Document · PDF

RIS321843 Bijlage 3 Boekje randvoorwaarden

Commissie Ruimte 14 mei 2025, gemeente Den HaagBij agendapunt: Raadsvoorstel: Toekomstbestendig Bouwen, RIS3218435.852 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen

Randvoorwaarden maatregelen Puntensysteem natuurinclusief en klimaatadaptief bouwen

Inhoud Inhoud ................................................................................................................................................2 Algemene randvoorwaarden .................................................................................................................4 A.

Nestvoorzieningen ...................................................................................................................5 A1. t/m A3. A4.

Verblijfplaats overige soorten vleermuizen ................................................................................5

A5.

Nestvoorziening huismus .....................................................................................................6

A6.

Nestvoorziening gierzwaluw .................................................................................................6

A7.

Nestvoorziening spreeuw .....................................................................................................7

A8.

Nestvoorziening zwarte roodstaart .......................................................................................7

A9.

Insectenhotel ......................................................................................................................8

A10.

Insectenstenen ...................................................................................................................8

Dak.........................................................................................................................................9 B1.

Bruin dak ............................................................................................................................9

B2. t/m B6.

Groen dak...................................................................................................................9

B7.

Verblijfsdak ...................................................................................................................... 10

B8.

Reflecterend dak .............................................................................................................. 10

Gevel .................................................................................................................................... 11 C1.

Groene gevel ..................................................................................................................... 11

C2.

Geveltuin .......................................................................................................................... 11

C3.

Warmte werende gevel ...................................................................................................... 12

C4.

Buitenzonwering of overstek .............................................................................................. 12

C5.

Natuurlijke ventilatie ......................................................................................................... 13

Massawinter-, Kraam- en Zomer- en paarverblijfplaats voor Gewone dwergvleermuis .....5

Inrichting .............................................................................................................................. 13 D1.

Water ............................................................................................................................... 13

D2.

Natuurvriendelijke- of drijvende oever ................................................................................ 13

D3.

Natuurlijke poel................................................................................................................. 14

D4.

Verdiept plantvak .............................................................................................................. 14

D5.

Wadi ................................................................................................................................. 14

D6.

Natuurvriendelijke wadi ..................................................................................................... 15

D7.

Infiltratievoorziening .......................................................................................................... 15

D8.

Natuurlijke half verharding ................................................................................................. 15

D9.

Doorgroeibare verharding of waterpasserende verharding .................................................... 16

D10.

Schaduw installatie ........................................................................................................... 16

D11.

Gezamenlijke tuin op maaiveld .......................................................................................... 16 Beplanting ............................................................................................................................ 17

E1. Beplanting in de volle grond ....................................................................................................... 17

E2. t/m E4.

Bestaande bomen behouden ..................................................................................... 17

E5. t/m E7.

Boom aanplanten ..................................................................................................... 17

E8.

Grondverbetering bij bestaande bomen .............................................................................. 18

E9.

Hoge hagen en heesters .................................................................................................... 19

E10.

Lage Hagen en heesters ..................................................................................................... 19

E11.

Vaste planten .................................................................................................................... 20

E12.

Bloem- en kruidenrijk grasland ........................................................................................... 20

E13.

Gazon ............................................................................................................................... 20

Technische maatregelen.............................................................................................................. 21 F1.

Totale waterberging op daken, in gebouw en de buitenruimte ............................................... 21

F2.

Nuttige toepassing regenwater ............................................................................................... 21

F3.

Waterbesparende douchekop ................................................................................................ 22

F4.

Waterbesparende wastafelkraan ............................................................................................ 22

F5.

Waterbesparende toilet ......................................................................................................... 22

F6.

Balansventilatie met koelfunctie ............................................................................................ 23

F7.

Koelen met koudebron....................................................................................................... 23

F8.

Drinkwatertappunt ................................................................................................................ 24

Algemene randvoorwaarden Randvoorwaarden waaraan alle gekozen maatregelen moeten voldoen. Borging: ▪

De initiatiefnemer legt de afspraken die worden gemaakt over de realisatie en instandhouding van de maatregelen vast in het juridisch bindende deel van het betreffende ruimtelijk plan. o De realisatie wordt inzichtelijk gemaakt door het indienen van de ingevulde Excel. o Hierbij wordt ook het beheer- en onderhoudsplan ingediend. o Voor de instandhoudingsplicht worden eveneens de afspraken opgenomen.

Instandhouding: ▪ ▪

De initiatiefnemer is volledig verantwoordelijk voor het goed blijven functioneren van de maatregelen (getroffen voorzieningen). De initiatiefnemer zorgt dat het beheer en onderhoud van de maatregelen na oplevering is geregeld, ook op lange termijn. Dit is vastgelegd in een beheer- en onderhoudsplan. Hierin zijn ook afspraken opgenomen over de levensduur van de maatregelen en het vernieuwen ervan.

Beschikbaarheid: ▪

De voorzieningen voor regenwateropvang zijn te allen tijde beschikbaar (met uitzondering van de ledigingstijd van ca 24-48 uur na eerder gebruik, of indien er bij een gestuurde afvoer specifieke afspraken zijn gemaakt over lediging).

