RIS321990 Bijlage 5 Eerste aanvulling project-MER
Tekst van het document
Het is dan ook wenselijk dat er beter begrip is voor de uitdagingen die het voldoen aan de BENG meebrengt. Door een goede beschrijving kan worden ingeschat of er aanvullende maatregelen nodig zijn en wat daar dan de milieueffecten van zijn. Gebouw gebonden energieopwek wordt helemaal niet genoemd als optie. Er ontbreekt een beschouwing over netcongestie. Dit is vooral relevant voor de gebieds-wko. Het MER noemt een effectenstudie over de gebieds-wko, maar daarvan zijn de resultaten niet opgenomen. In verschillende steden in Nederland zijn WKO’s op dit moment niet mogelijk omdat de netcapaciteit te klein is. De consequenties en risico’s hiervan voor Escher Gardens zijn niet in beeld gebracht. De netcongestiekaart van netbeheerder (Stedin) geeft nu nog geen knelpunten voor het gebied van en rondom Escher Gardens. Het is echter nog niet bekend wat de additionele vraag van Escher Gardens zelf. Ook is niet duidelijk wat de extra belasting is van het laden van elektrische voertuigen (EV) van de aanstaande bewoners in de nabij gelegen parkeergarage(s) en wat het effect is op de netcongestie. Ook dit is een voorbeeld van de opmerking van de Commissie in hoofdstuk 1 en paragraaf 2.1: één aspect van een project binnen het CID hoeft niet tot een probleem te leiden, maar mogelijk is dit in combinatie wel het geval.
De Commissie adviseert het MER, voorafgaand aan het besluit, aan te vullen met: - een uitgewerkte analyse van de energievraag en van de wijze hoe hierin zal worden voorzien. Geef een beschouwing hoe netcongestie wordt voorkomen; - hoe de BENG-eisen in het ontwerp worden meegenomen; - de uitwerking van maatregelen om inpandige hittestress te voorkomen.’
1
Advies van de Commissie mer, referentie a3795ts
26 | 31
Witteveen+Bos | 141988/24-008.727 | Definitief
De uitwerkingen ten aanzien van hittestress zijn opgenomen in paragraaf 5.3.
6.1.1
Beleid energie
De gemeente Den Haag heeft de volgende ambities, die voortkomen uit de opgaven: - op gebouw- en gebiedsniveau geldt BREEAM-NL minimaal 4 sterren (excellent); of GPR Gebouw van minimaal 8 voor de thema’s: milieu, gezondheid, gebruikskwaliteit en toekomstwaarde; voor energie geldt een score van 9; - gasloos bouwen; - overmaat in de plint en stedelijke laag; toepassen van een verdiepingshoogte waarin meerdere functies (zoals woningen en kantoren) kunnen worden opgevangen; - flexibiliteit in functies in ieder geval in de stedelijke laag; - rekening houden met veranderingen, aanpassingen, onderhoud en vervanging van verschillende bouwonderdelen. Referentie bestaand beleid: - schone energie voor Den Haag, Stedelijk Energieplan 2020 (RIS306869); - nota Haagse hoogbouw: Eyeline en Skyline (RIS298448); - nota duurzaamheid: schone energie in een groene stad (RIS301829); - coalitie akkoord (RIS304121); - iitvoeringsplan Duurzame Stedenbouw (RIS251776). De ambities zoals geformuleerd zijn waar mogelijk verwerkt in de bouwplannen en het bestemmingsplan voor Escher Gardens.
6.1.2
Analyse warmte en energie
Analyse warmte en energie Voor de integrale gebiedsontwikkeling Laakhavens Hollands Spoor is in 2021 met Eteck een concessieovereenkomst afgesloten (RIS310745). Volgens het warmteplan (RIS306882) zijn nieuwbouwontwikkelingen in het warmteplangebied verplicht aan te sluiten op een duurzaam warmtesysteem. Het doel van de concessieovereenkomst is om de bodemenergie die beschikbaar is in het concessiegebied optimaal te gebruiken. Primair wordt dit ingezet voor nieuwbouw en waar mogelijk voor overig vastgoed. Duurzaamheid, klanttevredenheid, leveringszekerheid en betaalbaarheid staan daarbij voorop. Het is bekend dat het energienetwerk in Laakhavens tegen haar eindcapaciteit aanloopt. In de huidige situatie is er nog geen congestie maar bij elk nieuw groot bouwproject dat na The Grace komt, treedt dit wel op. Ten behoeve van de gebiedsontwikkeling Laakhavens zijn twee nieuwe ringleidingen noodzakelijk: één in het gebied stadcampus- spoorzone HS, en één in het gebied Laakhavens Centraal. Stedin heeft een aansluitplicht en moet dus de ringleiding middenspanning aanleggen. Om tijdig (voor in gebruikname van Escher Gardens) tot realisatie van deze nieuwe ringleidingen te komen is samen met Stedin al gekeken naar waar de tracés voor deze leidingen komen te liggen en wanneer die aangesloten kunnen worden. Er wordt momenteel een convenant tussen Stedin en de gemeente opgesteld.
