voor sommige wijken is dit dichterbij dan bijvoorbeeld de binnenstad van Den Haag. Sommige zaken kan Den Haag niet alleen. Voor klimaatbestending wordt ook gewezen naar Rijksoverheid. Verwerking In hoofdstuk 2 ‘Den Haag in de wereld’ wordt de relatie van Den Haag in de regio beschreven. In een aparte paragraaf ‘regionale samenwerking’ is de noodzaak tot samenwerking tussen Den Haag en haar buurgemeenten, waterschappen, de provincie en het Rijk onderschreven. Verreweg de meeste ruimtelijke (en sociale) vraagstukken met bijbehorende ruimteclaims overstijgen namelijk de eigen gemeentegrens. In hoofdstuk 7, de realisatiestrategie, wordt verder ingezoomd op bestaande en verder te versterken samenwerkingsverbanden die helpen om uitvoering te geven aan de ambities in de Haagse Omgevingsvisie.

8. Energietransitie Rondom de energietransitie zijn ook diverse participatieactiviteiten (o.a. stedelijk Energieplan, Haags Energie Netwerk, Groene Focuswijken, straatgesprekken en burgerberaden) georganiseerd. Om inwoners en ondernemers niet onnodig te belasten en omdat energietransitie een onderdeel is van de omgevingsvisie was energietransitie ook een thema bij bijeenkomsten over de omgevingsvisie in de stadsdelen. Het team is in gesprek gegaan om te horen wat er in de stad leeft rondom de energietransitie. Ook op deze avonden gingen de gesprekken voornamelijk over de kosten voor individuele bewoners en de zorg over de betaalbaarheid en over de behoefte aan duidelijkheid wannéér er dan gestopt wordt met aardgas. Enkele quotes vanuit de stadsdeelronde omgevingsvisie: ‘Ons bewonersinitiatief in Benoordenhout ervaart een tekort aan perspectief voor onze wijk als het gaat om de energietransitie. Wel geruststellend te weten dat een warmtenet voor minimaal 51% in publieke handen zal zijn’.

(inwoner Haagse Hout) ‘Het is een behoorlijke uitdaging om mijn monumentale pand in het centrum te isoleren en klaar te maken voor de energietransitie, daar heb ik wel hulp bij nodig’ (inwoner Centrum) ‘Ik ben helemaal voor de overstap op schone energie, maar in dit tempo gaan we het niet redden’ (inwoner Segbroek) ‘Ik wil best wat doen, maar hoe krijg ik mijn particuliere verhuurder in beweging zonder dat hij de huur dan enorm verhoogt’ (inwoner Laak) ‘In deze wijk is vooral behoefte aan hulp met energiebesparen en dat er iets aan schimmel in de woningen gedaan wordt. Die energietransitie is ook belangrijk, maar niet in het hier en nu voor de meeste mensen’ (werkzaam in Centrum) ‘De plannen om over te stappen op schone energie klinken op zich goed, maar het zou helpen om te weten wanneer dat allemaal gaat gebeuren dan’ (Inwoner Scheveningen) Verwerking De opbrengsten van de participatie vanuit de Energietransitie is verwerkt in de Transitievisie warmte. Deze is weer onderdeel van de omgevingsvisie en op deze manier is de participatie onderdeel van de omgevingsvisie.