A. Nestvoorzieningen A1. t/m A3.

Massawinter-, Kraam- en Zomer- en paarverblijfplaats voor Gewone dwergvleermuis

Beschrijving van de maatregel Maak kelders, spouwmuren en de ruimte achter gevelbetimmering toegankelijk en geschikt voor vleermuizen. Gebruik geen standaard inbouwkasten of losse kraamkasten, want deze zijn minder effectief. Indien dit de enige optie is, gebruik dan kasten met meerdere lagen. Dit geeft extra variatie in microklimaat en extra uitwijkmogelijkheden voor vleermuizen bij wisselende weersomstandigheden. Dit kan doorvriezen voorkomen. Als massa winterverblijf tellen inbouwkasten niet mee. Op Nknb.nl staan mogelijkheden beschreven voor het realiseren van verblijfplaatsen voor de gewone dwergvleermuis. Er dient gekozen te worden uit de mogelijkheden die wetenschappelijk bewezen zijn. Locatie ▪ Plaatsen vanaf 3 meter boven maaiveld. ▪ Plaatsing bij voorkeur op verschillende windrichtingen, waarvan minimaal 1 zuid, west of zuidwest expositie heeft. Maatvoering ▪ Minimum hangoppervlakte: 15x40 mm. ▪ Minimale maten invliegopeningen: 17mm hoog, 50 mm breed. ▪ Minimaal 3 invliegopeningen per gevel. Aantal Minimumaantal per project: Kleinschalig project 15 m2

Middelgroot project 30 m2

Grootschalig project* 60 m2*

* Voor zeer grote projecten (meerdere malen de footprint van een grootschalig project) geldt een vermenigvuldigingsfactor. De opgave wordt als volgt berekend; footprint >4000m2 (opgave x2), footprint >6000m2 (opgave x3), etc.

A4.

Verblijfplaats overige soorten vleermuizen

Beschrijving van de maatregel Maak spouwmuren en de ruimte achter gevelbetimmering toegankelijk en geschikt voor vleermuizen. Bij voorkeur geen standaard inbouwkasten voor vleermuizen. Deze zijn minder effectief. Op Nknb.nl staan mogelijkheden beschreven voor het realiseren van verblijfplaatsen voor gebouw gebonden soorten vleermuizen. Er dient gekozen te worden uit de mogelijkheden die wetenschappelijk bewezen zijn. Locatie ▪ Plaatsen vanaf 3 meter boven maaiveld. ▪ Bij voorkeur op meerdere gevels aanbrengen zodat variatie in microklimaat wordt geboden. Maatvoering ▪ De maatvoering is afhankelijk van de gekozen doelsoort. Aantal Minimumaantal per project: Kleinschalig project 15 m2

Middelgroot project 30 m2

Grootschalig project* 60 m2*

A5.

Nestvoorziening huismus

Beschrijving van de maatregel De maatregel is bedoeld om het aantal afnemende nestplekken voor huismussen te compenseren c.q. de populatie te ondersteunen. Er kan gedacht worden aan een standaard nestkast of neststeen, maar ook aan een toegankelijke dakgoot. Let op: plaats kasten die alleen geschikt zijn voor de huismus. Combikasten die ook voor de gierzwaluw geschikt zijn, zijn minder effectief omdat de gierzwaluw de dominante soort is en de huismus zal verjagen. Op Nknb.nl staan meerdere mogelijkheden beschreven voor het realiseren van een nestplaats voor de huismus. Er dient gekozen te worden uit de mogelijkheden die wetenschappelijk bewezen zijn. Locatie ▪ Plaatsen tussen de 3 en 12 meter boven maaiveld. ▪ Plaatsing op de gevel met noord-expositie, oost-expositie of in de schaduw van een dakgoot of overstek. Maatvoering ▪ Plaats er minimaal 5 in een cluster. ▪ Minimum vloeroppervlakte in de verblijfsvoorziening: 15 x 22 cm ▪ Een ronde invliegopening van 35mm diameter. ▪ Minimale onderlinge afstand tussen openingen is 50cm. Aantal Minimumaantal per project: Kleinschalig project 1 cluster

Middelgroot project 2 clusters

Grootschalig project* 3 clusters*

A6.

Nestvoorziening gierzwaluw

Beschrijving van de maatregel De maatregel is bedoeld om het aantal afnemende nestplekken voor gierzwaluwen te compenseren c.q. de populatie te ondersteunen. Er kan gedacht worden aan een standaard nestkast of neststeen, maar ook aan toegankelijke overstek. Op Nknb.nl staan meerdere mogelijkheden beschreven voor het realiseren van een nestplaats voor de gierzwaluw. Er dient gekozen te worden uit de mogelijkheden die wetenschappelijk bewezen zijn. Locatie ▪ Plaatsen tussen de 6 en 21 meter boven maaiveld. ▪ Plaatsing op de gevel met windrichtingen tussen noordnoordwest en noordoost of in de schaduw van een dakgoot of overstek. ▪ Niet direct boven ramen of deuren Maatvoering ▪ Plaats er minimaal 5 in een cluster. ▪ Minimum vloeroppervlakte in de verblijfsvoorziening: 15x25 cm. ▪ Een invliegopening van horizontaal 30 x 65 mm. 20 mm boven de bodem (van binnen gemeten). ▪ Minimale onderlinge afstand tussen openingen is 50cm.

Aantal Minimumaantal per project: Kleinschalig project 1 cluster

Middelgroot project 2 clusters

Grootschalig project* 3 clusters*

A7.

Nestvoorziening spreeuw

Beschrijving van de maatregel Nestkasten voor spreeuwen zijn kunstmatige verblijfplaatsen, speciaal ontworpen om spreeuwen een nestplek te bieden en de populatie te ondersteunen. Er kan gedacht worden aan een standaard nestkast of neststeen, maar ook aan toegankelijke overstek. Op Nknb.nl staan meerdere mogelijkheden beschreven voor het realiseren van een nestplaats voor de spreeuw. Er dient gekozen te worden uit de mogelijkheden die wetenschappelijk bewezen zijn. Locatie ▪ Plaatsen tussen de 3 en 12 meter boven maaiveld. ▪ Plaatsing bij voorkeur op de gevel aan de oostzijde. ▪ Niet in de volle zon. ▪ Plaatsing niet direct boven ramen of deuren Maatvoering ▪ Plaats er minimaal 5 in een cluster. ▪ Minimum oppervlakte in de verblijfsvoorziening: 18 cm (breed) x 18 cm (diep) x 10 cm (hoog). ▪ Een ronde invliegopening van 45mm diameter. ▪ Minimale onderlinge afstand tussen nestvoorzieningen is 1,5 m. Aantal Minimumaantal per project: Kleinschalig project 1 cluster

Middelgroot project 2 clusters

Grootschalig project* 3 clusters*

A8.