6.1.3
Energievraag en BENG Escher Gardens
Voor Escher Gardens zijn de landelijke BENG-eisen zoals opgenomen in het Bbl het vertrekpunt en de ondergrens, waarbij de ambitie is om een betere energieprestatie te realiseren. Verschillende maatregelen kunnen bijdragen aan energieneutraliteit en worden nader onderzocht en uitgewerkt:
27 | 31
Witteveen+Bos | 141988/24-008.727 | Definitief
-
het toepassen van hoogwaardige isolatiematerialen om warmteverlies te minimaliseren en hitte buiten te houden; het installeren van energie-efficiënte systemen zoals LED-verlichting en energiezuinige HVAC-systemen; duurzame energieopwekking: · het installeren van zonnepanelen op de daken van de torens en mogelijk geïntegreerd in de gevels om zonne-energie te benutten; · de inzet van collectieve warmte en koude opwerking (WKO) voor verwarming en koeling; Smart Building Technologie: · het implementeren van een gebouwbeheersysteem (BMS) dat energieverbruik monitort en optimaliseert op basis van actuele behoefte; · het gebruik van sensoren en automatisering om verlichting en klimaatbeheersing efficiënt te regelen; warmteterugwinning: · het toepassen van warmteterugwinningstechnieken in ventilatiesystemen en sanitair water om de energie-efficiëntie te verhogen.
-
-
-
WKO In 2019 is door VHGM een onderzoek uitgevoerd naar de potentie van bodemenergie in het HS Kwartier en het gebruikmaken van een duurzaam klimaatsysteem. Uit dit onderzoek is gebleken dat een open bodemenergiesysteem met geclusterde doubletten voor een groot deel kan voorzien in warmte en koude. Met aanvulling van een alternatieve warmtebron (zoals bijvoorbeeld stadsverwarming) kan volledig worden voorzien in de warmtevraag van Escher Gardens. Met Eteck is in 2020 door de ontwikkelaar een overeenkomst afgesloten voor het realiseren van een gebieds-WKO voor de gebiedsontwikkeling HS Kwartier. Hierin zijn 6 warmte en 6 koude bronnen opgenomen. Het project Stationspostgebouw is reeds aangesloten op dit WKO-systeem, Escher Gardens is het volgend beoogde project. De gemeente Den Haag heeft ook deze bronnen als uitgangspunt gehanteerd bij de Europese aanbesteding voor het energiekavel Laakhavens. In 2021 won Eteck de Europese aanbesteding om alle nieuwbouw in de Haagse Laakhavens te voorzien van duurzame warmte en koude. Hierdoor zijn de bronnen tussen het HS Kwartier en Laakhaven op elkaar afgestemd. Zie ook paragraaf 6.1.2.
6.2
Circulariteit
Wat zegt de Commissie1: ‘Het MER maakt niet goed duidelijk hoe het project rekening houdt met een nieuwe landelijke standaard voor circulariteit bij de ontwikkeling van Escher Garden, zowel qua ruimte als faciliteiten. In deze standaard zullen de volgende aspecten een rol spelen: - circulair bouwen en slopen; - de mate van gebruik van duurzame materialen (zoals houtbouw); - circulair watergebruik; - het behouden of bevorderen van de deeleconomie; - afvalreductie, -scheiding en recycling.
