RIS321962 Bijlage Rapport Lisztstraat
Tekst van het document
Bezoekadres: De Waal 18 5684 PH Best Postadres: Hoofdweg 76 3067 GH Rotterdam T +31 (0)88-5152505 E info@cauberghuygen.nl W http://www.cauberghuygen.nl K.V.K. 58792562 IBAN NL71RABO0112075584
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek Datum Referentie
28 februari 2025 11373-60145-05
Referentie Rapporttitel
11373-60145-05 Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
Datum
28 februari 2025
Opdrachtgever
Gemeente Den Haag Spui 70 2511 BT 'S-GRAVENHAGE De heer T. Jacobs
Contactpersoon
Behandeld door
De heer ing. A. Demoet Cauberg Huygen B.V. Bezoekadres: De Waal 18 5684 PH Best Postadres: Hoofdweg 76 3067 GH Rotterdam Telefoon 088-5152505
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 2
Inhoudsopgave Samenvatting
5
1
Inleiding
7
2
Uitgevoerde werkzaamheden
8
2.1 2.2 2.2.1 2.3 2.4
Kozijnrenovatie en glasverbetering 2020/2021 Inventarisatie / klachtenonderzoek / uitgevoerde maatregelen vanuit Staedion Omvang klachten Toekomstige renovaties Aanpassing verwarmingssysteem in 2016
8 9 10 10 10
3
Inspectie & algemene gegevens
11
3.1 3.1.1 3.2 3.3 3.4
Algemeen Algemene omschrijving koude klachten Overzicht situatie (algemene zin) Relevante bouwkundige en installatietechnische gegevens Eerste bevindingen op basis van visuele inspectie
11 11 12 13 13
4
Toets – bouwregelgeving
15
4.1 4.1.1 4.1.2 4.1.3 4.2 4.3 4.3.1 4.3.2 4.3.3
Overzicht eisen – Bouwbesluit 2012 – bestaande bouw / verbouw Thermische kwaliteit Luchtvolumestroom Ventilatie Beoordeling kozijnvervanging en glasvervanging (+ aanbrengen ventilatieroosters) Luchtdichtheidsmetingen Eisen Bepalingsmethode Meetresultaten en beoordeling
15 15 15 15 16 17 17 17 18
5
Onderzoek comfortproblematiek
19
5.1 5.2 5.3 5.3.1 5.4 5.5 5.6
Algemeen, eisen en behaaglijkheid Koudeklachten bij ouderen tijdens de winterperiode Luchtlekken opsporen door middel van Infraroodopnamen opnamen Overzicht luchtlekken per appartement Invloed beglazing Temperatuurmetingen Beoordeling convectieve werking verwarming
19 19 20 23 24 24 25
6
Beoordeling ventilatiesysteem
26
6.1
Analyse ventilatiesysteem in de appartementen
26
7
Analyse verwarmingssysteem
28
7.1 7.2 7.3
Bouwregelgeving - verwarmingssysteem Werking verwarmingssysteem Koude voeten in relatie tot afkoppeling blokverwarming
28 28 29
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 3
8
Conclusie en maatregelen
30
8.1 8.2
Conclusie Maatregelen
30 32
Figuren Figuur 1 Figuur 2 Figuur 3 Figuur 4 Figuur 5
Klimaatmetingen adres 1 – boven bergingen Klimaatmetingen adres 2 – boven bergingen Klimaatmetingen adres 3 – onder het dak Klimaatmetingen adres 4 – boven bergingen Klimaatmetingen adres 5 – boven bergingen
Bijlagen Bijlage I Bijlage II Bijlage III Bijlage IV Bijlage V
Luchtdichtheidsmeting adres 1 Luchtdichtheidsmeting adres 2 Luchtdichtheidsmeting adres 3 Luchtdichtheidsmeting adres 4 Luchtdichtheidsmeting adres 5
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 4
Samenvatting Cauberg Huygen B.V. heeft in opdracht van de gemeente Den Haag onderzoek uitgevoerd naar de klachten in het complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in ’s-Gravenhage. De appartementen dateren uit het bouwjaar 1966. In 2020/2021 heeft er een renovatie van de kozijnen (voorgevel) en beglazing inclusief nieuwe vensterbanken plaatsgevonden (voorgevel en op aanvraag nabij de achtergevel). Naar aanleiding van klachten heeft Staedion sindsdien diverse maatregelen al getroffen. Echter worden momenteel nog steeds klachten gemeld in een aantal appartementen. Cauberg Huygen heeft onderzocht wat bij de renovatie is gedaan, of dat voldoet aan de wettelijke eisen, wat de oorzaak is van de huidige comfortklachten en of dit verband heeft met de uitgevoerde renovatie. In hoofdstuk 2 zijn de verrichte werkzaamheden rondom de kozijnen omschreven en de genomen stappen door Staedion om te komen tot verbetering van de situatie. In hoofdstuk 3 hebben we de algemene kenmerken van de huidige situatie (technische eigenschappen, klachten en eerste bevindingen) van de appartementen weergegeven. Vervolgens is het uitgevoerde onderzoek in twee hoofdonderdelen uitgesplist, namelijk: De algemene beoordeling van de kozijn en/of glasvervanging inclusief nieuwe roosters op basis van het Bouwbesluit 2012 – bestaande bouw / verbouw niveau (hoofdstuk 4).
Comfortklachten in de appartementen (hoofdstuk 5). Daarnaast zijn de onderstaande onderdelen nader toegelicht / beoordeeld: Beoordeling van het huidige ventilatiesysteem met de nadruk op de ventilatietoevoer componenten (hoofdstuk 6). Dit is ter controle en onderbouwing van de comfortklachten in hoofdstuk 6 uitgevoerd. Analyse van het verwarmingssysteem (hoofdstuk 7). Dit is ter controle en onderbouwing van de comfortklachten in hoofdstuk 5 uitgevoerd. Uit het onderzoek trekken wij de volgende belangrijkste conclusies:
Algemene beoordeling van de kozijn en/of glasvervanging inclusief nieuwe roosters De uitgevoerde kozijn- en glasrenovatie (+ ventilatietoevoervoorziening) voldoet aan de eisen volgens het Bouwbesluit 2012 – bestaande bouw / verbouw op de onderdelen thermische kwaliteit, luchtvolumestroom en ventilatie.
Comfortklachten in de appartementen. De comfortklachten worden veroorzaakt door: - De nieuwe toevoerroosters zijn sterk overgedimensioneerd. Als deze in deze normale gebruiksstand staan (open) komt daardoor zodanig veel lucht binnen, dat dit leidt tot comfort-/tochtklachten. - De nieuwe vensterbank is zodanig groot dat deze de convectie van de radiator verminderd. Daardoor kan het glas minder goed aanwarmen, en kan koudeval / stralingsassymmetrie ontstaan. - De bewoners van de meeste onderzochte woningen verwarmen de woning onvoldoende om comfortklachten te voorkomen. Het effect van de overgedimensioneerde roosters en van de vensterbank zijn groter dan de invloed van de wijze van bewoning. Ook wanneer de huurders meer zouden verwarmen en de stoelen verder uit de gevel
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 5
staan, is de kans op tochtklachten zeer groot door de overdimensionering van de ventilatieroosters (in combinatie met de beperkte convectie die plaatsvindt door de overstekende vensterbank). Staedion en de aannemer hebben bij de diverse herstelrondes (zie hoofdstuk 2) maatregelen getroffen aan de roosters en kieren/naden. Uit het onderzoek van Cauberg Huygen blijkt dat de overmaat van de roosters zo groot is en het effect van de vergrootte vensterbank zo groot is, dat die genomen maatregelen wel een positief effect hebben gehad, maar dat het de klachten nog niet volledig heeft kunnen wegnemen. Om de kans op koude hinder aanzienlijk te beperken wordt in de maatregelen voorgesteld om het volgende uit te voeren: Bij voorkeur wordt in samenspraak met de leverancier de maximale capaciteit van de ventilatieroosters verkleind tot de minimale capaciteit volgens Bouwbesluit 2012 – nieuwbouw. Dit kan door een deel van de roosters af te dichten met (akoestisch) schuim. In aanvulling hierop adviseren we de bewoners te informeren over de wijze van gebruik van de roosters. Daarin kan Staedion aangeven dat de bewoners bij harde wind buiten de roosters verder dicht kunnen zetten. Daarmee kunnen ze zelf de luchttoevoer ‘knijpen’ om tochtklachten bij harde wind te verminderen. NB: alleen een bewonersinstructie zal onvoldoende zijn om de tochtklachten voldoende te verminderen.
