RIS321839 Bijlage Visie Zuiderpark
Tekst van het document
Visie Zuiderpark Volkspark van de 21e eeuw
INHOUD
2
Inhoudsopgave Trots op een Haags icoon!
5
Voorwoord5 1 Dit is het Zuiderpark
7
1.1
Een park voor iedereen
7
1.2
Ruim 100 jaar geschiedenis
8
2 Waarom een visie Zuiderpark?
13
2.1
Nieuwe wensen, nieuwe uitdagingen
13
2.2
Een kader voor de toekomst
13
3 De analyse: wensen en uitdagingen
19
3.1
Waar staat het park nu?
19
3.2
De opgaves van de toekomst
21
4 Het Zuiderpark in de 21e eeuw: hier willen we naartoe
23
5 Het Zuiderpark in de 21e eeuw: ontwerp langs zeven bouwstenen
26
Bouwsteen 1: Evenwicht in reuring en rust
28
Bouwsteen 2: De natuur krijgt haar eigen plek
30
Bouwsteen 3: Een toegankelijk en leesbaar padensysteem
32
Bouwsteen 4: Bewegen doen we overal
36
Bouwsteen 5: Wereld van tuinen
38
Bouwsteen 6: Entrees die welkom heten
42
Bouwsteen 7: Water om te spelen, water om te bergen
44
6 Aan de slag! Kansen benutten
46 46
3
INHOUD
4
Trots op een Haags icoon! Voorwoord Midden in de stad ligt het Zuiderpark, een waar icoon van
waarden van het Zuiderpark beschreven, wensen en
100 jaar oud. Wie kent dit park niet? Het is de plek waar
uitdagingen opgehaald en de kaders gesteld.
het grootste gratis popfestival bijna 40 jaar heeft plaats gevonden, waar vele evenementen worden georganiseerd
De visie is ambitieus, want de opgave van Den Haag is
en je vooral gezellig met vrienden en familie van het groen
groot. In het Haagse akkoord 2023-2026 hebben wij
komt genieten.
aangegeven dat wij inzetten “op het behoud van groen, bomen en de stadsnatuur en het vergroenen van versteende
Het Zuiderpark vervult niet alleen een grote maatschappelijke
wijken”. Met deze visie komen de verschillende functies en
functie voor de omliggende wijken, maar speelt ook een
waarden optimaal tot hun recht, voelen mensen zich (weer)
essentiële rol voor de leefbaarheid van onze stad. Deze
thuis in het Zuiderpark en weet iedereen welke plannen en
groene long zorgt samen met De Uithof voor verkoeling in
initiatieven er thuishoren. Zo wordt het Zuiderpark een
de stad. Ook vormt het een leefomgeving van vele dieren.
volkspark van de 21ste eeuw.
Tegelijkertijd staat het park ook onder druk. Er willen steeds meer mensen in Den Haag wonen, waardoor ruimte
Voor Den Haag is dit een mooie ambitie waar we samen
schaarser wordt en meer en meer mensen gebruik willen
mee aan de slag kunnen gaan.
maken van de groene openbare ruimte. Robert Barker Om het oudste volkspark van Nederland te behouden en toekomstbestendig te maken, heb ik de Visie Zuiderpark
Wethouder Buitenruimte,
laten opstellen. Hierin hebben we samen met de stad de
Dierenwelzijn en Milieu 5
INHOUD
Het Zuiderpark: • Eerste volkspark van Nederland • Geopend in 1936 • 105 hectare groot • Heeft één van de oudste eendenkooien van Nederland • Een Rijksbeschermd stadsgezicht
Aanleg van de Doorenbos heuvel in de jaren 20
6
1
Dit is het Zuiderpark
Het voortzoevende verkeer, glas, steen en een bruisende binnenstad, nooit eens helemaal donker, nooit eens geheel stil. De reuring is de
1.1 Een park voor iedereen Als een grote, groene ruit midden in stadsdeel Escamp verbreekt het Zuiderpark het grijs. Een essentiële groene schakel: een paar ‘passen’ naar het oosten en je belandt in Park Overvoorde, het Molenvlietpark en hup, zo in het Groene Hart. Met een flinke hink-stap-sprong beland je in het groen en de duinen van ‘Van Zee tot Zweth’ (Nationaal Park
charme van de stad. Tegelijk: geen echte stad
Hollandse Duinen). Het Zuiderpark is daarmee een belangrijke
zonder echt park. Voor Den Haag is dat niet anders.
stapsteen voor planten en dieren: om een partner te vinden,
Maar een goed park is veel meer dan een groene plek om je even terug te trekken. Plezier, natuur,
nieuw leefgebied te koloniseren. Een veilig oord in het gedruis van de stad.
ontmoeting, ademruimte. Welkom in het
Die 105 hectares groen zijn van levensbelang. Oók voor
Zuiderpark!
mensen. De plek voor een ochtendwandeling en de kop leeg, waar je nog eens een extra rondje hardloopt, bijeenkomt met familie om te kletsen en te eten. Waar je in de schaduw geniet van een zonovergoten dag, de ogen dicht. Vergelijk je het met het steen van Transvaal en Schilderswijk, dan is het hier in de zomer zo een paar aangename graden koeler. Daar profiteert de hele stad van: bomen en planten verdampen water, zorgen voor schaduw en werken als een enorme natuurlijke airco. Een park bovendien waar je heerlijk je hond kan uitlaten. Een plek waar je ademloos luistert naar jazzklanken in het openluchttheater, je festivalhart ophaalt tijdens evenementen. Naar het zwembad gaat. De barbecue aansteekt. Vakantie viert, gewoon naar school gaat of studeert. Een plek waar je sport, speelt of iets leert over voedsel en de natuur. Een park waar iedereen welkom is. Een achtertuin voor de Escampers, even eruit voor de Hagenezen en Hagenaren, en een trekpleister voor iedereen daarbuiten.