1
Advies van de Commissie mer, referentie a3795ts
28 | 31
Witteveen+Bos | 141988/24-008.727 | Definitief
De Commissie beveelt aan deze aspecten bij de uitwerking van de plannen in de volgende fase uit te werken. Besteed daarbij ook aandacht aan: - in hoeverre de ambities voor circulariteit invloed hebben op de manier waarop afvalinzameling binnen het gebied zal plaatsvinden; - de manier waarop de gemeente circulair bouwen en slopen faciliteert. Ga na hoe dit past in de verschillende voorkeursconcepten voor circulariteit (vaak aangeduid met de R-ladder volgens Cramer). Geef aan of de ambities worden gehaald; - het gebruik van grondstoffen, energie, materialen en afvalstoffen. Beschrijf hoe het gebruik kan worden voorkomen en welke mogelijkheden er zijn voor hergebruik, recycling of terugwinnen; - de wijze monitoring van de voortgang van de circulariteitsopgave.’
6.2.1
Ambities circulariteit
Ruimtelijke ontwikkelingen kunnen zorgen voor de randvoorwaarden waarbinnen een circulaire economie realiseerbaar is. Voor de deeleconomie, het hergebruik van materialen en het gescheiden inzamelen van afvalstoffen is flexibele ruimte nodig in de stad. Gebouwen, gebouwdelen, elementen en andere grondstoffen die we nu inzetten moeten in de toekomst herbruikbaar blijven. Die herbruikbaarheid wordt in grote mate bepaald door het ontwerp en de toepassing nu. Flexibel en aanpasbaar bouwen met robuuste maatvoeringen draagt daaraan bij. De gemeente Den Haag heeft beleid om bij te dragen aan circulariteit: - Circulair Den Haag (RIS299353); - Nationaal Grondstoffenakkoord (RIS296148); - City Deal Circulair en Conceptueel Bouwen (RIS306949); - Nota Duurzaamheid (RIS301829); - Nota Haagse hoogbouw: Eyeline en Skyline (RIS298448); - Actieplan Maatschappelijk Verantwoorde Inkoop (RIS305068); - Grondstoffenplan Den Haag: van afval naar grondstoffen (RIS310285).
6.2.2
Mogelijke maatregelen circulariteit
Ten aanzien van circulariteit zijn verschillende maatregelen mogelijk. Op dit moment is dit nog niet uitgewerkt voor Escher Gardens. In de volgende fase wordt dit verder gespecificeerd. Mogelijke maatregelen zijn hieronder beschreven. Circulariteit bouwfase - duurzame inkoop: · het selecteren van bouwmaterialen op basis van milieuvriendelijkheid, duurzaamheid en mogelijkheid tot hergebruik of recycling; · het waar mogelijk werken met lokale leveranciers helpt om de koolstofvoetafdruk van transport te verminderen; - gebruik van gerecyclede materialen: · het waar mogelijk integreren van gerecyclede materialen in de bouw, zoals gerecycled beton voor funderingen of gerecycleerd staal voor de constructie; - minimaliseren van bouwafval: · door het efficiënt plannen van bouwprocessen kan verspilling worden voorkomen. Dit kan door nauwkeurige maten en hoeveelheden te bestellen en door prefabricage waar mogelijk; · afvalmaterialen scheiden en recyclen op de bouwplaats. Denk hierbij aan het scheiden van metaal, hout en beton.
29 | 31
Witteveen+Bos | 141988/24-008.727 | Definitief
Energieneutraliteit bouwfase - beperken van energiegebruik tijdens de bouw: · door de toepassing van Elektrisch materieel (indien mogelijk) kan de CO2 uitstoot in de bouwfase beperkt worden; · het efficiënt plannen van werkzaamheden om het energieverbruik te minimaliseren (bijvoorbeeld door gecombineerde leveringen en taken); - tijdelijke energieopwekking: · het gebruik van mobiele zonne-energie-eenheden voor het opwekken van stroom op de bouwplaats. Gebruiksface - afvalvermindering en recycling: · stimuleer bewoners en gebruikers van de gebouwen om afval te verminderen en effectief te recyclen door middel van toegankelijke faciliteiten.