Geadviseerd wordt om de convectie van de radiatoren te verbeteren door technische ingrepen. Daarnaast zijn er allerlei aanbevelingen zoals het verbeteren van de kierdichtingen, het verhogen van de operatieve temperatuur door de huurders en het gebruik van de woning die een bijdrage geven op het klimaatniveau, maar minder een directe aanpak hebben. Nb. daarnaast is Staedion voornemens om diverse energetische maatregelen uit te voeren. Het betreft het isoleren van de vloer en het na-isoleren van de gevels. Met name bij het verbeteren van de thermische kwaliteit van de vloer neemt het risico op koude voeten klachten af (afhankelijk van de verwarmingsstrategie van de huurder).
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 6
1
Inleiding
Cauberg Huygen B.V. heeft in opdracht van de gemeente Den Haag onderzoek uitgevoerd naar de klachten in het complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in ’s-Gravenhage. De appartementen dateren uit het bouwjaar 1966. In 2020/2021 heeft er een renovatie van de kozijnen (voorgevel) en beglazing inclusief nieuwe vensterbanken plaatsgevonden (voorgevel en op aanvraag nabij de achtergevel).
Afbeelding 1.1: Diverse aanzichten van het complex aan de Lisztstraat in ’s-Gravenhage
Het klachtenonderzoek is in basis tweeledig: Enerzijds wordt de kozijnrenovatie getoetst aan relevante onderdelen uit het Bouwbesluit 2012 – bestaande bouw/verbouw. Anderzijds is er onderzoek verricht naar comfortklachten in de appartementen. Binnen het onderzoek zijn daarom de volgende deelvragen beantwoord: Welke werkzaamheden zijn tijdens de renovatie uitgevoerd in de woningen? De bouwkundige onderdelen welke zijn vervangen; voldoen deze aan de eisen volgens het Bouwbesluit 2012 - bestaande bouw/ verbouw niveau? Wat is de oorzaak van de koude- en tochtklachten in de woning en heeft dit verband met de uitgevoerde renovatie? Wat zijn passende maatregelen om de koude- en tochtklachten in de woningen te verhelpen? Om een en ander nader te kunnen beoordelen zijn de onderstaande werkzaamheden uitgevoerd: Onderzoek naar de historie rond de renovatie en genomen maatregelen op basis van door Staedion aangeleverde stukken. Toetsing van het gerenoveerde deel op basis van het Bouwbesluit 2012 – bestaande bouw/verbouw. Het vaststellen van de omvang en aard van de klachten in de appartementen via een bewonersinterview. Het vaststellen van de oorzaken door middel van onderzoek en metingen (inspectie). o Bewonersinterview over de wijze van bewoning (verwarmen en ventileren).
o Visuele opname van de appartementen voor tochtklachten relevante bouwkundige en installatietechnische factoren. o Controle luchtdichtheid van de gevel door de appartementen op (onder)druk te brengen. o Duurmetingen van de temperatuur. o Beoordeling ventilatiesysteem. o Beoordeling verwarmingssysteem op relevante aspecten. Het bepalen van de oorzaken van de klachten en het geven van adviesmaatregelen.
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 7
2
Uitgevoerde werkzaamheden
2.1
Kozijnrenovatie en glasverbetering 2020/2021
Uit de door Staedion aangeleverde stukken 1 blijkt dat er in 2020/2021 een kozijnrenovatie heeft plaatsgevonden in het complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in ’s-Gravenhage: De kozijnen met glas zijn vervangen in de voorgevel. In de achtergevel zijn de te openen delen vervangen en is de algehele beglazing vervangen. In elke verblijfruimte is boven de beglazing een SUS-ventilatierooster aangebracht voor de toevoer van verse lucht. In de woonkamer/eetkamer (voorgevel) zijn overzet vensterbanken aangebracht. Voor de achtergevel geldt dat overzetvensterbanken op aanvraag van een huurder zijn aangebracht.
Afb. 2.1:
Hierboven een doorsnede van de nieuwe kozijnen met nieuwe beglazing en ventilatieroosters (voorgevel). Ook is een overzet vensterbank waarneembaar (detail aangeleverd door Staedion)
1
Het betreft de onderstaande stukken, waaruit op te maken is welke onderdelen er zijn aangepast / vervangen: P21-035-Ventilatieberekeningen Lisztstraat 44-264 te Den Haag 29-10-2021 6233979_1633525984956_NXT-20103_OV-401b-20211006.36003319 01-02-2021 Offerte 2021-22 FT-1156 Lisztstraat + bijlagen (2) – 15-4-2021
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 8
2.2
Inventarisatie / klachtenonderzoek / uitgevoerde maatregelen vanuit Staedion
Conform opgave Staedion zijn de eerste klachten na oplevering circa in november 2021 gemeld via de bewonerscommissie (BC). Hierna zijn de volgende stappen door Staedion uitgevoerd om de klachten te verhelpen: 1e overleg BC 28 januari 2022.
2e overleg BC 7 juli 2022. Nieuwsbrief BC naar bewoners augustus 2022.
Staedion verstuurde 30 maart 2023 een brief naar alle woningen waarin zij zijn uitgenodigd om comfortklachten te melden.
Staedion heeft LBP-Sight in mei 2023 onderzoek laten uitvoeren naar de comfortklachten.
In juni 2023 zijn herstelmaatregelen genomen in de eerder onderzochte woningen. Juni 2023: Controle effect herstelmaatregelen door LBP-Sight.
25-juli 2023: Brief met conclusies onderzoek naar bewoners.
Alle woningen waarbij herstel is uitgevoerd zijn uitvoerig gecontroleerd en opgeleverd door Staedion / HEKO*. *Dit betreft enkel de woningen die zich vooraf hebben aangemeld bij Staedion. Daarnaast hebben niet alle huurders volgens de aangeleverde informatie meegewerkt met het herstelplan. .
Op basis van het onderzoek van LBP-Sight heeft Staedion Samen met HEKO een pakket van maatregelen samengesteld om de comfortklachten te verhelpen. Deze zijn in afbeelding 2.2 aangegeven. Deze maatregelen zijn uitgevoerd in de 32 van de 110 woningen die bij Staedion klachten hebben gemeld over comfort.
Afb. 2.2:
Hierboven een visualisatie van de te nemen herstelwerkzaamheden (meldingsformulier klachten Lisztstraat – HEKO/Staedion. (brief van d.d. 25-5-2023)
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 9
2.2.1
Omvang klachten
Uit de stukken van Staedion blijkt dat van de 110 appartementen in het complex 32 appartement klachten hebben gemeld. Verder blijkt uit het feedback formulier dat lang niet alle huurders die een klacht hebben gemeld, deel hebben genomen aan de ronden van maatregelen. Op basis van de aangeleverde formulieren zijn er door HEKO en Staedion diverse stappen ondernomen. Dit heeft bij de diverse huurders nog niet tot het gewenste resultaat geleidt. 2.3
Toekomstige renovaties
Staedion gaf aan meer renovatie maatregelen in het complex te willen treffen, maar dat die on-hold zijn gezet naar aanleiding van de comfortklachten en eerst de afhandeling daarvan af te wachten. Staedion gaf aan voornemens te zijn om de volgende maatregelen nog te treffen: Het isoleren van de vloer tussen de bergingen en de daarboven gelegen appartementen. Het na-isoleren van de spouwmuren (gevels). Met bovengenoemde renovaties neemt het risico op koude klachten verder af. Daarnaast geeft het ook een energetisch voordeel voor de huurders. 2.4
Aanpassing verwarmingssysteem in 2016
Conform opgave van de door ons bezochte woningen is het verwarmingssysteem in 2016 gewijzigd van een collectief systeem naar een individueel verwarmingssysteem. Hierbij is een HR-ketel geplaatst met nieuwe radiatoren die voor de gevel zijn gesitueerd.