Nestvoorziening zwarte roodstaart

Beschrijving van de maatregel Neststenen voor de zwarte roodstaart zijn kunstmatige verblijfplaatsen, speciaal ontworpen om een nestplek te bieden en de populatie te ondersteunen. De neststeen kan worden ingemetseld in een gevel, maar ook los worden neergezet op een bruin en/of groen dak. Op Nknb.nl staan meerdere mogelijkheden beschreven voor het realiseren van een nestplaats voor de zwarte roodstaart. Er dient gekozen te worden uit de mogelijkheden die wetenschappelijk bewezen zijn. Locatie ▪ Plaatsen bij voorkeur op 20 meter boven maaiveld en hoger. ▪ Plaatsing bij voorkeur op de noord- of oostzijde. ▪ Buiten de directe invloed van zon, wind en regen.

Maatvoering ▪ Minimum oppervlakte in de verblijfsvoorziening: 15 cm (breed) x 15 cm (diep) en 15 cm (hoog). ▪ Een invliegopening van 7 cm hoog. ▪ Minimale onderlinge afstand tussen nestvoorzieningen is 10 m en op verschillende gevels. Aantal Minimumaantal per project: Kleinschalig project n.v.t.

Middelgroot project 4 stuks

Grootschalig project* 4 stuks

A9.

Insectenhotel

Beschrijving van de maatregel Een insectenhotel is een speciaal ontworpen onderkomen voor insecten, zoals bijen en vlinders. Het biedt holletjes en schuilplaatsen waar ze kunnen nestelen en overwinteren. Echter het grootste deel van de wilde bijensoorten die in Nederland voorkomen, nestelen in open (zand)grond. Voer een insecten hotel dus altijd uit in combinatie met zandgrond. Locatie ▪ Op maaiveldniveau of geschikte daktuin (niet hoger dan 20m boven maaiveld). ▪ Plaats op zonnige plaats in de nabijheid van bloemrijk grasland en opgaand groen, in luwte van struiken in relatie tot wind. Maatvoering ▪ Minimaal 1 m2 ▪ Minimaal 1m2 aan open zandgrond in de directe omgeving. Aantal Minimumaantal per project: Kleinschalig project 1 stuk

Middelgroot project 2 stuks

Grootschalig project* 3 stuks*

A10.

Insectenstenen

Beschrijving van de maatregel Insectenstenen zijn een eenvoudige en effectieve manier om insecten te ondersteunen. Deze stenen bieden schuilplaatsen en overwinteringsplekken voor insecten. Door ze strategisch in tuinen, groene ruimtes of gevels te plaatsen, kunnen we de biodiversiteit bevorderen en bijdragen aan het behoud van wilde bijen, vlinders en andere nuttige insecten. Het grootste deel van de wilde bijensoorten die in Nederland voorkomen, nestelen in open (zand)grond. Locatie ▪ Plaatsing op maximaal 2 meter boven het maaiveld of dakoppervlak in het geval van een groendak (niet hoger dan 20m boven maaiveld). ▪ Plaats er minimaal twee op een zonnige plek en minimaal twee op een schaduwrijke plek. Maatvoering ▪ Vijf insectenstenen vormen samen 1 cluster. ▪ Plaats op enkele meters afstand van elkaar.

▪ Minimaal 1m2 aan open (zand)grond in de directe omgeving per cluster. Aantal Minimumaantal per project: Kleinschalig project 1 cluster

Middelgroot project 2 clusters

Grootschalig project* 3 clusters*

B. Dak B1.

Bruin dak

Beschrijving van de maatregel Bruine daken hebben een ecologische meerwaarde. Vooral vogels zoals scholekster en zwarte roodstaart, die van nature op zandig terrein broeden, gebruiken bruine daken als nestplek. Bij bruine daken bestaat de dakbedekking uit de oorspronkelijke toplaag van de kavel (als deze nog aanwezig is voorafgaand aan de bouw) en anders voornamelijk uit zand en (vermalen) steen, bijvoorbeeld gerecycled puin waarop vegetatie kan ontwikkelen. Het is dus niet hetzelfde als een grinddak. Locatie Toepassen tot een hoogte van 50m. Maatvoering Bij voorkeur minimaal 20 m2 aaneengesloten. Inrichting De inrichting van het dak bestaat uit de oorspronkelijke toplaag van de kavel (als deze nog aanwezig is voorafgaand aan de bouw) en anders puin, schelpen en (vermalen) steen waarop de vegetatieontwikkeling vanzelf tot stand kan komen. Door verschillen aan te brengen in substraatdiepte (reliëf) kan een grote diversiteit aan planten- en bodemleven ontstaan. Er kunnen daarnaast houtstobben en losse stenen worden toegevoegd voor meer structuur. Toepassing Een bruin dak dat een ecologische functie vervult, is geen openbare daktuin. Het dak is alleen te betreden voor onderhoud. B2. t/m B6.

Groen dak

Beschrijving van de maatregel Een groen dak is een welkome toevoeging in verstedelijkt gebied, zorgt voor verdamping van vocht, verkoeling, isolatie door planten en biedt een habitat voor allerlei planten en dieren. Bovendien zijn groene daken heel geschikt om regenwater op te vangen. Hierdoor zijn groene daken heel waardevol voor de biodiversiteit en de klimaatopgave. De voorkeur gaat uit naar zo veel mogelijk verschillende soorten beplanting, bij voorkeur inheems. Locatie Toepassen tot een hoogte van 50m. Maatvoering Bij voorkeur minimaal 20 m2 aaneengesloten.

Inrichting B2. B3. B4. B5. B6.