7
INHOUD
1.2 Ruim 100 jaar geschiedenis Dat grote groene park midden in de stad hebben we te danken aan stedenbouwkundige Berlage. Zo rond 1900 beginnen de wijken rond de oude grachtengordel van Den Haag vol gebouwd te raken. Berlage krijgt in 1908 de opdracht om een plan te maken voor een nieuwe wijk ten zuiden van de stad. Te ver van de kust en te ver van andere groengebieden, vindt Berlage, en daarom moet er ook een groot park in de wijk komen. De heren Westbroek en Doorenbos, opeenvolgende directeuren van de Haagse Plantsoenendienst, werken het park-plan uit. Een flinke klus. Om het park aan te leggen worden vooral werklozen aan het werk gezet. In 1923 beginnen zij met het vergraven van de poldergrond. Pas in 1936 wordt het park officieelgeopend. Het eerste Volkspark van Nederland: een
Kadastrale kaart Escamppolder 1911
park speciaal aangelegd voor de arbeidersklasse. In 2011 benoemt het Rijk het Zuiderpark tot beschermd stadsgezicht.
8
Aanleg van het Zuiderpark 1923, in de verte de eendenkooi
Plattegrond van het Zuiderpark 1921
Plan van Berlage 1908
Als Rijksbeschermd stadgezicht wordt het Zuiderpark extra beschermd. Nieuwe ontwikkelingen en wijzigingen, zoals de komst van de Soprtcampus worden altijd eerst getoetst. Zo blijven het historisch en het ruimtelijk karakter van het park behouden.
9
INHOUD
Zes keer: dit is Zuiderpark Het oudste volkspark van Nederland heeft heel wat iconen. Typisch Zuiderpark, zomaar een greep.
De Villierskopje
Arboretum en Heimanshof
Eendenkooi
Vanaf deze groene romantische glooiing heb je een
Doorenbos, van de Haagse Plantsoenendienst, reisde
Met tamme eenden lokten vroeger de kooiker en zijn
mooi uitzicht over de speelvelden. ‘De Villiers’ was een
veel en had tal van contacten met buitenlandse
hondje wilde eenden door de doodlopende pijpen: in de
Zuid-Afrikaanse gezant in Den Haag, ‘kopje’ betekent in
plantentuinen en -kwekerijen. Er staan bijna 700 bomen
val! Al sinds 1550 staat deze eendenkooi geregistreerd:
het Zuid-Afrikaans hoge alleenstaande heuvel.
in dit deel van het park van over de hele wereld, van
één van de oudste van ons land. Om de eendenkooi en
Azië tot Zuid-Amerika. Het arboretum wordt ook het
de broedende vogels te beschermen, is het gebied afge-
Landengebied genoemd.
sloten voor bezoekers.
Niet alleen in het landengebied ben je op reis. In de heemtuin De Heimanshof loop je door de verschillende landschappen van Nederland. Wist je trouwens dat in de vijver ooit de botten van olifant Jenny lagen?
10
De Villierskopje met het beeld De Fluitspeler van Lidy Buma
De Heimanshof, de beek met daarlangs Daslook
De Sportcampus
Doorenbosheuvel
Iedereen welkom, altijd wat te doen
Van turnen tot beachvolleybal, amateur tot topsporter.
Deze heuvel is vernoemd naar Simon Doorenbos,
Spelen bij Ot en Sien. Je vergapen over de wonderen
Sportcampus Zuiderpark is een multifunctioneel (top-)
één van de ontwerpers van het Zuiderpark. De heuvel
van de natuur bij stadsboerderij De Herweijerhoeve.
sport en onderwijscomplex. Hier stond tot 2007 het
is gemaakt met puin uit de tijdens de Tweede
Een rondje met de stoomtreinen of mini-golfen.
ADO-stadion. Nu een ovalen gevel die steeds weer
Wereldoorlog gebombardeerde Bezuidenhout. Je kijkt
Een avondje muzikaal genieten in het openluchttheater.
anders kleurt: van blauw tot roodoranje en bijna roze,
13 meter boven de omgeving uit.
Een kopje koffie op het terras. Hier sporten mensen uit
daarbij licht, wolken en groen reflecterend. Een icoon
heel Den Haag, picknicken buurtbewoners in het gras
voor een icoon. En de stip van ADO-Den Haag is hier nog
en komen muziekliefhebbers uit alle uithoeken van
steeds te vinden!
Nederland voor de vele en diverse festivals.
De Sportcampus
De Doorenbosheuvel (1955)
11
INHOUD
Entree aan het Veluweplein met de kunstbeelden Man en Vrouw van Corinne Franzen (1957)
12 Het openluchtzwembad (1971)
2
Waarom een visie Zuiderpark?
2.1 Nieuwe wensen, nieuwe uitdagingen
• geven we richting en bieden we kaders bij nieuwe Een park met sportaccommodaties, een plek om te recreëren en iets te leren over de natuur. Kortom, als een typisch volkspark, zo rolde het Zuiderpark in 1923 van de teken-
Op 13 februari 2023 was het honderd jaar geleden dat de eerste grond voor het Zuiderpark werd vergraven. Een eeuw geschiedenis ligt achter ons: een goede aanleiding om weer vooruit te kijken. Misschien niet honderd jaar, maar wel: waar willen we de komende decennia naartoe? Welke wensen en welke rollen vervult een stadspark van de 21e eeuw?
Met de Visie Zuiderpark: ontwikkelingen • versterken we het groen in Zuidwest als respons op de verdichtingsopgave
tafel, als groengebied voor nieuw aan te leggen wijken
• zorgen we voor meer biodiversiteit en natuur in het park
ten zuiden van Den Haag. Als je op de kaart kijkt, toen
• brengen we Zuidwest in beweging
en nu, herken je veel terug. De grote waterpartijen en de
• maken we een gezamenlijk toekomstbeeld: ‘samen zijn we
centrale ringweg liggen nog precies op hun plek. Nog steeds
Zuiderpark!’
brengen veel buurtgenoten hun vrije tijd door in het park
• zorgen we voor meer samenwerking: ‘samen kunnen we meer!’
en er is veel te doen. Zo bezien is er in een eeuw weinig
• komen de verschillende functies en waarden weer optimaal
veranderd. Tegelijk veranderde heel veel: het gebruik is
tot hun recht
diverser geworden, de opgaven uitdagender en soms zelfs
• voelt iedereen zich (weer) thuis in het Zuiderpark
conflicterend.