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 10
3
Inspectie & algemene gegevens
3.1
Algemeen
Inspectie Op 23 oktober 2024 en 13 november 2024 zijn vijf appartementen door Cauberg Huygen bezocht. Vervolgens zijn er circa 3 weken klimaatmetingen uitgevoerd (temperatuur). Wettelijk toetsingsniveau De renovatie van het glas en kozijnen (voorgevel) heeft plaatsgevonden in 2020/2021. Dit betekent dat die aanpassing aan de appartementen minimaal moet voldoen aan de eisen van het toen geldende Bouwbesluit 2012 – bestaande bouw / verbouw niveau. De woning is gebouwd in 1966. Dit betekent dat overige aspecten die niet zijn gerenoveerd minimaal moeten voldoen aan de eisen uit het Besluit Bouwwerken Leefomgeving – bestaande bouw. Waar relevant is gecontroleerd of de woning aan beide eisen voldoet. Onderzoekadressen In de onderstaande tabel 3.1 zijn de onderzochte appartementen (geanonimiseerd) weergegeven. Tabel 3.1:
onderzochte appartementen
Locatieadres: Adres 1 Adres 2 Adres 3 Adres 4 Adres 5 3.1.1
Typologie Tussen-tussen appartement boven bergingen Tussen-tussen appartement boven bergingen Tussen-tussen appartement onder het dak Tussen-tussen appartement boven bergingen Tussen-tussen appartement boven bergingen
Plattegrond type 5-kamerappartement 4-kamerappartement 4-kamerappartement 5-kamerappartement 5-kamerappartement
Algemene omschrijving koude klachten
In basis geven de huurders de volgende koude klachten aan: Koude klachten in de zithoek woonkamer en eetkamer - voorgevel (binnen 1 meter van de gevel). * Koude klachten in de keuken en sporadisch in de slaapkamers. * Klachten over koude voeten sinds de wijziging van het verwarmingssysteem (rond 2016; collectieve blokverwarming veranderd naar individuele HR ketels). ** * Nader onderzocht in hoofdstuk 5 / 6. ** Nader onderzocht in hoofdstuk 7.
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 11
3.2
Overzicht situatie (algemene zin)
In de onderstaande foto’s is in hoofdlijnen een beeld van de diverse appartementen in het complex gegeven.
Afb. 3.1: Het gerenoveerde raam in de woonkamer (voorzijde). Afb. 3.2: Het gerenoveerde raam in de keuken(achterzijde) In het bovenste raam is een ventilatierooster aanwezig
Afb. 3.3: Ruim overstekende vensterbank in de woonkamer
Afb. 3.4: Ruim overstekende vensterbank in de woonkamer
Afb. 3.5: Ongeïsoleerde 1e verdiepingsvloer onder de woning, Afb. 3.6: Ventilatieroosters in de voorgevel gezien vanuit de ondergelegen bergingen
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 12
3.3
Relevante bouwkundige en installatietechnische gegevens
Gevels De gevels zijn opgebouwd uit spouwmuren voorzien van enige vorm van na-isolatie, die verouderd is. Tijdens diverse endoscopische controles valt het op dat de isolatielijn regelmatig gedegradeerd is. De isolatie in de gevel is niet aangepast tijdens de kozijnrenovatie (zie paragraaf 2.1). De klachten treden sindsdien op. De comfortklachten hebben dan ook geen relatie met de isolatie in de spouwmuren. Gevel trappenhuis De woningscheidende wand die grenst aan het trappenhuis is niet voorzien van isolatie. De thermische schil ligt rondom het complex, het trappenhuis valt hier binnen. 1e verdiepingsvloer (vloer boven bergingen) De 1e verdiepingsvloer boven de bergingen bestaat uit een ongeïsoleerde betonnen broodjesvloer. Ventilatie In de verblijfsruimten zijn (nieuwe) ventilatieroosters aanwezig voor de toevoer van verse lucht. Het ventilatieroosters is voor een deel door Staedion dichtgezet (schuifje omhoog) als maatregel tegen de comfortklachten. In het verleden waren in de appartementen enkel klepramen als toevoervoorzieningen aanwezig. Verder beschikt het appartement over een natuurlijk ventilatie-afvoersysteem met losse afvoerpunten in de keuken, badkamer en toiletruimte. Ruimteverwarming De appartementen beschikken sinds 2016 over een individueel verwarmingssysteem (CV-ketel) per woning met nieuwe radiatoren (2016 geplaatst) langs de gevel.
De verwarming is instelbaar door middel van een thermostraat die in de woonkamer hangt. Voor 2016 liepen er blokverwarmingsleidingen door de bergingen en was elk appartement aangesloten op het collectieve verwarmingssysteem. Kozijnen en beglazing De appartementen zijn bij de recente kozijn en glasrenovatie (zie paragraaf 2.1) voorzien van nieuwe houten kozijn in de voorgevel en is alle beglazing vervangen door HR++ glas (U-waarde glas circa 1,1 W/m²K). 3.4
Eerste bevindingen op basis van visuele inspectie
Tijdens de eerste visuele inspectie zijn er een aantal zaken geconstateerd die kunnen bijdragen aan de tocht en koude klachten in de appartementen. Hieronder de aandachtspunten: − De lengtes van de in 2020/2021 aangebrachte ventilatieroosters in de woonkamer zijn relatief groot. Mogelijk is de hoeveelheid lucht die hierdoor wordt toegevoerd zodanig dat dit leidt tot tochtklachten in de leefzone van de woonkamer. − In diverse ruimten zijn over de radiatoren overstekende vensterbanken aanwezig. Hierdoor wordt het glas niet of beperkt opgewarmd door de radiatoren die er onder staan. − In diverse woningen hangt vitrage voor de ramen én de radiator. Hierdoor wordt de convectie van de radiator verder belemmerd.
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 13
−
− −
De vloer onder het appartement is niet voorzien van een isolatielaag. Voorheen werd de vloer aangestraald door de blokverwarmingsleidingen in de bergingen. Hierdoor werd de vloer extra opgewarmd. Na verwijdering van de blokverwarming uit de bergingen zullen de vloeren van de appartementen kouder zijn. Dit zou de koude voeten klachten (sinds 2016) kunnen verklaren. In diverse appartementen is een laminaatvloer aanwezig, welk gevoelsmatig voor bewoners een koudere oppervlaktetemperatuur heeft dan bijvoorbeeld een vloerbedekking (of vergelijkbaar). In diverse appartementen staat enkel de radiator in de woonkamer / eetkamer open (ruimten grenzen aan de voorgevel).
In de volgende hoofdstukken zijn deze mogelijke oorzaken nader onderzocht.
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 14
4
Toets – bouwregelgeving
In dit hoofdstuk wordt de recente kozijn- en glasrenovatie getoetst aan de relevante eisen die golden voor de in 2020/2021 genomen maatregelen: het Bouwbesluit 2012 – bestaande bouw en/of verbouw. Er gelden eisen voor: - Thermische kwaliteit - De luchtvolumestroom / luchtdichtheid - Ventilatie 4.1
Overzicht eisen – Bouwbesluit 2012 – bestaande bouw / verbouw
4.1.1
Thermische kwaliteit
In het Bouwbesluit 2012 staan in artikel 5.6 eisen die gelden voor de thermische kwaliteit van de kozijnen / beglazing. Art. 5.6 verbouw In afwijking van het eerste lid zijn op een ingrijpende renovatie als bedoeld in artikel 2 van de herziene richtlijn energieprestatie gebouwen de voorschriften van artikel 5.2 niet van toepassing en zijn de voorschriften van de artikelen 5.3, eerste tot en met zevende lid, en 5.4 van overeenkomstige toepassing, waarbij in plaats van het in artikel 5.4 aangegeven niveau van eisen wordt uitgegaan van het rechtens verkregen niveau. Kortweg komt dit neer op de volgende eisen (art. 5.3 lid 9): Ramen, deuren en kozijnen in een in het eerste tot en met achtste lid bedoelde scheidingsconstructie hebben een volgens NTA 8800 bepaalde warmtedoorgangscoëfficiënt van ten hoogste 2,2 W/m².K. De gemiddelde warmtedoorgangscoëfficiënt van de ramen, deuren en kozijnen in de in het eerste tot en met achtste lid bedoelde scheidingsconstructies van een bouwwerk is, bepaald volgens een bij ministeriële regeling gegeven bepalingsmethode, ten hoogste 1,65 W/m².K. 4.1.2
Luchtvolumestroom
Vanuit het Bouwbesluit 2012 – bestaande bouw / verbouw is artikel 5.4 niet van toepassing. Er gelden dan ook bij verbouwing geen strikte eisen aan de luchtdichtheid. Hierbij geldt wel conform artikel 5.6 verbouw dat er uitgegaan moet worden van rechtens verkregen niveau (dus de situatie mag niet verslechteren ten opzichte van voor een renovatie). 4.1.3
Ventilatie
Vanuit het Bouwbesluit 2012 gelden de volgende eisen bij de toegepaste ventilatietoevoervoorzieningen. Art. 3.35 verbouw Op het gedeeltelijk vernieuwen of veranderen of het vergroten van een bouwwerk zijn de artikelen 3.29 tot en met 3.34 van overeenkomstige toepassing, waarbij in plaats van het in die artikelen aangegeven niveau van eisen wordt uitgegaan van het rechtens verkregen niveau. Daarnaast schrijft het Bouwbesluit 2012 – bestaande bouw op dit onderdeel een ondergrens voor.