12

Participatieverslag

Dit is niet meegenomen De hoeveelheid belangen, ideeën, adviezen en reacties die de afgelopen jaren zijn ontvangen en zijn verwerkt in een creatief proces laat niet toe om per ingebracht punt hierop in te gaan. Door de afwegingskaders van de twee fasen hierboven toe te hebben gelicht en doorlopend transparant te zijn over de tussentijdse terugkoppelingen, wordt erop vertrouwd dat daarmee deze paragraaf is ondervangen. De opbrengsten uit de vele gesprekken en online enquêtes zijn grotendeels verwerkt in de Omgevingsvisie. Wanneer opmerkingen of wensen te concreet waren voor de omgevingsvisie zijn de punten gedeeld met de collega’s die zich bezighouden met de wijkagenda’s of op een andere manier betrokken zijn bij meer actuele plannen of acties in de stad. Ook zijn opmerkingen of wensen terecht gekomen in hoofdstuk 6, de stadsdelen. In dit hoofdstuk zijn stadsdeelspecifieke opgaven benoemd en op kaart verbeeld. Dit bleek vaak het schaalniveau dat dicht bij de belevingswereld van inwoners lag, omdat het vaak ging over concrete plekken in het stadsdeel waar opgaven en ambities samenkomen. De opmerkingen en wensen uit de vele participatiemomenten op dit concrete schaalniveau zijn zeer bruikbaar voor de uitwerking van de Omgevingsvisie. Deze zal namelijk in gebiedsvisies en omgevingsprogramma's worden uitgewerkt.

13

Participatieverslag

Overzicht participatiemomenten Hieronder zijn alle participatiemomenten in te zien. De lijst is omgekeerd chronologisch opgesteld. Fase 2 Januari 2023 – december 2024: de omgevingsvisie Januari en februari 2025 (incl. voorjaarsvakantie) werksessies / raadplegen Wat: Het grote Haagse Doeboek voor jonge stadbouwers: Boekje waar kinderen opdrachten kunnen maken, tekenen en puzzels spelen die te maken hebben met de toekomst van de stad. Zij kunnen hun ideeën ook gratis opsturen naar de wethouder. Ook is er een pagina bedoeld voor de ouders waar we verwijzen naar de website van de omgevingsvisie. Wie: Doelgroep: kinderen tussen de 8 en 12 jaar en hun ouders Aantal: 1500 Verspreiding via wijkcentra en bibliotheken

4 en 10 september 2024 bijeenkomst terugkoppeling / raadplegen Wat: Stadsdeelbijeenkomsten waar deelnemers de verwerking van input in hoofdstuk over stadsdelen toetsen + workshop voor kinderen. Wie: inwoners, ondernemers en samenwerkingspartners Waar: Op twee centrale plekken in de stad Aantal: 170 deelnemers

14

Participatieverslag

26 juni 2024 bijeenkomst / raadplegen Wat: Bijeenkomst samen met Platform STAD waar deelnemers konden reageren op de gepresenteerde bewegingen in de omgevingsvisie Wie: Samenwerkingspartners zoals woningcorporaties, HTM, buurgemeenten, AVN en Dunea Waar: Julianaplaza Aantal: 75 Verslag: https://www.platformstad.nl/agenda/verhaal-van-de-stad/

15

Participatieverslag

6 mei 2024 werksessie / raadplegen Themasessie met vertegenwoordigers ondernemers Wat: Presentatie stand van zaken omgevingsvisie en mogelijkheid om te reageren vanuit hun perspectief Wie: Leden van Bestuurlijk Overleg Economische Zaken Waar: House of Future’, Frijdastraat 7 in Rijswijk Aantal: 15

15 mei t/m 2 juli 2024 Tentoonstelling/ informeren Tentoonstelling (8 weken in de bibliotheken) en verspreiding magazine Haagse Mensen Mensen uit de 44 wijken hebben aangegeven wat hun favoriete plek in de stad is. Zij zijn hier gefotografeerd en geïnterviewd. Zo weten we op een laagdrempelige manier meer over wat mensen belangrijk vinden in hun wijk. Ook stond er een artikel over Haagse Mensen in LEVEN magazine. En is het magazine als bijlage verzonden. Verdere verspreiding is gegaan via wijkcentra, bibliotheken en culturele instellingen. Inmiddels zijn we bezig met een deel 2 en heeft het account op Instagram ruim 700 volgers (nov 2024). Geschat bereik: duizenden inwoners en ondernemers in de stad Verslag hieronder, zie ook https://omgevingsvisie.denhaag.nl/uploads/attachments/clwkfd0nk201o0iamjbz505t5-240292-dsomagazine-haagse-mensen-ap-v07t.pdf