• blijft het Zuiderpark een Haags icoon • weet iedereen straks welke plannen en initiatieven thuis
In de afgelopen twintig jaar was het beheerplan leidend voor
horen in het park.
de ontwikkelingen in het Zuiderpark. Dit beheerplan was vooral gericht op behouden en versterken van wat er al is: van de recreatieve voorzieningen, cultuurhistorische waarden, educatieve mogelijkheden en de (ecologische) structuur. Voldoet het park daarmee aan de wensen van vandaag? En is het daarmee ook voorbereid op de kansen en de uitdagingen van de 21e eeuw?
2.2 Een kader voor de toekomst Met de Visie Zuiderpark willen we vooral zicht bieden op de kansen die zich de komende tijd voordoen voor het gehele park. Daarnaast is het een kader om nieuwe ontwikkelingen, initiatieven en wensen te toetsen: liggen ze in lijn met behoud van de kwaliteit van het gebied?
13 De kruidentuin met het beeld gemaakt door de Boomverzorgers Rosko en Duco
INHOUD
Totstandkoming van deze visie: proces en participatie Hoe kun je de gebruikers van de omgeving meer centraal stellen in de ontwikkeling van beleid voor de fysieke omgeving? De Visie Zuiderpark is opgesteld in de geest van de Omgevingswet. Participatie is hierbij een leidend principe: alle belanghebbenden zitten aan tafel, op een gelijkwaardige manier. De gemeente is daarbij een partij gelijk aan alle andere. Eerst heeft de gemeente Den Haag met stakeholders gesprekken gevoerd: verschillende diensten en afdelingen binnen de gemeente, en verschillende externe belanghebbenden zoals bezoekers, opleidingen, festivalorganisatoren, organisaties, verenigingen en omwonenden. Samen zijn we op zoek gegaan naar een manier om al die verschillende belangen en thema’s evenwichtig mee te nemen bij de vernieuwing van de Visie Zuiderpark. Hierna hebben we de omgevingswaarden van het Zuiderpark bij de kop gepakt. De omgevingswaarden zijn een instrument uit de Omgevingswet. Met omgevingswaarden kun je kernwaarden eenvoudig vertalen naar beleidsdoelen. De omgevingswaarden helpen als een rode draad om uiteindelijk duidelijke keuzes voor het Zuiderpark te maken. Op basis van de omgevingswaarden zijn de zeven bouwstenen en verschillende toekomstbeelden ontworpen. Deze vormen de basis van deze visie. Praatplaat Toekomstperspectief Zuiderpark van Frank van Rongen
14
15
INHOUD
omgevingswandeling en Werksessie zuiderpark, den haag inclusie: daklozen inzetten voor onderhoud park. ogen en oren van het park
ontmoeten: een plek waar sporters elkaar van nature ontmoeten natuur: natuur als verbinding tussen sport, spel en cultuur
empowerment: educatieve functie
prive, openbaar: mensen samenbrengen met tuinen en met elkaar koken met lokale producten
rode route leefomgeving: veel gebruiksmogelijkheden
lawaai: het voelt rustig, wind door de bomen en vogelgeluiden, maar ook blijf je de stad horen
veiligheid: onduidelijkheid over waar te fietsen en waar niet
toegankelijkheid: ontsluiting heem- en schooltuin kan beter
lucht: groene long van de stad
ontmoeten: betere horeca op meerdere plekken
gezondheid: BBQ en rookontwikkeling recreatie: toezicht
voorzieningen: is er voldoende drinkwater beschikbaar
Blauwe route
voorzieningen: weing voorzieningen, niet perse negatief in sportcampus wel of geen toiletgebruik? cultuur: sport en spel: kunstpark. opvallende objecten mooie skatebaan in de openbare ruimte. aanwezig, meer voorstellingen. zichtbaar maken
inclusie: meer ouderen uitnodigen verkeer: voldoende asfaltpaden soms hobbels en gaten
toegankelijkheid: informatie toegankelijker digitaal en in meerder talen
16
Praatplaat Omgevingswandeling en werksessie
veiligheid: betere verlichting duidelijkheid over alcohol en hondenbeleid natuur: ecologie versterken recreatie: meer gelaagdheid goed onderhouden aanbrengen verblijfsplekken
water: misschien een (eetbare) zwemvijver? tweestrijdigheid in sportvissen groen: groene achtertuin prachtig bomenland ecologische waarde groen als decor
leefomgeving: evenementen-park versus volkspark economie: evenementen stimuleren wijkeconomie
zes kernwaarden van het zuiderpark achtertuin wijk buurtcamping
minder afval
bereikbaarheid
1 multifunctioneel stadspark
diversiteit in horeca
buurt / stad
balans voor rust en evenementen groen / economie natuur / park rust / lawaai
participatie toiletten bewoners het zuiderpark aanwezig
6 een ontmoetingsplek voor iedereen
cultuurhistorisch (eendenkooi)
2 historische waarden
voor iedereen toegankelijk
park en omgeving architectonisch (berlage) archeologie
harmonisering openingstijden sociale cohesie
bewegwijzering
moestuintjes
verlichting bankjes
gezonder eten
fietsroutes
drinkwater tappunt bewuste levensstijl
veel gebruiksmogelijkheden regels duidelijk
bewegen en sporten
3 een veilig en levendig park
5 een gezond en leefbaar park rust en ruimte
handhaving
sportcampus
SPELEN
inzet buurtbewoners
tegengaan hittestress
eetbaar park
4 een groen en klimaatbestendig park
natuureducatie Praatplaat Kernwaarden van het Zuiderpark
klimaat neutraal
klimaat adaptie stadslandbouw 17
INHOUD
18
3
De analyse: wensen en uitdagingen
Een goede visie begint met een heldere analyse. Wat kan er vandaag al beter? En op welke ontwikkelingen in de toekomst moeten we nu al inspelen? De gemeente Den Haag heeft het aan de stakeholders gevraagd.