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 15
Art. 3.38 Luchtverversing verblijfruimte (bestaande bouw) Een verblijfsruimte heeft een voorziening voor luchtverversing met een volgens NEN 8087 bepaalde capaciteit van ten minste 0,7 dm³/s per m² vloeroppervlakte met een minimum van 7 dm³/s. 4.2
Beoordeling kozijnvervanging en glasvervanging (+ aanbrengen ventilatieroosters)
De renovatieonderdelen zijn getoetst op basis van de vergunde archiefstukken en de visuele opname.
Afb. 4.1: Links de originele bouwkundige details uit feb 1965 en rechts de details van de nieuwe situatie (2020/2021)
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 16
In onderstaande tabel 4.1 is de formele toetsing verwerkt. Tabel 4.1:
onderzochte appartementen
Onderdeel Thermische kwaliteit
Originele situatie
Nieuwe situatie
Beoordeling BB 2012 –
(1965)
(2020/2021)
bestaande bouw / verbouw
Houten kozijn
Houten kozijn
De U-waarde is gelijk gebleven of verbeterd. Voldoet formeel.
Thermische kwaliteit
Luchtvolumestroom
Enkel (U-waarde 5,1
HR++ beglazing (U-waarde 1,1
W/m².K) / oud dubbel
W/m².K) conform prestatieverklaring
glas (U-waarde 2,9
CLIMAPLUS PLANITHERM XN F3
W/m².K)
5(15 argon)4
Geen kierdichting
Kierdichting getekend rondom
getekend.
kozijnen en opgenomen in de
Voldoet.
Niet officieel toetsbaar*.
glasprofielen / draaiende delen Ventilatie
Klepramen (niet
Ventilatieroosters (zie ook
(toevoervoorziening)
traploos)
berekening paragraaf 6.1)
Voldoet.
*formeel gezien is de situatie voorafgaand aan de kozijn- en glasrenovatie niet toetsbaar. Om een beter oordeel te geven over de huidige luchtdichtheid van het appartement zijn er Qv10-metingen uitgevoerd, zie paragraaf 4.3.
4.3
Luchtdichtheidsmetingen
4.3.1
Eisen
Het betreft een appartement uit het bouwjaar 1965. Vanuit het Bouwbesluit 2012 – bestaande bouw / verbouw is artikel 5.4 niet van toepassing. Er gelden dan ook bij verbouwing geen strikte eisen aan de luchtdichtheid. Hierbij geldt wel conform artikel 5.6 verbouw dat er uitgegaan moet worden van rechtens verkregen niveau (dus de situatie mag niet verslechteren ten opzichte van voor een renovatie). Om een indicatie te krijgen of de luchtdichtheid van de woningen verslechterd is en mogelijk bijdraagt aan de comfortklachten, is de luchtdichtheid van de woningen wel gemeten. Hoewel er dus geen formele eisen gelden. 4.3.2
Bepalingsmethode
De luchtdoorlatendheidsmetingen zijn uitgevoerd conform de voorschriften van NEN 2686 en NEN-EN 13829. Hierbij is het appartement met behulp van een zogenaamde blowerdoor op onder- en overdruk gebracht. Tijdens de meting is bij verschillende drukverschillen tussen binnen en buiten de bijbehorende luchtvolumestroom gemeten. Uit de meetgegevens wordt het verband tussen drukverschil en luchtvolumestroom gevonden. Op basis van het gevonden verband kan de volumestroom bij 10 Pa drukverschil worden afgeleid. Voorafgaand aan de metingen zijn de volgende voorbereidingen getroffen: Het sluiten van de toevoervoorzieningen. Het afplakken van de afvoervoorzieningen. De binnendeuren zijn open gezet.
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 17
4.3.3
Meetresultaten en beoordeling
Elk appartement is op onder- en overdruk gemeten en daar is de gemiddelde waarde van genomen. In tabel 4.2 zijn de meetresultaten weergegeven. In bijlage I tot en met IV zijn de meetgegevens per meting (onder- en overdruk) weergegeven voor elk appartement. Tabel 4.2:
Meetresultaat luchtdichtheidsmeting Gemeten infiltratie bij 10 Pa (dm3/s/m2)
Adres
Onderdruk
Overdruk
Gemiddeld
Adres 1* **
0,97
1,12
1,04
Adres 2
0,54
0,55
0,55
Adres 3
0,58
0,57
0,57
Adres 4
0,57
0,68
0,63
Adres 5 **
1,03
1,01
1,02
&
* De huurder heeft roosters deels belemmerd door de aanwezigheid van rolgordijnen. Hierdoor waren ze niet afsluitbaar of afplakbaar. ** Voor deze adressen geldt dat er relatief grote openingen naar schachten aanwezig waren, welke niet dichtgezet konden worden. Verwacht wordt wanneer deze voorziening beter afsluiten dat de luchtdichtheid in lijn komt te liggen met de overige 3 adressen.
Beoordeling – luchtdichtheid Voor bestaande gebouwen waarbij een qv:10 waarde ca 0,55 - 0,63 dm³/s/m² wordt gerealiseerd kan deze als acceptabel worden beschouwd. Voor bestaande gebouwen gelden hier geen eisen voor, echter is een dergelijke waarde voor een vergelijkbare woning uit die tijd als voldoende te bestempelen. Let op dit wil niet zeggen dat er plaatselijk geen luchtlekken aanwezig zijn die tot hinder kunnen leiden (zie paragraaf 5.3).
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 18
5
Onderzoek comfortproblematiek
In dit hoofdstuk hebben wij verschillende onderdelen onderzocht die de comfortklachten zouden kunnen veroorzaken. 5.1
Algemeen, eisen en behaaglijkheid
De mate waarin tocht- c.q. koudeklachten worden beleefd is afhankelijk van de volgende factoren: - de oppervlaktetemperatuur van de constructievlakken behorend tot het gevelvlak, zoals onder andere het glasoppervlak; - luchtlekken in de gevelconstructie; - de mate waarin de radiator een voldoende stralingscompensatie realiseert; - de verwarmingsstrategie van de bewoners. Genoemde factoren bepalen in belangrijk opzicht de mate waarin de bewoner zich in de woning behaaglijk voelt. In het verleden is onderzoek naar de behaaglijkheid uitgevoerd door Fanger. De resultaten van dat onderzoek hebben in Nederland geresulteerd in de NEN-ISO 7730.
In deze norm wordt aangegeven, dat 80% van de aanwezigen zich thermisch behaaglijk voelt, als in de wintersituatie aan de volgende voorwaarden is voldaan in de leefzone *: - de operatieve temperatuur moet liggen tussen de 20 en 24 °C; - het luchttemperatuurverschil tussen 1,1 en 0,1 meter boven de vloer (niveau van het hoofd en niveau van de enkels) moet kleiner zijn dan 3 °C; - de oppervlaktetemperatuur van de vloer moet onder normale omstandigheden liggen tussen 19 en 26 °C; - de gemiddelde luchtsnelheid moet kleiner zijn dan 0,15 m/s (met name in de winterperiode); - de stralingsasymmetrie ten gevolge van ramen of andere koude verticale oppervlakken moet kleiner zijn dan 10 °C (ten opzichte van een klein verticaal vlak, 0,6 meter boven de vloer). * Toelichting leefzone
De NEN-ISO 7730 beschrijft een leefzone waardoor de luchtsnelheden gelden. De leefzone is gedefinieerd op een afstand van 1,0 m vanaf de gevel. Binnen een afstand van 1,0 m vanaf de gevel zijn er geen eisen. In de leefzone op een afstand van 1,0 m vanaf de gevel kan deze bovengrens van 0,15 m/s bij (harde) wind worden overschreden. 5.2
Koudeklachten bij ouderen tijdens de winterperiode
Uit onderzoek blijkt dat circa 27% van de woninggebruikers in Nederland hinder ondervindt door tocht, 6% ondervindt zelfs ernstige hinder. Circa 10% vindt het (vaak) te warm in de woning, 18% vindt het (vaak) te koud en bij circa 65% van de ouderen boven de 65 jaar komt hinder door kou (vaak) voor. Geconcludeerd wordt dat ouderen boven de 65 jaar meer dan gemiddeld hinder hebben van koude. In de praktijk betekent dit evenwel, dat ouderen hun verwarmingsstrategie in de winterperiode dienen bij te stellen om goed comfort in de woning te realiseren.
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 19
5.3
Luchtlekken opsporen door middel van Infraroodopnamen opnamen
Met behulp van een blowerdooropstelling zijn de appartementen op onderdruk gebracht (circa 40-50 Pascal). Met deze onderdruk wordt in de onderhavige appartementen stormachtige omstandigheden gecreëerd. In de onderstaande warmtebeeldopnamen zijn diverse luchtlekken inzichtelijk gemaakt, welk mogelijk tot tochtklachten kunnen leiden. Dit is een algemeen beeld van de appartementen. In tabel 5.1 is een overzicht gemaakt van de aanwezige luchtlekken per ruimte / kozijn.