16

Participatieverslag

15 februari t/m 15 maart 2024 online enquête / raadplegen Online versie van de Haagse mixer om mensen die niet naar de bijeenkomsten konden komen en die we nog nier hadden bereikt ook de kans te geven hun input te geven op de ambities uit de omgevingsvisie

17

Participatieverslag

Terugkoppeling: https://omgevingsvisie.denhaag.nl/haagsemixer Januari en februari 2024 werksessie / raadplegen Stadsdeelbijeenkomsten waar na een korte toelichting op de omgevingsvisie mensen vragen konden stellen, de Haagse mixer konden spelen en hun geliefde en verbeterplekken in hun wijk konden aangeven. Hier zijn ook gesprekken gevoerd door de collega’s van de Energietransitie. De opbrengsten zijn verwerkt in de Transitievisie Warmte en de omgevingsvisie. Waar: Verschillende centrale plekken in de stadsdelen Terugkoppelingen: https://omgevingsvisie.denhaag.nl/sfeerverslagen

23 oktober 2024 stadgesprek / informeren STADgesprek olv Platform STAD over de omgevingsvisie waarin de diverse scenario’s zijn besproken. Wie: samenwerkingspartners zoals culturele instellingen, vertegenwoordigers van ziekenhuizen en scholen en woningcorporaties. Aantal: 35 Terugkoppeling: https://www.platformstad.nl/van-vier-scenarios-naar-een-haagse-omgevingsvisie/

18

Participatieverslag

11 oktober 2024 werksessie / raadplegen Creatieve sessie met kinderen tijdens festival Uit je Dak. Wat kan er in de toekomst allemaal op jouw dak? Wie: Kinderen van 8 t/m 12 jaar Waar: Winkelcentrum Leyweg Aantal: 18 Verslag: foto’s

7 oktober stadsgesprek / raadplegen Stadsbrede bijeenkomst waar een tussentijdse terugkoppeling werd gegeven van de opbrengsten uit de Haagse mixer en de mogelijkheid om te reageren en de Haagse mixer te spelen en zo input te leveren. Wie: inwoners en ondernemers Waar: Atrium, stadhuis Aantal: 85 Verslag: https://stadskrant.denhaag.nl/wp-content//uploads/2023/10/2023-10-25.pdf

19

Participatieverslag

20

Participatieverslag

29 september 2023 Stadmakersfestival / raadplegen Sessie tijdens Stadmakersfestival met stand van zaken omgevingsvisie en spelen Haagse mixer en stellen van vragen. Wie: belangenorganisaties en inwoners Waar: biljartcentrum Keu’s Genoeg Aantal: 15

Juni t/m oktober 2023 Haagse Mixer straatgesprekken / raadplegen Om zoveel mogelijk diverse bewoners te bevragen over deze ambities is de Haagse mixer bedacht en ontwikkeld. De Haagse mixer is een kartonnen schuifpaneel waarop de ambities kort en concreet worden beschreven. Deelnemers konden zelf 10 punten verdelen over de zes ambities d.m.v. de schuiven op het paneel. Hierna zijn we met hen in gesprek gegaan. Waarom kiezen zij voor deze ambities? En waarom krijgen andere ambities minder punten? Op deze manier is naar boven gehaald wat de belangrijkste ambities zijn per doelgroep (bijvoorbeeld jongeren en ouderen) en in de stadsdelen. Verder is gekeken naar mogelijke verschillen tussen doelgroepen en tussen stadsdelen. Waar: gekozen voor drukke plekken in de stad zoals Grote Marktstraat of Haagse Markt of bestaande activiteiten zoals jaarlijkse bbq Participatiekeuken Wie: inwoners, jongeren en ondernemers Aantal: bijna 1200

21

Participatieverslag

Fase 1: nov 2021 – december 2022: De Toekomstbeelden 30 november 2022 Stadgesprek (hybride) / informeren Stadgesprek: Deel uw zienswijze (mening) over de Notitie Reikwijdte en Detailniveau (NRD) https://omgevingsvisie.denhaag.nl/artikel/62https://omgevingsvisie.denhaag.nl/artikel/56 Volledige verslag https://omgevingsvisie.denhaag.nl/uploads/attachments/clbq7uns3ga910i7ohrrukky4-verslagstadsgesprek-nrd-en-omgevingsvisie-den-haag-30-11-2022.pdf Wie: Bewoners, organisaties