3.1 Waar staat het park nu?
Er is verlichting langs de hoofdroutes maar deze is storend voor vleermuizen, een goede afweging tussen veiligheid en natuur
Anno 2023 kunnen we zeggen: het park wordt goed gebruikt.
is noodzakelijk. Op drukke dagen ligt er op veel plekken nog
Maar niet elk hoekje van het park. Sommige plekken zijn
steeds afval. De afvalbakken staan vooral bij de barbecue-weides
aantrekkelijker dan andere. Er zijn kansen en verbeterpunten.
en te weinig daarbuiten. We zetten in op meer capaciteit voor
Hoe ligt het park erbij, hoe wordt het gebruikt, hoe wordt
schoonmaak na drukke dagen, en onderzoeken de mogelijk-
het gewaardeerd? Dat hebben we opgehaald tijdens het
heden voor meer afvalbakken. Er zijn weinig openbare toiletten
participatietraject.
en watertappunten. Bankjes staan verspreid door het park maar niet langs de parkring.
Structuur Het park is opgebouwd uit een groot, open middendeel, en
Er is veel te spelen voor de kinderen, maar de speelplaatsen
daaromheen kleinere, besloten ruimten. Middendeel en rand
zijn niet voor iedereen toegangkelijk. Hierdoor kunnen niet
worden van elkaar gescheiden én verbonden door een ringweg.
alle kinderen met elkaar spelen. Ook is er weinig voor oudere
Dwars door het park slingeren verschillende waterpartijen, die
kinderen en tieners. Hondenlosloopplekken kunnen aantrek-
ook de verschillende delen met elkaar verbinden. De parkring
kelijkere ontmoetingsplekken worden met een betere route en
wordt veel gebruikt. De zijpaden daarentegen veel minder: ze
bewegwijzering. De toegankelijkheid voor ouderen en minder-
zijn soms smal en er ontbreekt een duidelijke routing. Delen
validen kan beter: dit geldt bijvoorbeeld voor de zijpaden.
van het park blijven zo onontdekt. De beplanting is gevarieerd
Het ontbreekt aan duidelijke informatie. Mensen kunnen zich
maar er mist een duidelijke zonering. Het kan sierlijker.
bij binnenkomst moeilijk oriënteren, onduidelijk is wat er te doen is en hoe je de paden mag gebruiken (op de fiets of niet).
De verschillende delen van het park vormen eilanden. Soms
Ook ontbreekt een duidelijk programma. Dat is gewenst: zodat
letterlijk omdat ze afgesloten zijn met een hek; dit geldt
bezoekers weten wat er te doen is en welke delen van het park
bijvoorbeeld voor de sportterreinen en de heemtuin. Dit kan
wanneer afgesloten zijn.
nuttig of noodzakelijk zijn, maar hierdoor ontbreekt ook een gevoel van samenhang. Ook de drukke wegen rond het park
De entrees verdienen speciale aandacht. De parkeerplaats is
zijn een barrière. Voor dieren, maar ook voor mensen die
vaak vol en bij de entrees voel je je als wandelaar en fietser
vanuit de omliggende wijken naar het park willen komen.
niet op je gemak. Er kan altijd een auto langs razen. De entrees
Het park is echt een eiland in de stad.
kunnen beter. Hier verwacht je de benodigde informatie en het evenementenprogramma, een plek waar je je fiets kan
Basisvoorzieningen
stallen, waar je water kan tappen en naar het toilet kan.
Het begint met de basisvoorzieningen. Ze zorgen voor veiligheid, helpen het park schoon te houden en zorgen dat álle bezoekers zich welkom voelen.
19
INHOUD
Rolhockeyvereniging E.H.R.C. Marathon
Stoomgroep West Zuiderpark
20
Natuureducatie op het terrein van het Milieu Educatief Centrum Zuiderpark
Beleving
De sportterreinen zijn aan de zijde van de Melis Stokelaan
Park behoudt structuur, maar is niet statisch
De natuurbeleving is beperkt tot de heemtuin en eendenkooi,
geclusterd met uitzondering van het HPSV-terrein (Haagse
Hoewel veel van de oorspronkelijke hoofdstructuur van
de kraamkamers van het Zuiderpark. Het Zuiderpark biedt een
Politie Sportvereniging).
het Zuiderpark nog herkenbaar is, is het park door de
prachtig, natuurlijk decor voor de bezoeker.
decennia heen ook altijd meeveranderd met de tijd.
Betrokkenheid
Nog in 2017 werd het Zuiderpark een modern icoon
De biodiversiteit moet absoluut versterkt worden door extra
Het park heeft een goed en groen imago voor heel Den Haag:
rijker met de opening van de Sportcampus. De laatste
delen om te vormen tot rustgebied waar de hoofdfunctie
het is de long van de stad en een achtertuin voor de buurt.
grote opknapbeurt van het park dateert van 1999
natuur is. Dit ook om te voorkomen dat de natuur te veel
waarbij het parkpaviljoen werd gebouwd.
onder de evenementen in het park lijdt. Ook beleving van het
Diversiteit kenmerkt het park: in mensen en in activiteiten
water is er nauwelijks, je bent alleen toeschouwer. Ook hebben
en voorzieningen. De sociale controle is laag. Misschien is het
de plassen weinig betekenis voor natuur. Dit kan beter: dat
park daarvoor te groot. Mensen voelen zich wel eigenaar van
verbetert de waterkwaliteit en het recreatief gebruik van de
‘hun’ stukje. Bewoners zouden desalniettemin meer betrokken
waterpartijen.
willen worden bij het park als geheel.
Paden zijn wisselend onderhouden. Sommige bijzondere
3.2 De opgaves van de toekomst
plekken zijn een beetje sleets, zoals De Doorenbosheuvel: het uitzicht is dichtgegroeid en het meubilair verouderd.