6.3
Wateroverlast
Wat zegt de Commissie1: ‘Er is in het hele projectgebied een verhoogd risico op wateroverlast. De geplande oppervlakte groene daktuin (1000 m2) is te klein om als enige maatregel wateroverlast te voorkomen. In de bijlage van het MER staan de kwantitatieve standaardeisen van de Hoogheemraadschap en de Gemeente als te nemen maatregel door de initiatiefnemer. Het project moet 200m3 regenwater bergen. De Commissie gaat ervan uit dat deze eis gebaseerd is op een kwantitatieve analyse en afdoende is om de direct door de ontwikkeling gegenereerde (potentiële extra) wateroverlast te mitigeren. Zie ook de opmerking bij ‘hittestress in de openbare ruimte’ in paragraaf 2.4. De Commissie beveelt aan om bij de uitwerking van de plannen te zorgen voor voldoende waterberging.’ In de huidige situatie zijn in de omgeving van Escher Gardens meerdere kwetsbare locaties voor wateroverlast door extreme neerslag. Met de verwachte toenemende neerslagextremen zal er ook een toename zijn in het aantal kwetsbare locaties en de omvang waarin wateroverlast optreedt. Een aandachtspunt voor Escher Gardens is de aangrenzende Waldorpstraat die gevoelig is voor wateroverlast. Afstroming van hemelwater van Escher Gardens naar de Waldorpstraat moet dan ook tot een minimum beperkt worden om verdere overlast te voorkomen.
De transformatie van de Waldorpstraat tot een groene straat met waterberging zal naar verwachting leiden tot verbetering van de huidige situatie ten aanzien van wateroverlast. De gemeente zal hiervoor een buitenruimteplan opstellen waarin passende maatregelen ter voorkoming van wateroverlast worden getroffen. Escher Gardens en de gebiedsontwikkeling HS Kwartier worden benut om het gebied meer waterrobuust te maken. Hemelwater wordt vast gehouden en wordt vertraagd afgevoerd. De ontwikkeling van Escher Gardens leidt tot een afname van verhard oppervlak. De nieuwbouw komt deels als vervanging van bestaande bebouwing en grotendeels als vervanging van een verhard parkeerterrein. De nieuwbouw heeft circa 1.000 m2 aan daktuin. Ten opzichte van de referentiesituatie neemt de hoeveelheid verharding af en de hoeveelheid vergroening toe. De gemeente Den Haag stelt eisen aan de waterberging van nieuwbouwontwikkeling. Zo moeten nieuwbouwontwikkelingen minimaal 50 mm neerslag kunnen bergen. Dit betekent een minimale waterberging van 200 m3 voor Escher Gardens. Deze eis is strenger dan die van het Hoogheemraadschap van Delfland. Tevens kan de waterberging ook worden benut voor het bewateren van de beplanting.
1
Advies van de Commissie mer, referentie a3795ts
30 | 31
Witteveen+Bos | 141988/24-008.727 | Definitief
7 STIKSTOF EN NATUUR Wat zegt de Commissie1: ‘De berekeningen van de stikstofdepositie zijn worst-case uitgewerkt voor bijvoorbeeld brandstofgebruik, filepercentages en heersend verkeersbeeld. In het MER staat verder de bouw vrijwel geheel elektrisch plaatsvindt, met uitzondering van de hei-installatie en de verkeersbewegingen. Volledig elektrisch bouwmaterieel is momenteel beperkt beschikbaar maar dat verandert snel. De aannames lijken daarmee realistisch. De Commissie beveelt aan dit te borgen in de vergunningverlening. Eén aspect is niet goed navolgbaar. Dit zijn de puntbronnen van de parkeergarages in de gebruiksfase. De gemeentelijke modellen voorzien in drie wegvakken die de Q-Park Laakhaven vertegenwoordigen. De NOX- en NH3-emissies van deze wegvakken zijn naar rato verdeeld over beide ingangen. De onderbouwing van de grootte van deze emissies zijn niet in het MER opgenomen. Omdat het wel om 26% van de totale stikstofemissies in de gebruiksfase gaat, is deze onderbouwing wel nodig. De Commissie beveelt aan deze onderbouwing wel beschikbaar te hebben bij het verstrekken van de vergunning.’ De nieuwste stikstofberekeningen zijn opgenomen als bijlage bij het bestemmingsplan Escher Gardens. Bij de indiening van de omgevingsvergunning zal de stikstofberekening inclusief onderbouwing worden herijkt, en dan wordt deze onderbouwing toegevoegd.
1
Advies van de Commissie mer, referentie a3795ts
31 | 31
Witteveen+Bos | 141988/24-008.727 | Definitief
www.witteveenbos.com