22

Participatieverslag

13 mei 2022 interview / informeren De Staat van de Leefomgeving: Hoe staan Den Haag en de Hagenaars ervoor? https://omgevingsvisie.denhaag.nl/artikel/52 Februari – mei 2022 werksessies en presentatie Wij de Stad / co-produceren Het Nationale Theater bedacht en begeleidde het project Wij, de stad. Zeventig Haagse jongeren maakten samen met experts van de stad, leeftijdsgenoten, een tekstschrijver en een theaterdocent een blauwdruk aan verhalen voor de stad in 2050. De gemeente ontving van hen een plattegrond en zes teksten over de toekomst van hun Den Haag. Wie: 70 Haagse jongeren

23

Participatieverslag

13 mei 2022 Stadmakersfestival 2022 stand / raadplegen Stand tijdens het stadmakersfestival met informatie over de omgevingsvisie en mogelijkheid om in gesprek te gaan over ideeën en wensen voor de toekomst van Den Haag. Wie: Stadmakers

24

Participatieverslag

11 maart 2022 The Hague Inspired stand / raadplegen Stand tijdens het door het Economic Board georganiseerde event The Hague Inspired met informatie over de omgevingsvisie en mogelijkheid om in gesprek te gaan over ideeën en wensen voor de toekomst van Den Haag. Wie: ondernemers 11 maart 2022 Webinar en panelgesprek / co-produceren Webinar Samen Stad Maken Wie: Stadmakers ivm de SER (sociale effecten rapportage)

15 februari tm 7 maart 2022 tentoonstelling toekomstbeelden + rondleidingen / raadplegen Tentoonstelling toekomst van Den Haag met verschillende toekomstbeelden en de eerste resultaten van de toekomstwijzer. Rondleidingen met gesprekken. (https://omgevingsvisie.denhaag.nl/artikel/48) Wie: 250 inwoners en ondernemers

25

Participatieverslag

December 2021 – 24 januari 2022 toekomstwijzer / raadplegen Digitale Toekomstwijzer https://omgevingsvisie.denhaag.nl/artikel/50 De Toekomstwijzer: stemwijzer met vragen en stellingen over hoe Den Haag zich de komende 30 jaar kan ontwikkelen en waar je kon aangeven of je bereid was de gevolgen van je keuze te accepteren. In de Toekomstwijzer kon iedereen de moeilijke afwegingen uitproberen, die straks in de omgevingsvisie te maken zijn. In werksessies zijn deze afwegingen verder samen verkend. Dit is gedaan met inwoners van Den Haag, ondernemers, belangen- en bewonersorganisaties, buurgemeenten en het waterschap. Een aantal van deze ideeën, wensen en zorgen voor Den Haag in 2050 waren te zien op posters in de tentoonstelling in het Atrium en staan op de website van de omgevingsvisie. Wie: 576 inwoners en ondernemers

26

Participatieverslag

November 2021- februari 2022 werksessies toekomstbeelden / co-produceren Voor het maken van de toekomstbeelden werden (online) werksessies georganiseerd met verschillende belangengroepen. De uitkomsten van de vraag “wat wens je Den Haag toe in 2050?” werden in het atrium tentoongesteld en in twee webinars met de makers besproken. Zie bijlage toekomstbeelden. Wie: 150 bewoners, waaronder een klankbordgroep, jongeren, bewoners- en belangenorganisaties, ondernemers, instellingen, ketenpartners en andere overheden.