Afb. 5.1: In de woonkamer - plaatselijk luchtlekken rondom de draaiende delen en nabij de glaslatten aanwezig (de ruimte waar door de huurders de meeste koude klachten ervaren, maar in verhouding de kleinste lekken zijn)
Afb. 5.2: In de keuken – de kierdichting van de deur is matig. (de ruimte waar door de huurders nauwelijks klachten ervaren worden, ondanks dat de lekken hier groter zijn dan in de woonkamer)
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 20
Afb. 5.3: In de keuken– de kierdichting van de deur is matig en er is een naad onder de vloer met kozijnaansluiting aanwezig. (de ruimte waar de huurders nauwelijks klachten ervaren, ondanks dat de lekken hier groter zijn dan in de woonkamer)
Afb. 5.4: In de badkamer – de afwerklatten van het kozijn in de badkamer ontbreken. Relatief grote luchtlekken aanwezig (de ruimte waar door de huurders geen klachten zijn gemeld, in verhouding de grootste lekken aanwezig)
Afb. 5.5: In de slaapkamer (achtergevel) - plaatselijk luchtlekken rondom de draaiende delen aanwezig (de ruimte waar door de huurders nauwelijks klachten ervaren, de luchtlekken zijn in deze ruimtes over het algemeen beperkt)
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 21
Afb. 5.6: In de slaapkamer (achtergevel) - plaatselijk luchtlekken rondom de draaiende delen aanwezig (de ruimte waar door de huurders nauwelijks klachten ervaren, de luchtlekken zijn in deze ruimtes over het algemeen beperkt, op enkele uitzonderingen na sluiten de draaiende delen relatief goed af)
Afb. 5.7: In de slaapkamer (achtergevel) – plaatselijk luchtlekken onder de vensterbank aanwezig (de ruimte waar door de huurders nauwelijks klachten ervaren, de luchtlekken zijn in deze ruimtes over het algemeen beperkt. Deze lekken onder de oude vensterbanken waren er vermoedelijk al voorafgaand aan de aanpassingen)
Afb. 5.8: In de slaapkamer/eetkamer (voorgevel) – relatief grote luchtlekken onder het kozijn aanwezig (de ruimte waar door de huurders de meeste koude klachten ervaren en relatief grote lekken aanwezig zijn onder de pui aansluiting)
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 22
Afb. 5.9: In de slaapkamer/eetkamer (voorgevel) – luchtlekken boven aansluiting kozijn met vloer en rondom het klepraam (de ruimte waar door de huurders de meeste koude klachten ervaren en relatief grote lekken aanwezig zijn onder de pui aansluiting)
5.3.1
Overzicht luchtlekken per appartement
In de onderstaande tabel 5.1 zijn de luchtlekken per appartement in hoofdlijnen.
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X X
badkamer.
Luchtlekken door ontbreken afwerking rondom kozijn in de
X
X X
(achtergevel).
X
Grotere lekken onder het deurkozijn van de keuken
X
/eetkamer voorgevel.
Adres 5
Grotere lekken onder het deurkozijn van de slaapkamer
X
slaapkamers.
X
X
Relatief grote lekken rondom aftimmerlatten bij de
X
Adres 4
X
(afkomst slecht waarneembaar)
Adres 3
Plaatselijk luchtlekken rondom radiator ombouwen
X
overstekende vensterbanken.
X
Plaatselijke luchtlekken onder en boven oude
Adres 2
overstekende vensterbanken.
X
Plaatselijke luchtlekken onder en boven nieuwe
Adres 1
delen.
Plaatselijke luchtlekken rondom draaiende en/of te openen
onderzochte appartementen
Woning
Tabel 5.1:
Deze luchtlekken zijn beperkt dat dit niet de (hoofd)oorzaak is van de huidige klachten. De meeste luchtlekken bevinden zich in ruimten waar op niet de hoofdklachten aanwezig zijn. Daarnaast is de algemene Qv10-waarde van de appartementen in basis acceptabel (paragraaf 4.3.3). Dit houdt niet in dat er niet plaatselijk luchtlekken mogen zijn. Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 23
5.4
Invloed beglazing
De woning is voorzien van HR++ beglazing met een U-waarde van circa 1,1 W/m2K. In de winterperiode is de oppervlaktetemperatuur van deze beglazing doorgaans voldoende hoog om koudestraling te voorkomen. Tochtklachten als gevolg van koudestraling is dan ook uitgesloten als oorzaak. 5.5
Temperatuurmetingen
In de periode van 23 oktober tot en met 5 december 2024 zijn temperatuurmetingen uitgevoerd in de woonkamer en keuken. In figuur I t/m V zijn de resultaten van de temperatuurmetingen weergegeven voor de verschillende posities. In tabel 5.2 zijn de gemeten temperaturen beoordeeld.
Eetkamer (voorgevel), op de vloer
Keuken, nabij het raam
Slaapkamer (groot) achtergevel, algemeen
-
-
-
16,4
13,5
17,2
-
17,5
-
18,9
18,9
18,9
20,7
-
-
-
22,6
19,6
20,6
18,9
Adres 3
16,7
13,8
-
15,5
16,1
-
-
-
18,7
-
-
-
Adres 4
18,4
16,7
16,4
16,2
18,3
-
15,7
16,7
20,1
-
18,8
17,6
Adres 5 18,3 15,7 18,0 19,2 16,3 De gemiddelde buitentemperatuur tijdens de meetperiode bedroeg tussen 8,3 - 11,7 °C
18,0
1
Slaapkamer (klein) achtergevel, algemeen
Eetkamer (voorgevel), algemeen
14,2
21,2
Keuken, algemeen
Woonkamer, op 1 meter van de gevel
16,8
Adres 2
Eetkamer (voorgevel), nabij het raam
Woonkamer, op de vensterbank (algemeen)
Adres 1
Woonkamer, op de vloer
Woonkamer, algemeen
Woonkamer, op de vensterbank (links of rechts)
Beoordeling gemeten gemiddelde temperaturen [ ° C ]
Woning
Tabel 5.2:
Temperaturen Veel te lage minimale temperaturen Lage minimale temperaturen Minimale temperatuur acceptabel Minimale temperatuur voldoende hoog Temperatuur algemeen gezien onder de 17 ° C.
Op basis van de metingen wordt geconcludeerd, dat: • De woonkamer wordt in veel gevallen onvoldoende verwarmd om tocht- en koudeklachten tegen te gaan. Om koudeklachten te voorkomen moet een woonkamer minimaal verwarmd zijn tot 20 °C. In vier woningen ligt de gemeten temperatuur lager. Dit geeft een groot risico op koude klachten.
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 24
• De temperatuur in de gevelzone is ruim lager dan de ruimtetemperatuur (nabij de vensterbank en vloer). Er is hierdoor een temperatuurverschil aanwezig tussen de ruimte en de gevelzone. Dit geeft een groot risico op discomfort. • De temperatuur boven de vloer bedraagt overwegend tussen de 15,5 – 18,9 °C. Hierdoor is het temperatuurverschil tussen de vloer en de algemene ruimtetemperatuur te groot (wenselijk is om de ruimtetemperatuur hoger te zetten). Dit zorgt voor een groot risico op koude voeten klachten. Om koude klachten te voorkomen dient de vloer ca. 19 °C te zijn. • De huurder van het appartement (adres 3) ervaart nauwelijks koude klachten, ondanks dat de temperatuur in dit appartement het laagst is. De ervaring of iets als koud wordt ervaren hangt ook af van het metabolisme van een persoon en welke kleding gedragen wordt (clo waarde). De klimaatmetingen komen overeen met wat de huurders aangaven als verwarmingsstrategie te hanteren. 5.6
Beoordeling convectieve werking verwarming
Bij de renovatie is een nieuwe vensterbank geplaatst bij de voorgevel (+ achtergevel op aanvraag). Deze steekt relatief ver uit over de verwarming. Hierdoor is de verticale convectie van de radiator minder effectief. Hierdoor is de opwarming van koudere lucht die binnenkomt via de (overgedimensioneerd) roosters én de aangetroffen luchtlekken rond de ramen minder goed/effectief. Ook eventuele koudeval langs het glas wordt hierdoor minder goed opgevangen.
Afb. 5.10:
Principe schets - Links huidige situatie en rechts gewenste situatie
Kanttekening omtimmering verwarming adres nr. 5: In het appartement (adres 5) zijn radiator ombouwen aanwezig. Door de aanwezigheid van een ombouw kan de verwarming minder goed zijn warmte kwijt en neemt het risico op hinder verder toe (convectie nog verder beperkt).