Substraatdikte

Minimaal begroeid met

5-7 cm 7-15 cm 15-30 cm 30-50 cm >50 cm

sedum sedum, grassen of kruiden grassen, kruiden of dwergheesters kruiden, dwergheesters of struiken kruiden, dwergheesters, struiken of bomen

Toepassing De ecologische waarde van een groen dak wordt verhoogd wanneer natuur- en gebruiksfuncties gescheiden zijn. Materiaal Groene daken zijn altijd uitgerust met een drainagelaag die de beplanting kan voorzien van het benodigde vocht. B7.

Verblijfsdak

Beschrijving van de maatregel Een verblijfsdak biedt gebruikers tal van voordelen. Een groene daktuin biedt een aangename buitenruimte waar mensen kunnen samenkomen, recreëren en ontspannen. Het zorgt daarnaast voor verkoeling, vangt regenwater op en versterkt de biodiversiteit. Inrichting Minimaal 40% van het dakoppervlak is ingericht met robuust groen (substraatlaag >30cm) dat een bijdrage levert aan biodiversiteit en beperking van opwarming. De zon/schaduwverhouding is 50% - 50%, op de hoogste stand van de zon op 21 juni om 14 uur. Toepassing Dak is te gebruiken voor bewoners en/of bezoekers. B8.

Reflecterend dak

Beschrijving van de maatregel Een reflecterend dak is een wit dak dat zonlicht reflecteert en daardoor minder warmte absorbeert. De witte kleur zorgt ervoor dat warmte wordt weerkaatst, waardoor het dak koeler blijft en er minder warmte in het gebouw trekt. Daarnaast vermindert reflecterende dakcoating de energiekosten voor airconditioning, omdat het gebouw minder opwarmt en dus minder gekoeld hoeft te worden. Locatie Daken met een maximale hellingshoek van 20 graden. Inrichting Dak is voorzien van warmte reflecterend materiaal, verf/coating of panelen met een albedo van 0,3 of hoger.

C. Gevel C1.

Groene gevel

Beschrijving van de maatregel Het vergroenen van gevels zorgt voor meer biodiversiteit in de stad. Klimplanten leveren op lokaal niveau voedsel en beschutting voor vogels en insecten. Om gevelgroen robuust te maken, is het nodig om de planten in volle grond te zetten, hierdoor kunnen ze voldoende wortelen en zijn ze minder vatbaar voor droogte en kou. Locatie Langs de gevel. Oriëntatie van de gevel is bepalend voor de soortkeuze. Maatvoering Bij voorkeur minimaal 5 strekkende meter aaneengesloten langs de gevel met steunconstructie die aansluit bij de hoogte van de aan te planten soorten. Soorten Hoge klimplanten die een bijdrage leveren aan de biodiversiteit, zoals klimop, wilde wingerd, bruidssluier, wilde kamperfoelie, bosrank, wilde hop blauwe- of goudenregen. Inrichting Hoge klimplanten. Het liefst in volle grond. De ondergrond moet voorzien zijn van de benodigde voeding en voldoen aan de vochtbehoefte van de klimplanten. C2.

Geveltuin

Beschrijving van de maatregel Een geveltuin is een tuin aan de voet van een gevel. Het aanleggen van geveltuinen draagt bij aan een prettiger leefklimaat en biedt diverse voordelen, zoals verkoeling, beter waterbeheer en bevordering van biodiversiteit. Locatie Tuin tegen de gevel op maaiveld (grondgebonden). Oriëntatie van de geveltuin is bepalend voor de soortkeuze. Maatvoering Minimaal 30 cm diep en minimaal 5 strekkende meter. Zorg voor het behouden van minimaal 1,5 meter vrije doorgang op de stoep, gerekend vanaf rand geveltuin tot rand trottoir. Soorten Aanplant van plantensoorten zoals dagkoekoeksbloem, vingerhoedskruid, ruig klokje, grote kattenstaart, stokroos en wilde marjolein en/of heesters zoals aalbes, kruisbes, wilde liguster, vuurdoorn en/of lagere klimplanten zoals klimhortensia, clematis of wilde kamperfoelie. Inrichting De ondergrond moet voorzien zijn van de benodigde voeding en voldoen aan de vochtbehoefte van de beplanting. Let op bij het afwateren op de geveltuin dat de planten niet verdrinken en voorkom vocht problemen tegen de gevel.

C3.

Warmte werende gevel

Beschrijving van de maatregel Door materialen met minder massa te kiezen, zoals hout en andere poreuze materialen die warmte minder vasthouden, blijft de gevel en de directe omgeving koeler. Ook gevels die licht zijn van kleur warmen minder op. Dit draagt bij aan een betere klimaatbeheersing in de buitenruimte. Soorten Materialen met een lagere dichtheid zoals hout. Gevelbekleding die licht is van kleur. Locatie Op gevels. Berekening Aantal m2 warmte werend materiaal. Dus exclusief openingen en ramen. C4.

Buitenzonwering of overstek

Beschrijving van de maatregel Buitenzonwering en overstekken zijn effectieve maatregelen tegen hitte. Ze weren de zon en voorkomen zo oververhitting binnen in de gebouwen. Soorten Luifels, screens, lamellen, luiken, loggia’s en overstekken. Tot 5 meter hoogte mag een boom ook. Locatie Aangebracht op minimaal alle ramen, aan de buitenzijde van ramen op de zuid-, zuidoost- en zuidwest- gevels. Aandachtspunten In de zomermaanden staat de zon laag bij opkomst en ondergang. De zonnestralen rijken dan diep het gebouw in. Vooral het oosten is belangrijk, opwarming begint dan al in de ochtend en is vervolgens moeilijk weg te krijgen gedurende de dag. Verticale zonneschermen hebben meer effect bij de oost en westgevels dan luifels i.v.m. laagstaande zon. Overstekken hebben vooral bij de zuidgevels effect omdat de zon in de zomer dan hoog staat. In de winter kan dan juist warmte geoogst worden via het zuiden omdat de zon dan laag staat (zorgt voor minder energieverbruik t.b.v. verwarming). Maatvoering Bij overstekken hanteren wij een minimum van 70cm. Voor overige maatregelen geldt dat minimaal 80% van het raamoppervlak in de schaduw valt op de hoogste stand van de zon op 21 juni om 14 uur.