Bovenstaande analyse brengt al belangrijke verbeterpunten
Het doet weinig voor de natuur.
aan het licht, bezien vanuit het huidige gebruik van het park. Daarnaast verwachten we veranderingen en uitdagingen in
Sport- en speelvoorzieningen voor ouderen en gehandicapte
de toekomst, die ook eisen stellen aan het park.
bezoekers worden gemist. Een deel van de monumenten en kunstwerken is in de afgelopen jaren gestolen of verplaatst,
De komende decennia zullen in de omliggende wijken 10.000
dit wordt als een verlies ervaren. Er kunnen meer sport- en
woningen bijgebouwd worden. Meer en meer mensen zullen
beweegvoorzieningen langs de ring en bij de Sportcampus
in het Zuiderpark willen komen sporten, ontspannen en
komen. Zo kunnen de leerlingen en studenten van de sport
plezier willen maken. Tegelijkertijd neemt ook het belang
opleidingen hier ook gebruik van maken.
van het park voor klimaatadaptatie en biodiversiteit steeds
Het Roggeveld en het parkpaviljoen
meer toe. Een grote groene plek in de stad biedt verkoeling Het terrein waar de boerderij staat is leuk maar versleten.
bij hittestress, vangt hevige buien op waar steen dat niet kan,
En wie weet nou dat er een heemtuin is? De kruidentuin is
en biedt planten en dieren een plek om te leven en zich voort
verdwenen en een leuke wandeling over het natuur- en milieu
te planten. Het Zuiderpark wil bovendien zoveel mogelijk
educatieterrein ontbreekt. Vanuit het Vreeswijkstraat wordt
energieneutraal in 2030 zijn. Dit wil zeggen dat de gebouwen
een entree gemist. Nu moet je als bezoeker helemaal omlopen.
in het park op termijn zelf hun energie zullen opwekken.
21
INHOUD
Visie
22
Het Zuiderpark in de 21e eeuw: hier willen we naartoe
4
Het Zuiderpark in de 21e eeuw: hier willen we naartoe
Hoe ziet het Zuiderpark, volkspark van de 21e eeuw, eruit? Een park dat duurzaam, klimaatadaptief en biodivers is en dat een plek biedt voor iedereen: rustzoeker, festivalganger, sporter en dier. Het Zuiderpark–Volkspark van de 21e eeuw: • is een park voor iedereen. Een park waar natuur de ruimte
Meer en meer mensen zullen de komende jaren genieten van het Zuiderpark. Ook neemt het
krijgt, maar waar ook evenementen kunnen plaatsvinden. Een park voor rustig wandelen en tuinieren en een park voor sporten en ontmoeten.
belang van het Zuiderpark als groot groengebied
• is stevig verankerd in de buurt. Laagdrempelige oversteek-
toe: voor biodiversiteit en om de gevolgen van
punten maken het gemakkelijk voor omwonenden om
klimaatverandering te verzachten. Ook willen we meer mensen laten bewegen. En dan zijn er nog
gebruik te maken van het park. • stimuleert beweging. Sportvelden zijn zichtbaar en de sportring met sport-elementen nodigt iedereen uit tot
actuele wensen van bewoners en bezoekers, zoals
bewegen. Je komt te voet, per fiets of met OV. De auto laat
een betere toegankelijkheid, meer samenhang en
je thuis.
een betere beleving van groen en water. Ziedaar, contouren voor het Zuiderpark van de 21e eeuw.
• is toegankelijk en inclusief. Het park nodigt iedereen uit tot samen bewegen, sporten en spelen. Sport-, speel- en beweegplaatsen zijn voor iedereen bereikbaar, betreedbaar, begrijpelijk en bruikbaar. • is energieneutraal en circulair. Stappen worden gezet om het Zuiderpark energieneutraal en circulair te krijgen. • is klimaat-robuust en biodivers. Schaduwplekken op de ligweides en waterspeeltuinen zorgen voor verkoeling in tijden van extreme hitte. Wadi’s en verbrede watergangen zorgen voor het opvangen van water bij extreme neerslag. • maken we samen. Door het smeden van een parkbrede coalitie bevorderen we samenwerking en kunnen we het park met z’n allen klaar maken voor de komende decennia. Het kunstbeeld Zon van Aart van den IJssel
23
INHOUD
Aanpalend beleid: groen, bewegen en input bewoners centraal
in 2030. We gaan aan de slag met de speerpunten
De Visie Zuiderpark is een uitwerking van de Agenda
(RIS308745). Dit document beschrijft de gevolgen van
Groen (RIS294705). Het Zuiderpark heeft waarde
klimaatverandering voor Den Haag voor dethema’s
voor biodiversiteit, een gezonde leefomgeving en
extreme neerslag, hitte en droogte en biedt uitgangs-
ontspanning. Groen draagt bovendien bij aan het
punten voor een klimaatbestendige inrichting.
van de Wegwijzer Den Haag Klimaatbestendig 2021
imago van de stad, stelt de Agenda. Ontwikkelingen, zoals de verdichtingsopgave, moeten altijd hand en
Ander aanpalend beleid van belang zijn het Haags
hand gaan met een kwaliteitsimpuls van het Haagse
Sportakkoord 2020-2022 (RIS306192), de Sportnota:
groen. Ook leverde de vastgestelde Stedelijke Groene
‘Den Haag sportief in beweging. Sport maakt Den Haag
Hoofdstructuur (RIS300506) en de uitgangspunten
sterker 2015-2030’ (RIS295332) en het Integraal
van de Nota Stadsnatuur (RIS305825), van de Nota
Huisvestingsplan (IHP) Sport 2022-2032 (RIS311895).
Stadsbomen (RIS307827) en van de Groenblauw
De gemeente streeft ernaar dat elke Hagenaar, ongeacht
Icoonproject Den Haag Zuidwest (RIS302827) input voor
leeftijd, komaf of beperking, in 2030 beweegt of sport.
de Visie Zuiderpark. Alle Haagse groendocumenten staan
Het Zuiderpark speelt een belangrijke rol in het behalen
hier online.
van die ambitie. Het Zuiderpark herbergt nu al toegankelijke (top)sportaccommodaties.