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 25
6
Beoordeling ventilatiesysteem
6.1
Analyse ventilatiesysteem in de appartementen
De appartementen worden geventileerd met ventilatietoevoer via natuurlijke ventilatieroosters en met ventilatie- afvoer via natuurlijke afvoerkanalen (ventilatietype A). In de onderstaande afbeeldingen zijn de plattegronden van de appartementen weergegeven:
6,9 m²
6,9 m² 10,9 m²
9,8 m²
Afb. 6.1:
11,9 m²
19,9 m²
10,9 m²
9,8 m²
19,9 m²
Plattegronden. Links de vierkamerappartementen en rechts de vijfkamerappartementen
Dossierstukken – kozijnleverancier Uit de stukken van de kozijnleverancier (aangeleverd door Staedion) blijkt dat bij het ontwerp uitgegaan is van Bouwbesluit 2012 – nieuwbouw niveau. Dit betekent dat is uitgegaan van luchttoevoer per ruimte van 0,9 dm³/s per m² (eis verblijfsgebied). Dit is een verbetering ten opzichte van de Bouwbesluit 2012 – bestaande bouwniveau / verbouweisen van 0,7 dm³/s per m² (voor een verblijfruimte). Aanwezige voorzieningen Op basis van de visuele opname en aangeleverde gegevens komen er in de appartementen twee merken akoestisch werende ventilatieroosters voor, namelijk: In de voorgevel: Renson Multicoust 18 capaciteit van 18,0 dm³/s per m1 In de achtergevel: Buva Acoustream 18 capaciteit van 18,4 dm³/s per m1
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 26
Verder is er in de appartementen een natuurlijk afvoersysteem aanwezig met afvoerpunten in de volgende ruimten: Natuurlijk kanaal in de keuken. Natuurlijk kanaal in de badkamer. Natuurlijk kanaal in de toiletruimte. Formeel gezien voldoen deze natuurlijke afvoervoorzieningen qua capaciteit niet aan de minimale vereiste volgens het Bouwbesluit 2012 – bestaande bouw / nieuwbouw niveau. Wanneer er een mechanische afvoer aanwezig is, is er een groter risico op koude klachten aanwezig door huidige capaciteit van de ventilatieroosters. Dit is echter geen onderdeel van het huidige onderzoek. Beoordeling huidige ventilatie toevoervoorzieningen In tabel 6.1 zijn de aangetroffen ventilatietoevoervoorzieningen aangegeven en beoordeeld. Tabel 6.1:
Overzicht van de aanwezige voorzieningen en ventilatietoevoercapaciteiten Minimale
Verblijfruimte
Woonkamer
Oppervlakte in m²
19,9
capaciteit
Aanwezig
Aanwezige
BB 2021
roostermerk +
capaciteit in
nieuwbouw
lengte
dm³/s
17,91
Renson 2,16 m
Slaapkamer 1 / eetkamer
9,8
8,82
10,9
9,81
Renson
Keuken
6,9
6,21
+217%
23,22
+263%
21,42
+218%
14,01
+226%
21,24
+198%
1
Buva 1,19 m
38,88
1
1,29 m Slaapkamer 2
Controle capaciteit in %
1
Buva 0,78 m1
Slaapkamer 3 (vijfde kamer)
11,9
10,71
Buva 1,18 m1
Uit de beoordeling van de luchttoevoervoorzieningen blijkt dat de aangebrachte ventilatieroosters een zeer ruime overcapaciteit hebben (ca. 2x zo groot) ten opzichte van de gehanteerde eisen van het Bouwbesluit 2012 -nieuwbouwniveau. Doordat de capaciteit van de aangebrachte roosters zeer groot is, is de luchtstroom die naar binnen komt ook navenant groter. Hierdoor neemt de hoeveelheid lucht die binnen stroomt toe, wat leidt tot koudeklachten. Omdat de overcapaciteit aan beide zijden van de appartementen zijn aangebracht, leidt dit bij hardere wind tot dwarsventilatie (van voor- naar achtergevel of andersom). Ook deze luchtstromen leiden tot koudeklachten. Als herstelmaatregel is door Staedion in de woonkamer(s) het rooster half gesloten (schakelaar één zijde dichtgezet). Hierdoor is de capaciteit van het rooster in de woonkamer(s) gehalveerd, maar in zijn geheel is in de appartementen een dusdanig grote toevoercapaciteit over, dat koude klachten verwacht mogen worden zodra de roosters open staan.
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 27
7
Analyse verwarmingssysteem
Het verwarmingssysteem is niet aangepast in 2020/2021. Toch is de verwarming meegenomen in het onderzoek, omdat als een verwarmingssysteem niet goed functioneert dit een deel van de comfortklachten kan verklaren. 7.1
Bouwregelgeving - verwarmingssysteem
Op basis van het Bouwbesluit 2012 – bestaande bouw gelden er geen eisen voor de aanwezigheid van een verwarmingssysteem. Er wordt in Nederland wel vanuit de ISSO 51 – warmteverliesberekeningen voor gebouwen gebruikt om de capaciteit van een verwarmingssysteem te bepalen. In onderhavige situatie is het onbekend of Staedion bij de wijziging van het verwarmingssysteem in 2016 (collectief systeem naar individueel systeem) capaciteitsberekeningen heeft laten maken om de juiste radiatorgrootte te bepalen (via bijvoorbeeld een externe partij). Wij hebben dan ook niet kunnen controleren op basis van de aangeleverde stukken of de radiatoren voldoende capaciteit hebben. 7.2
Werking verwarmingssysteem
In de appartementen zijn enkele opnamen van de radiatoren gemaakt om te controleren of het verwarmingssysteem een logische temperatuur behaalt. Wij hebben de werking van het verwarmingssysteem dan ook kwalitatief uitgevoerd. Op basis van de warmteopnames blijkt dat de radiator in de woonkamer(s) een temperatuur van circa 75 °C graden behaalt. De verwachting is dat dit voldoende is om de woning voldoende te verwarmen. Daarnaast hebben we geen klachten over de werking van het verwarmingssysteem ontvangen vanuit het huurdersinterview.
Afb. 7.1: Radiator temperatuur van richting de 80 °C
Afb. 7.2: Radiator temperatuur van richting de 70 °C
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 28
7.3
Koude voeten in relatie tot afkoppeling blokverwarming
In 2016 is het collectieve verwarmingssysteem afgekoppeld en zijn per woning individuele ketels geplaatst voor verwarming. Doordat de afgekoppelde collectieve verwarmingsleidingen niet meer de bergingen verwarmen, ligt de temperatuur in de bergingen sindsdien lager. Hierdoor dienen de huurders zelf de vloer op een voldoende hoge temperatuur te houden (zie temperaturen paragraaf 5.1). Volgens het Bouwbesluit 2012 – bestaande bouw gelden hier geen eisen voor. De vloer voldoet aan de minimale wet- en regelgeving. We merken op dat Staedion voornemens is om de vloer tussen de appartementen en de bergingen te voorzien van een isolatielaag (zie paragraaf 2.3). Hierdoor wordt de vloer warmen en kan de huurder de vloertemperatuur beter op het gewenste niveau houden.
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 29
8 8.1
Conclusie en maatregelen Conclusie
Cauberg Huygen B.V. heeft in opdracht van de gemeente Den Haag onderzoek uitgevoerd naar de uitgevoerde werkzaamheden binnen het complex en de eventuele comfortklachten in de appartementen aan de Lisztstraat 44 t/m 262 in ’s-Gravenhage. Onderstaand worden twee componenten los van elkaar beoordeeld, namelijk: 1. De algemene beoordeling van de kozijn en/of glasvervanging inclusief nieuwe roosters op basis van het Bouwbesluit 2012 – bestaande bouw / verbouw niveau. 2. Comfortklachten in de appartementen. 1. Beoordeling van de kozijn en/of glasvervanging inclusief nieuwe roosters op basis van het Bouwbesluit 2012 – bestaande bouw / verbouw niveau. Op basis van de uitgevoerde Bouwbesluit 2012 – bestaande bouw / verbouwniveau toets geldt het volgende: Formeel gezien behaalt het kozijn en de beglazing de minimale vereiste volgens het BB 2012 – verbouwniveau. Formeel gezien is de luchtvolumestroom/luchtdichtheid (rechtens verkregen niveau) niet volledig toetsbaar. De situatie voorafgaand aan de maatregelen is onbekend. Op basis van een aantal zaken kan verwachten wij dat bij de renovatie de luchtdichtheid gelijk is gebleven of is verbeterd: Voorheen (op basis van de bouwtekening 1965) was er geen kierdichting in het kozijn en het glas aanwezig. In de nieuwe uitwerking is dit wel opgenomen. In basis is dit een verbetering van de situatie.