C5.

Natuurlijke ventilatie

Beschrijving van de maatregel Natuurlijke ventilatie in de nacht heeft een groot effect op het thermische comfort in een gebouw. Bovendien is het een maatregel die bewoners direct zelf kunnen oppakken zonder financiële consequenties. Ventileren is het meest effectief wanneer de ramen ’s avonds of ‘s nachts geopend worden, zodat de ruimtes langdurig goed geventileerd kunnen worden met relatief koele lucht. Locatie Ramen en deuren tegenover elkaar die kunnen worden opgezet. Of ramen en deuren in combinatie met dakramen die open kunnen. Aandachtspunten Aandacht voor inbraak gevoeligheid, brandveiligheid, luchtkwaliteit of lawaai. Het plaatsen van horren kan de inzet van deze maatregel doen vergroten.

D. Inrichting D1.

Water

Beschrijving van de maatregel (Stromend) water bieden leefgebieden voor verschillende plantenen diersoorten. Het helpt ook bij het reguleren van de temperatuur, wat essentieel is tijdens hittegolven. Berekening Aantal m2 wateroppervlakte in de buitenruimte met bijvoorbeeld sloot, vijver, meertje etc. Randvoorwaarden Minstens de helft van de oevers is natuurvriendelijk ingericht, conform Handboek openbare ruimte gemeente Den Haag. D2.

Natuurvriendelijke- of drijvende oever

Beschrijving van de maatregel Natuurvriendelijke oevers zijn een maatregel om het ecologisch functioneren van wateren te verbeteren. Ze vormen een geleidelijke overgang van water naar land en bieden een beschutte leefomgeving voor insecten, kikkers, padden, kleine zoogdieren en vissen. Maatvoering Minimaal 10m oeverlengte met talud van 1:5 of flauwer. Minimale breedte drijvende oever 1meter.

D3.

Natuurlijke poel

Beschrijving van de maatregel Een natuurlijke poel is een ondiep water met glooiende oevers zonder stroming. Het is een waardevolle maatregel om de biodiversiteit te bevorderen, omdat veel planten en dieren zoals kikkers, padden en salamanders de poel en de directe omgeving nodig hebben voor de voortplanting. Maatvoering Waterdiepte is minimaal 1m en in ieder geval de noordzijde heeft een flauw talud, maar niet te flauw (ca 1:4). Locatie ▪ ▪

Zorg voor veel zonlicht, maar overdag ook wat schaduw om de ontwikkeling van draadalgen te voorkomen. Geen bomen in de directe omgeving om ophopen van bladeren te voorkomen.

Inrichting De poel is beplant met inheemse oeverplanten zoals gele lis, moerasandoorn, grote kattenstaart, moerasspirea, echte valeriaan, grote egelskop en inheemse waterplanten: zoals lidsteng, watergentiaan en kikkerbeet. D4.

Verdiept plantvak

Beschrijving van de maatregel Een verdiept plantvak met ecologische inrichting is een maatregel voor tijdelijke waterberging. Door hoogteverschil aan te brengen, kan regenwater bij een hevige bui naar een plek stromen waar het geen kwaad kan. Dit helpt niet alleen wateroverlast te voorkomen maar bevordert ook de biodiversiteit door natte en droge gedeelten te creëren voor verschillende plantensoorten. Inrichting Het plantvak is verdiept aangelegd. Afwatering op het plantvak kan zonder tussenkomst van mechanische apparatuur plaatsvinden. Beplanting De beplanting is bestand tegen (zeer) natte grond. D5.

Wadi

Beschrijving van de maatregel Een wadi is een lager gelegen groen terrein dat bij hevige regenval water kan opslaan. Regenwater stroomt naar deze voorziening, waarbij het groen ervoor zorgt dat de bodem open blijft en regenwater beter in de grond zakt. Inrichting Niet doorloopbaar en geen speelwadi. Prestatie eisen De ondergrond moet geschikt zijn voor infiltratie. Gebruik de Infiltratie-potentiekaart om te bepalen of infiltratie in de bodem - al dan niet onder voorwaarden- zonder bezwaar kan plaatsvinden.

D6.

Natuurvriendelijke wadi

Beschrijving van de maatregel Een natuurvriendelijke wadi is een lager gelegen groen terrein met ecologische inrichting dat bij hevige regenval water kan opslaan. Regenwater stroomt naar deze voorziening, waarbij het groen ervoor zorgt dat de bodem open blijft en regenwater beter in de grond zakt. Inrichting Niet doorloopbaar of speelwadi. Zo ingericht dat het een natuurlijke habitat vormt voor vlinders, bijen en kleine zoogdieren, met gebruik van inheemse plant-/struik-/boomsoorten. Prestatie eisen ▪ ▪

D7.

De ondergrond moet geschikt zijn voor infiltratie. Gebruik de Infiltratie-potentiekaart om te bepalen of infiltratie in de bodem - al dan niet onder voorwaarden- zonder bezwaar kan plaatsvinden. De wadi wordt ecologisch beheerd en onderhouden.

Infiltratievoorziening

Beschrijving van de maatregel Een infiltratievoorziening is een constructie die regenwater opvangt en geleidelijk afgeeft aan de grond. Deze maatregel voorkomt overlast van hemelwater en draagt bij aan een duurzaam hemelwaterafvoersysteem. Inrichting Bijvoorbeeld in beton gevatte bakken, open aan de onderkant, opgevuld met grind en aarde, en beplant. Maar ook IT-riool, IT-put, grindkoffer of vloeivelden. Prestatie eisen De ondergrond moet geschikt zijn voor infiltratie. Gebruik de Infiltratiepotentiekaart om te bepalen of infiltratie in de bodem - al dan niet onder voorwaarden- zonder bezwaar kan plaatsvinden. D8.