Daarnaast is er de Structuurvisie Zuidwest (RIS312245). Hierin staat hoe de gemeente de ruimtelijke ontwikkeling
In Handreiking naar een toegankelijke buitenruimte
van Den Haag Zuidwest over de periode tot 2040 voor
(RIS314097) staan de uitgangspunten voor een toeganke-
zich ziet. Zo wordt aangegeven dat groen nog beter kan.
lijke inrichting van de Haagse buitenruimte voor mensen
De Visie Zuiderpark draagt bij aan de ambitie van deze
met en zonder een functiebeperking. Ook met deze richt-
gezonde, groene en duurzame leefomgeving. Daarbij is er
lijnen houdt de Visie Zuiderpark rekening.
in de Visie Zuiderpark rekening gehouden met de beleidskaders vanuit de Visie op licht (RIS298658), het Integraal
Tenslotte is er de Wijkagenda Zuiderpark. Deze kijkt
Gemeentelijk Rioleringsplan 2021-2025 (RIS306620),
specifiek naar het Zuiderpark in relatie tot bewoners,
Strategie mobiliteitstransitie 2022-2040 (RIS10664)
bezoekers, ondernemers. De Visie Zuiderpark geeft
en het Locatiebeleid voor evenementen (RIS311559).
richting, de Wijkagenda maakt concreet. In de Wijkagenda maken de doelgroepen samen met de
24
Ook houden we rekening met de ambities van de Nota
gemeente plannen om het park nog mooier en beter
duurzaamheid: schone energie in een groene stad 2019
te maken. Hiervoor is een beperkt budget beschikbaar.
(RIS301829). Deze nota stelt dat duurzaam de nieuwe
De wijkagenda geldt voor de periode 2023-2027.
norm wordt en stelt als doel een klimaatneutrale stad
25 Skatebaan nabij de entree aan het Veluweplein
INHOUD
5
Basiswaarden in 1923
Het Zuiderpark in de 21e eeuw: ontwerp langs zeven bouwstenen
Met de wensen van bewoners, gebruikers, belangenorganisatie, natuurverenigingen en de geschiedenis van het park centraal, werken we aan een toekomstbestendig park. Hoe? Met zeven bouwstenen.
26
Basiswaarden in 2023
Zeven bouwstenen
27
INHOUD
Bouwsteen 1: Evenwicht in reuring en rust Het park wordt in de visie ingedeeld in drie duidelijke zones. Elke zone heeft een eigen sfeer, je kunt in elke zone andere dingen doen. De ene zone bruist in de zomer, terwijl de andere zone vooral aantrekkelijk is in de lente, winter of de herfst. Omdat een zone een eigen sfeer heeft betekent niet dat activiteiten overal in die zone plaatsvinden. Zo blijft de georganiseerdesport geclusterd rond de sportcampus.
Zone 1: Natuurlijke rand De natuurlijke rand is het domein van de natuur. Weelderige beplanting, dicht struikgewas, ecologische oevers en afwisselende biotopen bepalen hier het beeld. Je kunt hier struinen en ontdekken, avontuurlijk spelen en sporten, leren over de natuur, tuinieren en de natuur beleven. Voor de dieren van het park is het een prettig verblijfsgebied. De vegetatie bestaat uit een natuurlijke overgang van bos, mantel (struweel) en zoom (kruiden). De heesters kunnen tot boven ooghoogte uitgroeien. Dit geeft een besloten sfeer.
Zone 2: Het klassieke park Het klassieke park is het park zoals we het meteen voor ons zien: met statige parkbomen, bloemrijke tuinen en slingerende waterpartijen. Hier kom je om te wandelen, tot rust te komen, te spelen en voor kleinschalige culturele activiteiten. Meer besloten en meer open stukken wisselen elkaar af. De bomen zijn hoog, de kruiden en bloemen zijn laag: daartussendoor kun je ver om je heen kijken.
Zone 3: Het intensieve hart Het intensieve parkhart is gericht op grootschalige evenementen, sport, ontmoeten en alle andere vormen van dagrecratie zoals spelen
28
en barbecueën. De stevige en toegankelijke gazons kunnen tegen een
1 Natuurlijke rand
stootje, transparante boomgroepen zorgen voor schaduw. Aan de
2 Klassieke park
randen is er meer ruimte voor de natuur. Hier vind je wadi’s, bloemrijk
3 Intensieve parkhart
grasland en mooie bloeiende struiken.
Nabij het Arboretum
Lig- en speelweide
Parkpop 2010
29
INHOUD
Bouwsteen 2: De natuur krijgt haar eigen plek In drie kerngebieden krijgen planten en dieren optimaal de ruimte. Dat wil vooral zeggen: rust. Een plek om ongestoord eten te zoeken, te slapen en voort te planten. Nu al vormen de heemtuin en de eendenkooi een belangrijke plek voor veel planten en dieren. Met het creëren van een voedselmoerasbos op een deel van de c
buurttuinen maken we het park robuuster en divers. Hiermee ontstaat ruimte voor extra milieueducatie en buurtparticipatie. Onderzocht wordt of de oppervlakte van het ecologisch
b
kerngebied vergroot kan worden en de kwaliteit verbeterd kan worden. Zo ontstaat er in de toekomst een aaneengesloten ecologische zone die goed met het water is verbonden en die ook weer aansluit op groen in de omgeving. Bezoekers kunnen genieten van de natuur in de kerngebieden, maar wel via beperkte struinpaden, kijkschermen en uitkijkpunten zodat ze
a
de natuur niet verstoren. Buiten de kerngebieden liggen nog een aantal plekken met een hoge biodiversiteit, zoals het Villierskopje en de vijver in het arboretum. Het beheer van deze plekken richten we op het versterken van de biodiversiteit, zodat er een robuuste strook met natuurlijke plekken aan de rand van het park ontstaat.
1 Natuurlijke rand 2 Kerngebieden a Eendenkooi b Rond het HPSV terrein c Heemtuin
30
3 Belangrijke groen-blauwe verbindingen naar de omgeving
31 Impressie van de Natuurlijke rand
INHOUD
Bouwsteen 3: Een toegankelijk en leesbaar padensysteem Met de 30.000 nieuwe bewoners van Den Haag-Zuidwest zal de druk op het park de komende jaren verder toenemen. Daarom is het van belang dat mensen het hele park gebruiken. Een leesbaar, uitnodigend en inclusief padensysteem biedt ruimte voor bezoekers met en zonder beperking en een diversiteit aan activiteiten. En het daagt uit om alle hoekjes van het park te ontdekken. Tegelijk komen er door een update van het padensysteem minder m2 verharding in het park.
Parkpaden (primaire paden) De parkpaden vormen de basis en leiden de bezoekers door het hele park. Het zijn wandelpaden van half-verharding en zijn 2,5 meter breed.