November 2021- mei 2022 Verhalen van bewoners uit Den Haag / raadplegen Verschillende bewoners delen hun toekomstbeelden en -wensen voor Den Haag. Zie de website voor verhalen. https://omgevingsvisie.denhaag.nl/artikel/42 https://omgevingsvisie.denhaag.nl/artikel/43 https://omgevingsvisie.denhaag.nl/artikel/44 https://omgevingsvisie.denhaag.nl/artikel/45 https://omgevingsvisie.denhaag.nl/artikel/47 https://omgevingsvisie.denhaag.nl/artikel/49 https://omgevingsvisie.denhaag.nl/artikel/51 https://omgevingsvisie.denhaag.nl/artikel/53

27

Participatieverslag

28

Participatieverslag

November 2021 Ontwerp je eigen wijk / co-produceren Leerlingen van basisschool Prinsehage speelden het planologiespel Ontwerp je eigen wijk. Hierbij hebben de leerlingen toekomstbeelden voor Den Haag getekend. Die werden tentoongesteld in het Atrium samen met de andere toekomstbeelden. Wie: leerlingen van basisschool Prinsehage

29

Participatieverslag

Ervaringen De gesprekken worden voorgezet, ook wanneer de Haagse omgevingsvisie er ligt. Zowel wat betreft het houden van de permanente dialoog als bij de actualisatie van de omgevingsvisie. Op basis van het participatieproces rondom de totstandkoming van deze ontwerp omgevingsvisie zijn er een aantal praktisch tips naar voren gekomen: • •

• • • • • • • •

Luister naar de behoefte van mensen in de stad. Maatwerk en DNA. Den Haag kent een verscheidenheid aan type wijken en ook de lokale perspectieven over de toekomst van buurt, wijk en stad variëren. Daarom is het essentieel dat we de omgevingsvisie op wijkniveau bespreekbaar maken en zo een gebiedsgerichte vertaling maken. Voer het gesprek met de verschillende gebruikers van de stad, want iedereen moet de mogelijkheid hebben om mee te doen. Organiseer de participatie en gesprekken zoveel mogelijk bij mensen in de buurt en sluit aan bij bestaande activiteiten. Er gebeurt al zoveel in de wijken! Haak voor meerdere belangengroepen aan bij meerdere activiteiten. Jongeren spreek je anders aan dan een bewonersorganisatie en ook de opzet van de activiteit of bijeenkomst is anders. Ontwerpend onderzoek is een essentiële stap in participatieprocessen van de omgevingsvisie. Alleen door de complexiteit van de opgave praktisch samen te benaderen worden de mogelijke gevolgen van keuzes inzichtelijk en daarmee bespreekbaar. Trek als gemeente samen op i.p.v. meerdere activiteiten te organiseren in een korte periode. Creëer experimenteerruimte door bijvoorbeeld lange termijn samenwerkingen. Denk ook aan samenwerking met bewonersinitiatieven, wijkagenda’s en stadslabs rondom thema’s of gebieden.

Werk vanuit de ‘lagenbenadering’ (de occupatielaag, netwerklaag en de ondergrond, red.) Laat aan deelnemers weten wat er met de input is gedaan.

Vervolg Door de ter inzagelegging van de ontwerp omgevingsvisie wordt met de zienswijzeprocedure de participatieve totstandkoming van de ontwerp omgevingsvisie afgerond. De ambities uit de ontwerp omgevingsvisie rondom participatie in de realisatie en actualisatie van de omgevingsvisie laten echter zien, dat de gemeente door de totstandkoming een waardevol dialoog met de stad is aangegaan rondom de toekomst van de stad. Ook wordt er met de ontwerp omgevingsvisie uitgesproken, dat de gemeente graag het begonnen gesprek wil verduurzamen en als permante dialoog voorzet.

30

Participatieverslag

Bijlagen Toekomstbeelden Zie ook: https://omgevingsvisie.denhaag.nl/tentoonstelling

31

Participatieverslag

32

Participatieverslag

33

Participatieverslag

34

Participatieverslag

35

Participatieverslag

36

Participatieverslag

37

Participatieverslag

38

Participatieverslag

Toekomstbeelden / Wij de Stad – teksten De ingesproken teksten kunnen via de QR codes worden opgevraagd.

39

Participatieverslag

40

Participatieverslag

41

Participatieverslag

42

Participatieverslag

43

Participatieverslag

44