Natuurlijke half verharding

Beschrijving van de maatregel Natuurlijke half verharding bestaan uit materialen die stevig genoeg zijn om over te lopen en tegelijkertijd regenwater doorlaten. Inrichting Half verharding van natuurlijke materialen zoals grind, split, schelpen, boomschors, kokosschors en cacaodoppen.

D9.

Doorgroeibare verharding of waterpasserende verharding

Beschrijving van de maatregel Doorgroeibare verharding en waterpasserende verharding zijn vormen van verharding die het mogelijk maken om regenwater te infiltreren. Dit kan het riool ontlasten en verdroging tegengaan. Materiaal Doorgroeibare verharding: is verharding waartussen gras kan groeien. Deze vorm van verharding wordt ook wel de grasbetontegel genoemd. Waterpasserende verharding: is verharding waarbij er ruimte tussen de bestrating wordt gelaten, zodat regenwater gemakkelijk de grond in kan zakken. D10.

Schaduw installatie

Beschrijving van de maatregel Schaduwinstallaties bieden bescherming tegen direct zonlicht, verminderen de temperatuur in buitenruimtes en helpen oververhitting te voorkomen. Door schaduw te creëren, kunnen mensen comfortabeler genieten van hun buitenomgeving, vooral tijdens warme dagen. Locatie Boven en rondom verblijfsplekken en voetpaden. Maatvoering Aantal m2 schaduw op hoogste stand van de zon op 21 juni om 14 uur. Soorten Pergola, overkapping of permanent schaduwdoek D11.

Gezamenlijke tuin op maaiveld

Beschrijving van de maatregel Een tuin op maaiveld biedt gebruikers tal van voordelen. Een groene tuin biedt een aangename buitenruimte waar mensen kunnen samenkomen, recreëren en ontspannen. Het zorgt daarnaast voor verkoeling, vangt regenwater op en versterkt de biodiversiteit. Inrichting De tuin bevindt zich op maaiveld. Minimaal 40% van de tuin is ingericht met robuust groen dat een bijdrage levert aan biodiversiteit en beperking van opwarming. De zon/schaduwverhouding is 50% - 50%, op de hoogste stand van de zon op 21 juni om 14 uur. Toepassing De gezamenlijke tuin is te gebruiken voor bewoners en/of bezoekers.

E. Beplanting E1. Beplanting in de volle grond Beschrijving van de maatregel Beplanting in de volle grond op maaiveld heeft een ecologische meerwaarde, omdat deze het bodemleven stimuleert. Daarnaast stimuleert dit de groeimogelijkheden van de beplanting. Deze maatregel levert punten op basis van de locatie van de beplanting. Daarnaast krijg je punten voor de kwalitatieve inrichting (de beplanting zelf). Locatie Beplanting in de volle grond op maaiveld. Plantbakken en daktuinen tellen niet mee. E2. t/m E4.

Bestaande bomen behouden

Beschrijving van de maatregel Bestaande bomen op de kavel met een minimale, duurzame levensverwachting van 15 jaar die blijven staan of binnen de kavel worden verplaatst. Maatvoering 1ste grootte boom: wordt hoger dan 12m 2de grootte boom: wordt tussen de 6 en 12m 3de grootte boom: wordt lager dan 6 m Aandachtspunten ▪ Soms kan de levensduur verhoogd worden door groeiplaats verbeterende maatregelen toe te passen. Prestatie eisen ▪

Door middel van een Bomen Effect Rapportage (BEA) wordt inzichtelijk gemaakt wat het effect gaat zijn van de voorgenomen werkzaamheden op de levensverwachting op de bomen. Alleen bomen die een minimale, duurzame levensverwachting van 15 jaar hebben komen in aanmerking voor punten.

E5. t/m E7.

Boom aanplanten

Beschrijving van de maatregel Alle nieuw aangeplante bomen die worden geplaatst op de kavel. Soorten De boom dient ‘Ecologisch Passend’ te zijn conform de uitgangspunten uit de Nota Stadsbomen. Kies hierbij voor soorten met ‘Ecologisch Passendheid’ waardering van 3 of 4. Zie voor de te kiezen bomen: HOR Bomenlijst bij de categorieën onder ecologische compatibiliteit met score hoog of gemiddeld. Maatvoering Hoogte: 1ste grootte boom: wordt hoger dan 12m 2de grootte boom: wordt tussen de 6 en 12m 3de grootte boom: Wordt lager dan 6 m Meerstammige bomen rekenen wij altijd als 3e grootte boom

Aanplantmaat: Als bomen worden herplant om verwijderde bomen te vervangen dan is de minimale aanplantmaat van deze bomen 25-30 cm in omtrek. Als er nieuwe (extra) bomen worden geplant dan is de minimale aanplantmaat 18-20 cm in omtrek. Groeiplaats In beplanting: Alle aan te planten bomen hebben een minimale vrije doorwortelbare ruimte/groeiplaats is 20m 3. In verharding: 1ste grootte boom: De minimale vrije doorwortelbare ruimte/groeiplaats is 20m 3. 2de grootte boom De minimale vrije doorwortelbare ruimte/groeiplaats is 15m 3. 3de grootte boom: De minimale vrije doorwortelbare ruimte/groeiplaats is 7,5m 3. Meerstammige bomen rekenen wij altijd als 3e grootte boom. Op een daktuin: 1ste grootte boom 2de grootte boom 3de grootte boom Meerstammige bomen

E8.