Struinpaden (secondaire paden) De echte ontdekkers kunnen via de smallere struinpaden (2 meter breed) de bijzondere hoekjes van het park ontdekken. Ook deze paden zijn half-verhard.
Parkring Centraal in het park ligt de parkring. Met een breedte van 7 meter en glad asfalt is de parkring ideaal voor alle soorten activiteiten, zoals fietsen, wandelen, skaten of handbiken, maar ook voor de op- en afbouw van evenementen. Afstandsmarkeringen en sportbelijningen dagen de gebruikersuit om het volgende rondje net iets sneller te rennen dan de vorige keer. 1 Parkring 2 Parkpaden
32
3 Struinpaden
33
INHOUD
Wandelen door het Zuiderpark Gemakkelijk op pad? Drie gemarkeerde routes leiden je zonder zorgen door het park. Je kiest het thema dat past: bij je smaak, dag of activiteit.Suggestie voor verschillende themaroutes in het park.
De natuur, tuinen en educatieroute
34
De sportroute
De kunst en cultuurroute
35
INHOUD
Bouwsteen 4: Bewegen doen we overal In 2030 beweegt of sport iedere Hagenaar, dat is de ambitie. Zo’n groot groen gebied als het Zuiderpark vormt het perfecte decor. Er zijn veel voorzieningen en verenigingen aanwezig. Met wat aanpassingen nodigt het Zuiderpark iedereen uit om in beweging te komen.
Sportkwadrant voor verenigingen en sportopleidingen We onderzoeken of er op termijn mogelijkheden zijn om de sportfaciliteiten kostenbesparend, multifunctioneler en klimaatadaptief in te richten. Hierbij wordt ook meegenomen het clusteren van overige sportaccommodaties die elders in het park zijn gelegen. Het resultaat: meer sportliefhebbers worden bediend, en omwonenden bereiken de sportvelden eenvoudiger.
Publieke sportfuncties doorweven het park In een semi-open schil rondom het sportcluster is ruimte voor meer publieke sportfuncties zoals het skatepark, een plek voor urban sport, de pumptrackbaan, een Athletic Skills Garden en publieke trap- en basketbalveldjes op plekken waar nu ook al wordt gesport. Maar ook op andere plekken in het park moet sporten uitnodigend zijn. Langs de parkring en parkpaden plaatsen we (natuurlijke) trainingstoestellen passend in een groene omgeving waardoor sport ook tot in de haarvaten van het park gestimuleerd wordt. Zo ontstaan er sport- en beweegroutes voor jong, oud met of zonder beperking. 1 Sportkwadrant 2 Parkring met calisthenics toestellen 3 Parkpaden met natuurlijke sportaanleiding
36
4 Speelplekken
Al spelend door het park Naast sporten en bewegen is ook spelen heel belangrijk. Samen plezier hebben, elkaar ontmoeten, chillen en al spelend leren en ontdekken in het groen zijn essentieel voor de ontwikkeling van kinderen en jongeren. Zo gaan wij de spleeplek Zuiderpret uitgebreiden, kan er straks meer in bosjes en met water worden gespeeld en kunnen op speelplekken kinderen met of zonder beperking samen spelen.
37
INHOUD
Bouwsteen 5: Wereld van tuinen De tuinenroute verbindt de tuinen in het Zuiderpark, zodat elke tuinliefhebber in een vloeiende lijn van tuin naar tuin kan dwalen. Sommige tuinen zijn gedateerd en kunnen wel een opfrisbeurt gebruiken. Ook bestaan er kansen om
4i
de tuinen meer te integreren met de rest van het park, met name in het klassieke park. Door bloemen door het park te verspreiden gaan de tuinen meer op in hun omgeving. Dankzij de herinrichting van de paden worden de bloementuin en het
4h
4g
rosarium meer onderdeel van het park en kun je makkelijker
4a
een rondwandeling maken. Eenheid in meubilair en
4b
informatievoorziening in de tuinen brengen daarnaast meer eenheid in het park. Hierdoor ontstaat er een aantrekkelijke en afwisselende parkomgeving waar bezoekers kunnen 4f
wandelen of picknicken.
4e
4d
1 Klassieke park 2 ANME Terrein 3 Landenpark 4 Tuinen 4a Rosarium 4b Vaste plantentuin 4c Rododendrontuin 4d Bostuin 4e Nuttige plantentuin 4f Landschappentuin 4g Voedselbos 4h Vlindertuin 4i Villierskopje
38
5 Tuinenroute
4c
Schets voor de herinrichting van de paden en tuinen in het hart van het klassieke park
39
INHOUD
Een casus: het Milieu Educatief Centrum Zuiderpark Het terrein voor natuur- en milieueducatie is zo’n verscholen parel dat veel beter aangesloten kan worden op de rest van het park. Er komt een extra entree aan de kant van de Vreeswijkstraat/Loevesteinlaan en met (ophaal) bruggetjes over het water wordt het verbonden met de parkring en de omliggende wijk. Dankzij die ophaalbruggetjes kan het terrein ’s avonds worden afgesloten zonder dat hekken nodig zijn. De stadsboerderij De Herweijerhoeve komt centraal op het terrein. De verschillende functies, van stal tot educatieruimte, komen zo over zichtelijk onder één dak. Rondom de boerderij is plek voor dierenweides en schooltuinen. Tuinen langs de rand, van vlindertuin tot voedsel(moeras)bos, zorgen voor een aangenaam en uitnodigend decor. We onderzoeken of er in het zuiderpark plek is voor een klimbos. Dan wel met respect voor de aanwezige natuurwaarde.