Voor bestaande gebouwen waarbij een qv:10 waarde ca 0,55 - 0,63 dm³/s/m² wordt gerealiseerd kan deze als acceptabel worden beschouwd. Voor bestaande gebouwen gelden hier geen eisen voor, echter is een dergelijke waarden voor een vergelijkbare woning uit die tijd als voldoende te bestempelen. Formeel gezien behalen de ventilatieroosters de minimale eisen volgens het Bouwbesluit 2012 – bestaande bouw niveau. Er wordt een minimum voorgeschreven geen maximale toevoer. De uitgevoerde kozijn- en glasrenovatie (+ ventilatietoevoervoorziening) voldoet aan de eisen volgens het Bouwbesluit 2012 – bestaande bouw / verbouw op de onderdelen thermische kwaliteit, luchtvolumestroom en ventilatie.
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 30
2. Comfortklachten in de appartementen. Op basis van de inspectie, het onderzoek en de metingen wordt geconcludeerd dat de tocht- en koudeklachten veroorzaakt worden door de combinatie van de volgende zaken, namelijk: De ventilatieroosters die zijn aangebracht zijn sterk overgedimensioneerd (2x zo groot dan noodzakelijk volgens de bij de renovatie aangehouden BBL-nieuwbouw eis). De overdimensionering van de ventilatieroosters zorgt voor een extra toevoer van koude verse lucht. Doordat de capaciteit van de aangebrachte roosters zeer groot is, is de luchtstroom die naar binnen komt ook navenant groter. Hierdoor neemt de hoeveelheid lucht die binnen stroomt toe, wat leidt tot koudeklachten. Omdat de overcapaciteit aan beide zijden van de woning zijn aangebracht, leidt dit bij hardere wind tot dwarsventilatie (van voor- naar achtergevel of andersom). Ook deze luchtstromen leiden tot koudeklachten. Er zijn relatief veel luchtlekken rondom de kozijnen aanwezig. Deze dragen enigszins bij aan de toetreding van ongewenste koude luchtstromen. Nabij de zones waar klachten zijn, zijn de luchtlekken minimaal, waardoor de invloed hiervan beperkt is*. De vensterbanken in diverse ruimten steken momenteel over de radiator, waardoor de warmtestroom (convectie) vanaf de radiator sterk verminderd is.
Hierdoor kan de radiator de lucht die via het rooster binnenkomt én de lucht die via de lekken binnenkomt minder goed voorverwarmen. Door deze factoren komt relatief veel lucht via het rooster de woning in wat leidt tot koude klachten. Ook wordt de gevelzone door deze factoren kouder, wat leidt tot een relatief groot temperatuurverschil tussen de gevelzone en de rest van de woonkamer. Ook deze ‘stralingsasymmetrie’ wordt als koudeklachten ervaren. NB: Staedion en de aannemer hebben bij de diverse herstelrondes (zie hoofdstuk 2) maatregelen getroffen aan de roosters en kieren/naden. Zo is de helft van het ventilatierooster in de woonkamer dichtgezet (door vastzetten bediening) en zijn diverse naden afgedicht. De genomen maatregelen zorgden ervoor dat het risico op tochthinder af is genomen. Uit het onderzoek van Cauberg Huygen blijkt echter dat de overmaat van de roosters zo groot is en het effect van de vergrootte vensterbank zo groot is, dat die maatregelen wel effect hebben gehad maar de klachten nog niet volledig hebben kunnen wegnemen. Naast de genoemde bouwkundige / installatietechnische factoren, komen de tochtklachten ook deels door de wijze van bewoning: De huurders verwarmen de appartementen in algemene zin te weinig om comfortklachten te voorkomen. De huidige verwarmingsstrategieën zorgen voor een risico op koude klachten.
Hierdoor wordt de temperatuur van de gevelzone én de vloer te laag, waardoor de stralingsasymmetrie wordt vergroot. De woonkamer dient te worden verwarmd tot gemiddeld 20-24 °C om koude klachten te voorkomen (nu wordt er bij de thermostaat tot de ondergrens verwarmd tot ca 20 °C**). Momenteel is de gerealiseerde ruimte temperatuur aan de lage kant om de hinder te voorkomen. De zithoek valt deels buiten de formele leefzone (de stoelen staan binnen 1 meter van de gevelzone). In de eerste meter vanaf de gevel dient men klachten afkomstig van de gevel te accepteren. De formele leefzone begint na 1 meter pas. **wanneer de leeftijd van de huurders ouder is dan pakweg 65 jaar neemt het risico op koude klachten verder toe. Het is dan wenselijk om een hogere temperatuur te realiseren (hoger dan 21 °C). Hoe ouder een mens wordt, hoe warmer een ruimte dient te zijn (zie ook toelichting paragraaf 5.2).
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 31
Wij concluderen verder dat de bouwkundige en installatietechnische factoren sterker van invloed zijn dan de wijze van bewoning. Ook wanneer de huurders meer zouden verwarmen en de stoelen verder uit de gevel staan, is de kans op tochtklachten zeer groot door de overdimensionering van de ventilatieroosters (in combinatie met de beperkte convectie die plaatsvindt door de overstekende vensterbank). In paragraaf 9.2 zijn verbetervoorstellen/maatregelen opgenomen om de comforthinder verder te minimaliseren. 8.2
Maatregelen
Op basis van het onderzoek geven wij de volgende adviezen om de tochthinder te beperken: Geadviseerd wordt om in samenspraak met de leverancier de capaciteit van alle ventilatieroosters te verlagen tot het niveau Bouwbesluit 2012 -nieuwbouw (zie benodigde capaciteit in tabel 6.1) uitkomt. Hierdoor neemt het risico op klachten sterk af. Mocht er geen aanpassing aan het ventilatierooster mogelijk zijn om de toevoer te beperken, dan adviseren we Staedion een instructie aan de bewoners te geven hoe om te gaan met de roosters om de tochtklachten te beperken. Dit kan bijvoorbeeld zijn het aangeven van voorkeursstanden als mensen binnen zijn. Geadviseerd wordt om de vensterbanken in te korten of te voorzien van vensterbankroosters, zodat de convectie van de radiatoren wordt verbeterd. Hierdoor wordt de ruimte, de toetredende ventilatielucht, toetredende lucht via de kieren én het glas beter verwarmd. Geadviseerd wordt om aanwezige kieren en naden rond / in de ramen af te dichten. Dit geldt voor: o De aansluiting van de kozijnen op de vloer (keuken en slaapkamer voorgevel) voorzien van een beter kier- en naadafdichting. De naad tussen vloer en kozijn dient dichtgezet te worden. Bij voorkeur wordt er een dubbele dichting aangebracht (elastisch materiaal en een afwerklat). o Rondom draaiende delen en bij het kozijn met vloeraansluiting zijn kleine luchtlekken waargenomen.
Voor de draaiende delen geldt dat deze opnieuw moeten worden afgesteld (mogelijk extra afdichtingsrubbers in het kozijn plaatsen van de voordeur). De huurders dienen een operatieve temperatuur in de ruimtes van minimaal gemiddeld 20-24 °C te creëren om koude klachten te voorkomen (wanneer de leeftijd ouder is dan 65 jaar dient dit vermoedelijk hoger te zijn dan 21 °C). Daarbij moet de vloer bij voorkeur minimaal een vloertemperatuur halen van 19 °C (anders een maximaal 3 °C verschil met de operatieve temperatuur in de ruimte). Hierbij moeten alle radiatoren in de woning gebruikt worden. Het verschil tussen de leefruimten dient zo klein mogelijk te zijn. Door de stoelen verder van de gevel af te zetten of de indeling van de woonkamer aan te passen staan de stoelen minder/niet in de koudere gevelzone. Daardoor wordt er minder koude uit de gevelzone ervaren (eerste 1 meter van de gevel valt buiten de leefzone). Cauberg Huygen B.V.