Substraatdikte

Groeiplaats

Schijn grondwater/ bufferlaag

100 cm 80 cm 75 cm 75 cm

20 m 15 m3 7,5 m3 7,5 m3

20 cm óf 180L per m2 20 cm óf 180L per m2 20 cm óf 180L per m2 20 cm óf 180L per m2

Grondverbetering bij bestaande bomen

Beschrijving van de maatregel Inrichten van de groeiplaats met bomenzand of bomengrond verrijkt met de juiste voedingsnutriënten waardoor de boom optimaal kan groeien. Soorten ▪ ▪ ▪ ▪

Openen groeiplaats: Ontharden, beplanting aanbrengen en goede groeiplaatsen maken met bomengrond. Gronduitwisseling: Middels zuigtechniek opwaarderen groeiplaatsen met bomenzand. Voeding pijlers: Maatwerk per boom. Voedingsbuizen in de diepere lagen van de groeiplaats brengen om boomwortels te verleiden om te groeien. Wortelstraten: Ondergrondse doorwortelbare ‘tunnel’ maken om wortels te verleiden in die zone te wortelen. Wortelstraat is gevuld met bomengrond. Bij het terugleggen van de verharding moeten er druk verdelende elementen gebruikt worden, zoals permavoid.

Maatvoering Afhankelijk van boomgrootte: van 7,5 m3 (3e grootte boom) tot 20 m3 (1ste grootte boom).

E9.

Hoge hagen en heesters

Beschrijving van de maatregel Hagen en heesters zijn een thuis voor veel dieren en verbinden ecosystemen. Ze vergroten het leefgebied voor egels, padden, insecten en vogels. Diverse dieren gebruiken hagen en heesters graag als schuilplaats. Bovendien bieden ze schaduw en verkoeling. Soorten Inheemse soorten voor hagen zoals: wilde liguster, veldesdoorn, hulst, beuk of haagbeuk. Zeeuwse haag kan ook, deze bestaat uit een samenstelling van de volgende soorten: meidoorn, sleedoorn, egelantier, veldesdoorn, hondsroos, wilde liguster. Inheemse soorten heesters zoals: eenstijlige meidoorn, sleedoorn, vuilboom en/of hazelaar. Maatvoering Hoge hagen en heesters hebben een minimale breedte van 1m en zijn minimaal 1,5m hoog. Aantal We willen gemengde hagen en heesters van minimaal 3 soorten waarvan minimaal 2 inheems. E10.

Lage Hagen en heesters

Beschrijving van de maatregel Hagen en heesters zijn een thuis voor veel dieren en verbinden ecosystemen. Ze vergroten het leefgebied voor egels, padden, insecten en vogels. Diverse dieren gebruiken hagen en heesters graag als schuilplaats. Bovendien bieden ze schaduw en verkoeling. Soorten Inheemse soorten voor hagen zoals: wilde liguster, veldesdoorn, hulst, beuk of haagbeuk of de soorten uit de samenstelling Zeeuwse haag. Inheemse lage soorten zoals kruisbes, aalbes, zwarte bes, zuurbes en struikklimop. Of soorten zoals diervilla, spiraea, cotoneaster en struikkamperfoelie Maatvoering Lage hagen en heesters, sierheesters en bodem bedekkende heesters die smaller zijn dan 1m of kleiner zijn dan 1,5m hoog. Aandachtspunten Zo veel mogelijk inheems.

E11.

Vaste planten

Beschrijving van de maatregel Inrichten van het gehele plantvak met vaste planten. Vaste planten dragen bij aan de belevingswaarde en afhankelijk van de soortkeuze hebben vaste planten een meerwaarde voor insecten. Aantal ▪

Minimaal 3 soorten, bij voorkeur inheems.

Prestatie eisen ▪ ▪

E12.

Het plantvak bestaat uit soorten die ondergronds overwinteren en in het voorjaar nieuwe bovengrondse delen vormen, bij voorkeur bodem bedekkend. Minimaal 3 soorten hebben een functie als voedselbron (nectar/stuifmeel) voor insecten zoals bijen en vlinders. Bloem- en kruidenrijk grasland

Beschrijving van de maatregel Bloem- en kruidenrijk grasland bevordert de biodiversiteit door een hoge variëteit aan plantensoorten die insecten aantrekken. Daarnaast maakt het de bodem beter bestand tegen droogte en bevordert het een gezonde bodemstructuur. Soorten Kies voor één van de inheemse Haagse bloemenmensgels die zijn opgenomen in bijlage 5 van de Nota Stadsnatuur (RIS305824). Prestatie eisen Na inrichting overgaan op passend ecologisch beheer, waarbij zo mogelijk gefaseerd wordt gemaaid. Maatvoering Minimaal 25 m2 E13.

Gazon

Beschrijving van de maatregel Een gazon is een veld met kort gemaaid gras wat voornamelijk wordt gebruikt om op te spelen of recreëren. Onder gazon rekenen we grasvelden die niet ecologisch worden beheerd. Kunstgras telt niet mee. Maatvoering Minimaal 20 m2

F. Technische maatregelen F1.

Totale waterberging op daken, in gebouw en de buitenruimte

Beschrijving van de maatregel De hoeveelheid regenwater die aan/op/onder het gebouw of in de aangrenzende buitenruimte geborgen kan worden. Het opvangen en tijdelijk vasthouden van regenwater zorgt voor controle over het moment van afvloeiing. Hiermee wordt niet alleen het riool ontlast, ook kan dit water worden ingezet voor verkoeling van de stedelijke omgeving. Berekening 1000l is 1 m3. Voor daken geldt daarnaast dat naast de beschikbare bergingsruimte in de bufferlaag 30% van de bovenste 20 cm substraatlaag mag worden meegerekend als holle ruimte en dus als beschikbare ruimte voor opslag van water. Prestatie eisen ▪ Alle horizontale oppervlaktes wateren af op een van de bergingsvoorzieningen (dak, gebouw of buitenruimte). ▪ De waterkwaliteit verslechtert niet door de maatregel. ▪ Bij de keuze voor de maatregel is rekening gehouden met de mate van vervuiling van het aan te sluiten oppervlak. Ledegingsmethode ▪ De voorziening ledigt via infiltratie in de bodem, lozing op oppervlaktewater of lozing op de hemelwaterriolering. Alleen als er geen andere mogelijkheden zijn kan de voorziening worden aangesloten op gemengde riolering. Hierbij moet geborgd zijn dat er geen vuil water in de voorziening kan teruglopen vanuit het riool en wordt de afvoer in de toekomst na eventuele aanleg van een gescheiden stelsel alsnog op de hemelwaterriolering aangesloten.