40
Impressie van een nieuw entree naar het Milieu Educatief Centrum Zuiderpark vanaf de parkring
Schets voor mogelijke herinrichting van het Milieu Educatief Centrum Zuiderpark
41
INHOUD
Bouwsteen 6: Entrees die welkom heten Naar het Zuiderpark van de 21e eeuw? Dan heb je als fietser en voetganger ruim baan. Alleen via de zuidelijke entree (Melis Stokkelaan) kom je nog met de auto bij het park: maar ook daar wandelen en fietsen mensen in een gedeelde ruimte en zijn auto’s te gast. Laden en lossen kan nog wel. Dan wel met respect voor de voetganger en de fietser. De parkeerplaats is uitsluitend bedoeld voor de bezoekers van het park en parkgerelateerde organisaties, verenigingen en ondernemers. De hoofdentrees van het park zijn herkenbaar. Ze zijn familie van elkaar en hebben het naambord van het park, een parkplattegrond en huisregels in lijn met de Bordenfamilie Haagse Groengebieden. Je vindt hier onder andere het programma van het park, je kan water tappen en je fiets veilig stalen. Extra entrees voor voetgangers liggen tussen de hoofdentrees: op plekken waar de omliggende wegen beter over te steken zijn en waar deze aansluiten op de routes uit de buurt. Op deze plekken heeft de oversteek letterlijk voorrang, zodat het park nog beter toegankelijk is voor de omliggende wijken.
1 Auto, fiets en voetganger 2 Fiets, voetganger & laden en lossen 3 Voetganger bestaand
42
4 Voetganger nieuw
43 Impressie van entree bij het Veluweplein met de entreeweg vormgegeven als één tapijt.
INHOUD
Bouwsteen 7: Water om te spelen, water om te bergen Water staat centraal in het Zuiderpark. Het is een laaggelegen groene plek in een versteende omgeving. Daardoor stroomt er bij hevige buien veel water naar het park. Door een slimme inrichting van het watersysteem zorgen we dat zo min mogelijk water wordt afgevoerd en voorkomen we wateroverlast buiten het park. Andersom willen we water vasthouden voor periodes van droogte, zodat we het niet van buiten het park hoeven te halen. Met name bij de sportvelden ligt een kans. Door de aanleg van een Urban Waterbuffer (UWB) en het afkoppelen van onder andere het dakwater van de Sportcampus, kan het sportkwadrant voorzien in 20% van de watervraag van het park. Door meer schoon regenwater vast te houden en minder vuil water in te laten, kunnen we ook de waterkwaliteit verbeteren en zorgen voor meer biodiversiteit. En niet onbelangrijk: zorgen voor verkoeling en vertier. Al deze plannen sluiten mooi aan bij de doelen van het Hoogheemraadschap van Delfland. Dat kan er zo uitzien: wadi’s op de laagste punten in het park vangen overtollig water op. Langs de bestaande watergangen liggen natuurvriendelijke oevers en plasdrasbermen: het water is schoon, gonst en zoemt en is ook perfect voor een frisse duik. Een uitbreiding van speeltuin Zuiderpret en speel fonteinen zorgen voor extra verkoeling in de zomer.
1 Waterspeelplek 2 Ligweide aan het water 3 Natuurvriendelijke oevers 4 Afkoppelen dakwater 5 Urban Waterbuffer (UWB)
44
Vijver bij speelplek Ot en Sien (1950)
45
INHOUD
6
Aan de slag!
Hoe gaan we verder met de bouwstenen uit deze visie?
Kansen benutten
Een parkbrede coalitie
De visie is ambitieus: essentieel gezien de verdichtingsopgave
Een toekomstbestendig Zuiderpark is niet van de ene op
voor Zuidwest. Dit vraagt voor de komende 10 jaar een stevige
de andere dag gemaakt. Grote veranderingen in het park
inspanning om de kansen benutten. Door werk te maken van
vragen om afstemming tussen beheerders, gebruiker,
het Zuiderpark geeft Den Haag uitvoering aan een aantal
instanties, organisaties, vereniginge en ondernemers in
beschreven ambities van het coalitieakkoord Haags
het park. Daarom willen we samen werken in een coalitie
akkoord 2023-2026 (RIS316672).
Zuiderpark. Deze coalitie, onder leiding van een parkregisseur, kan nadenken over de concretere acties die volgen uit deze
Aan de visie is geen uitvoeringsbudget gelabeld. Door de
visie. De invulling van de rol van deze parkregisseur zal in de
huidig beschikbare middelen binnen de verschillende diensten
Nota Groengebieden worden uitgewerkt.
en instanties te benutten en te bundelen, kunnen we een start geven aan een aantal korte-termijnkansen. Het gaat dan
We beginnen met de meest urgente gebieden. Samen bepalen
bijvoorbeeld om: het omvormen van een deel van de weides
we welke plekken we een kickstart geven. Door samen te
tot bloemrijke graslanden en het uitrollen van de
werken kunnen we functies en budgetten combineren.
Bordenfamilie Haagse Groengebieden. Op weg naar het Zuiderpark van de 21e eeuw! Ook worden een aantal concrete acties al binnen de Wijkagenda Zuiderpark uitgevoerd zoals het vervangen van afvalbakken, het coördineren van handhavingsacties. Daarnaast is er in het uitvoeringsplan van de Structuurvisie Zuidwest rekening gehouden met kwaliteitsverbetering van het Zuiderpark. Verder zullen we met een proactieve houding, door in te spelen op kansen binnen bestaand beheer, en door op zoek te gaan naar subsidiemogelijkheden kansen verder verzilveren. Ook de parkbrede coalitie speelt hierbij een rol.
46
47
INHOUD
Colofon Visie Zuiderpark Volkspark van de 21e eeuw Samenwerking Dank onder andere aan alle leden van de Stichting Zuiderpark, de leden van het Beheerplatform Zuiderpark, de Wijk-, sport- en natuur verenigingen, de culturele instellingen, de ondernemers, de Haagse Hogeschool, Stichting Voorall , het Hoogheemraadschap van Delfland, De Nationale Politie en de verschillende diensten, afdelingen en teams van de gemeente Den Haag. Ook dank aan Janneke Sträter, DHV Royal Haskoning, Sustainable Compass, JSO, Aveco de Bondt, Buiting, Flux en De Lynx voor het meedenken, ontwerpen, onderzoeken en opstellen. Uitgave Gemeente Den Haag Dienst Stadsbeheer Postbus 12651 2500 DP Den Haag Foto’s en afbeeldingen Bureau Flux, Jurriaan Brobbel, Els Quelle, Frank van Rongen, Joanne Gendronneau, iStock by Getty, The Hague Brand Toolkit, Beeldcollectie Haags gemeentearchief. Vormgeving en productie Dienst Bedrijfsvoering © Gemeente Den Haag 2023
48