De heer ir. E.H.L.J. Smeele Senior adviseur Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025 Pagina 32
Figuur 1
Klimaatmetingen adres 1 – boven bergingen
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025
tijd [etmaal] 30-11
29-11
28-11
5-12
0
5-12
2 4-12
4
4-12
6 3-12
8
3-12
10 2-12
12
2-12
dampconcentratie buiten
1-12
tijd [etmaal]
1-12
30-11
29-11
dampconcentratie binnen
28-11
RV binnen
27-11
26-11
25-11
24-11
23-11
22-11
5-12
4-12
3-12
2-12
1-12
30-11
29-11
28-11
27-11
26-11
25-11
24-11
23-11
22-11
21-11
20-11
19-11
18-11
17-11
16-11
15-11
14-11
temperatuur [ C]
temperatuur binnen
27-11
26-11
25-11
24-11
23-11
22-11
21-11
20-11
19-11
18-11
17-11
16-11
15-11
14-11
relatieve vochtigheid [%]
t/m
21-11
20-11
19-11
18-11
17-11
16-11
15-11
14-11
dampconcentratie [g/m3]
Lisztstraat 64 Woonkamer algemeen periode: 14-11-2024 4-12-2024
temperatuur buiten
22
20
18
16
14
12
10
8
6
4
2
0
tijd [etmaal]
RV buiten
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Lisztstraat 64 Woonkamer algemeen periode: 14-11-2024
t/m
4-12-2024
8
7
6
vochtig
c [g/m3]
5
4
normaal 3
2
droog 1
0 -10
-5
0
5
Te [ C]
10
15
20
tijd [etmaal] 30-11
29-11
28-11
5-12
0
5-12
2 4-12
4
4-12
6 3-12
8
3-12
10 2-12
12
2-12
dampconcentratie buiten
1-12
tijd [etmaal]
1-12
30-11
29-11
dampconcentratie binnen
28-11
RV binnen
27-11
26-11
25-11
24-11
23-11
22-11
5-12
4-12
3-12
2-12
1-12
30-11
29-11
28-11
27-11
26-11
25-11
24-11
23-11
22-11
21-11
20-11 temperatuur binnen
27-11
26-11
25-11
24-11
23-11
22-11
21-11
20-11
19-11
18-11
17-11
16-11
15-11
14-11
temperatuur [ C]
t/m
21-11
20-11
19-11
18-11
17-11
16-11
15-11
14-11
relatieve vochtigheid [%]
Woonkamer raam periode: 14-11-2024
19-11
18-11
17-11
16-11
15-11
14-11
dampconcentratie [g/m3]
Adres 1 Lisztstraat 64
4-12-2024
temperatuur buiten
24
22
20
18
16
14
12
10
8
6
4
2
0
tijd [etmaal]
RV buiten
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Adres 1 Lisztstraat 64 Woonkamer raam periode:
14-11-2024
t/m
4-12-2024
8
7
6
vochtig
c [g/m3]
5
4
normaal 3
2
droog 1
0 -10
-5
0
5
Te [ C]
10
15
20
tijd [etmaal] 30-11
29-11
28-11
5-12
0
5-12
2 4-12
4
4-12
6 3-12
8
3-12
10 2-12
12
2-12
dampconcentratie buiten
1-12
tijd [etmaal]
1-12
30-11
29-11
dampconcentratie binnen
28-11
RV binnen
27-11
26-11
25-11
24-11
23-11
22-11
5-12
4-12
3-12
2-12
1-12
30-11
29-11
28-11
27-11
26-11
25-11
24-11
23-11
22-11
21-11
20-11 temperatuur binnen
27-11
26-11
25-11
24-11
23-11
22-11
21-11
20-11
19-11
18-11
17-11
t/m
21-11
20-11
19-11
18-11
17-11
16-11
15-11
14-11
temperatuur [ C]
14-11-2024
19-11
18-11
17-11
16-11
15-11
14-11
relatieve vochtigheid [%]
Eetkamer periode:
16-11
15-11
14-11
dampconcentratie [g/m3]
Adres 1 Lisztstraat 64
4-12-2024
temperatuur buiten
22
20
18
16
14
12
10
8
6
4
2
0
tijd [etmaal]
RV buiten
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Adres 1 Lisztstraat 64 Eetkamer periode:
14-11-2024
t/m
4-12-2024
8
7
6
vochtig
c [g/m3]
5
4
normaal 3
2
droog 1
0 -10
-5
0
5
Te [ C]
10
15
20
tijd [etmaal] 30-11
29-11
28-11
5-12
0
5-12
2 4-12
4
4-12
6 3-12
8
3-12
10 2-12
12
2-12
dampconcentratie buiten
1-12
tijd [etmaal]
1-12
30-11
29-11
dampconcentratie binnen
28-11
RV binnen
27-11
26-11
25-11
24-11
23-11
22-11
5-12
4-12
3-12
2-12
1-12
30-11
29-11
28-11
27-11
26-11
25-11
24-11
23-11
22-11
21-11
20-11
19-11
18-11
17-11
16-11
15-11
14-11
temperatuur [ C]
temperatuur binnen
27-11
26-11
25-11
24-11
23-11
22-11
21-11
20-11
19-11
18-11
17-11
16-11
15-11
14-11
relatieve vochtigheid [%]
t/m
21-11
20-11
19-11
18-11
17-11
16-11
15-11
14-11
dampconcentratie [g/m3]
Lisztstraat 64 Adres 1 Eetkamer vloer periode: 14-11-2024 4-12-2024
temperatuur buiten
18
16
14
12
10
8
6
4
2
0
tijd [etmaal]
RV buiten
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Adres 1 Lisztstraat 64 Eetkamer vloer periode:
14-11-2024
t/m
4-12-2024
8
7
6
vochtig
c [g/m3]
5
4
normaal 3
2
droog 1
0 -10
-5
0
5
Te [ C]
10
15
20
tijd [etmaal] 30-11
29-11
28-11
5-12
0
5-12
2 4-12
4
4-12
6 3-12
8
3-12
10 2-12
12
2-12
dampconcentratie buiten
1-12
tijd [etmaal]
1-12
30-11
29-11
dampconcentratie binnen
28-11
RV binnen
27-11
26-11
25-11
24-11
23-11
22-11
5-12
4-12
3-12
2-12
1-12
30-11
29-11
28-11
27-11
26-11
25-11
24-11
23-11
22-11
21-11
20-11
19-11
18-11
17-11
16-11
15-11
14-11
temperatuur [ C]
temperatuur binnen
27-11
26-11
25-11
24-11
23-11
22-11
21-11
20-11
19-11
18-11
17-11
16-11
15-11
14-11
relatieve vochtigheid [%]
t/m
21-11
20-11
19-11
18-11
17-11
16-11
15-11
14-11
dampconcentratie [g/m3]
Lisztstraat 64 Adres 1 keuken periode: 14-11-2024 4-12-2024
temperatuur buiten
24
22
20
18
16
14
12
10
8
6
4
2
0
tijd [etmaal]
RV buiten
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Adres 1 Lisztstraat 64 keuken periode:
14-11-2024
t/m
4-12-2024
8
7
6
vochtig
c [g/m3]
5
4
normaal 3
2
droog 1
0 -10
-5
0
5
Te [ C]
10
15
20
tijd [etmaal] 30-11
29-11
28-11
5-12
0
5-12
2 4-12
4
4-12
6 3-12
8
3-12
10 2-12
12
2-12
dampconcentratie buiten
1-12
tijd [etmaal]
1-12
30-11
29-11
dampconcentratie binnen
28-11
RV binnen
27-11
26-11
25-11
24-11
23-11
22-11
5-12
4-12
3-12
2-12
1-12
30-11
29-11
28-11
27-11
26-11
25-11
24-11
23-11
22-11
21-11
20-11
19-11
18-11
17-11
16-11
15-11
14-11
temperatuur [ C]
temperatuur binnen
27-11
26-11
25-11
24-11
23-11
22-11
21-11
20-11
19-11
18-11
17-11
16-11
15-11
14-11
relatieve vochtigheid [%]
t/m
21-11
20-11
19-11
18-11
17-11
16-11
15-11
14-11
dampconcentratie [g/m3]
Lisztstraat 64 Adres 1 Slaapkamer groot periode: 14-11-2024 4-12-2024
temperatuur buiten
22
20
18
16
14
12
10
8
6
4
2
0
tijd [etmaal]
RV buiten
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Adres 1 Lisztstraat 64 Slaapkamer groot periode:
14-11-2024
t/m
4-12-2024
8
7
6
vochtig
c [g/m3]
5
4
normaal 3
2
droog 1
0 -10
-5
0
5
Te [ C]
10
15
20
Figuur 2
Klimaatmetingen adres 2 – boven bergingen
Complex FT-1156 aan de Lisztstraat 44 t/m 264 in 's-Gravenhage; klachtenonderzoek
11373-60145-05 28 februari 2025
tijd [etmaal]
2
0 8-11
7-11
13-11
6
13-11
4 12-11
8
12-11
10 11-11
12
11-11
14 10-11
16
10-11
dampconcentratie buiten
9-11
tijd [etmaal]
9-11
8-11
7-11
6-11
RV binnen
6-11
dampconcentratie binnen
5-11
4-11
3-11
2-11
1-11
31-10
30-10
29-10
28-10
27-10
26-10
25-10
24-10
relatieve vochtigheid [%]
13-11
12-11
11-11
10-11
9-11
8-11
7-11
6-11
5-11
4-11
3-11
2-11
1-11
31-10
30-10