▪ Voor voorzieningen met een geknepen afvoerconstructie duurt het circa 24-48 uur om de voorziening, als deze volledig gevuld is, weer te legen. Zowel een kortere als langere ledigingsduur is niet wenselijk; te snel kan leiden tot een te grote belasting op het watersysteem, te langzaam verhoogt het risico dat de voorziening niet volledig beschikbaar is als er een volgende bui valt. ▪ Maatwerk is mogelijk voor gestuurde afvoersystemen (zoals een automatische stuw). Dit dient wel te worden afgestemd met de gemeente Den Haag en het Hoogheemraadschap van Delfland. ▪ Er is voor de afvoerconstructie rekening gehouden met de capaciteit van de ontvangende watergang. ▪ Het vullen en het legen van de voorziening gebeurt automatisch. Menselijk handelen is niet nodig. F2.

Nuttige toepassing regenwater

Beschrijving van de maatregel De totale waterbergingscapaciteit in de infiltratie voorzieningen of buffer voor gebruik buitenshuis zoals regentonnen, aansluiting op beregeningsinstallatie of bevochtiging van planten. Prestatie eisen ▪

Enkel buffervoorzieningen die niet zijn aangesloten op oppervlaktewater of het riool mogen worden meegerekend.

▪

F3.

De buffercapaciteit wordt gebruikt voor het bevochtigen van beplanting of wordt in de bodem geïnfiltreerd.

Waterbesparende douchekop

Beschrijving van de maatregel Een waterbesparende douchekop is speciaal ontworpen om de waterstroom te beperken zonder comfortverlies. Hierdoor verbruik je minder water dan met een standaard douchekop. Dit draagt bij aan het behoud van watervoorraden, bespaart energie en verlaagt de waterrekening. Locatie Toegepast op alle douchekoppen binnen de woning. Prestatie eisen Douchekoppen waarvan het waterverbruik van respectievelijk de douche ten hoogste 7 liter water per minuut bedraagt. F4.

Waterbesparende wastafelkraan

Beschrijving van de maatregel Een waterbesparende wastafelkraan is speciaal ontworpen om het waterverbruik te verminderen zonder in te leveren op functionaliteit. Dit wordt bereikt door technologieën zoals luchttoevoer, drukregelaars en doorstroombegrenzers. Voordelen zijn onder andere waterbesparing, een langere levensduur van leidingen en minder kans op lekkages Locatie Toegepast op alle wastafelkranen binnen de woning. Prestatie eisen Kranen waarvan het waterverbruik van respectievelijk de kraan ten hoogste 7 liter water per minuut bedraagt. F5.

Waterbesparende toilet

Beschrijving van de maatregel Waterbesparende toiletten zijn ontworpen om het waterverbruik per spoeling te verminderen. Dit draagt bij aan het behoud van watervoorraden en verlaagt de waterrekening. Locatie Toegepast op alle toiletten binnen de woning. Prestatie eisen Toiletten waarbij voor de grote spoeling ten hoogste 4 liter wordt gebruikt en voor de kleine spoeling ten hoogste 2 liter.

F6.

Balansventilatie met koelfunctie

Beschrijving van de maatregel Bij balansventilatie wordt de aan en afvoer van verse lucht gereguleerd. Ten plaatste van de afvoer en toevoer kan, door middel van een WTW, warmte of kou worden toegevoegd aan de lucht. Hierdoor kan de installatie de temperatuur in de woning deels reguleren. Het systeem werkt het zuinigst wanneer er gebruik gemaakt wordt van CO2- of vochtsensoren, die per ruimte worden aangestuurd. Aandachtspunten Toepasbaar bij de combinatie van een mechanische toevoer- en afvoer- (type D) ventilatie systeem. Prestatie eisen ▪ Door sensoren aangestuurd en met WTW en zomerbypass functie. ▪ Maak gebruik van een type D-ventilatiesysteem, met warmteterugwinning en bypassfunctie. ▪ De ventilatie dient per ruimte te zijn aangestuurd. ▪ Alle woonkamers, slaapkamers en gezamenlijke verblijfsruimtes kunnen door middel van het koelsysteem gekoeld worden. F7.

Koelen met koudebron

Beschrijving van de maatregel Het koelen van een gebouw of woning door gebruik te maken van koelte uit de bodem. Soorten Warmte-koude opslag (WKO), horizontale bodemwarmtewisselaars (Bodemlus) en verticale bodemwarmtewisselaars (Bodemlus). Aandachtspunten ▪ Het toepassen van de systemen moet gemeld worden bij het omgevingsloket. ▪ Er zijn enkele restrictiegebieden voor het gebruik van open en gesloten systeem. Gebruik hiervoor de WKO-tool. ▪ Het gebruik dient geschikt te zijn voor een lage temperatuurverwarming en koeling. Prestatie eisen ▪ Alle woonkamers, slaapkamers en gezamenlijke verblijfsruimtes kunnen door middel van het koelsysteem gekoeld worden. ▪ De verwarming én koeling van het gebouw is aangesloten op een WKO of Bodemlus-systeem. ▪ Het systeem is aangemeld bij het omgevingsloket. ▪ Kies voor BRL-gecertificeerde partijen voor advies, aanleg en beheer.

F8.

Drinkwatertappunt

Beschrijving van de maatregel Openbare drinkwatervoorzieningen zorgen ervoor dat mensen gemakkelijk toegang hebben tot water, waardoor ze gehydrateerd blijven en oververhitting voorkomen. Vooral tijdens warme dagen is voldoende hydratatie cruciaal voor het welzijn en de gezondheid van mensen. Prestatie eisen De kwaliteit van het drinkwater moet worden gegarandeerd.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/15400002/1