RIS321510 Bijlage DSO Planvanaanpak Duurzame Economie 2025

PLAN 2024-2026

Programma

Verduurzamen Haags MKB ondersteunen bij de transitie naar een duurzame en circulaire bedrijfsvoering

2024–Gemeente Den Haag

3

Plan 2024-2026 | Verduurzamen Haags MKB

< INHOUD

1 Beleidscontext, doel en uitgangspunten 1.1 Beleidscontext 1.2 Ambitie 1.3 Strategie & uitgangspunten

2 Situatieschets

Inhoudsopgave

5 6 8 11

13

2.1 Sectoren 2.2 Bedrijventerreinen 2.3 Vastgoed 2.4 SWOT-analyse

14 16 18 20

3 Wat gaan we doen?

21

3.1 Dienstverlening en communicatie 3.2 Participatie met het Haags MKB 3.3 Instrumenten per thema 3.4 Toezicht en handhaving

4 Programmamanagement 4.1 Opdrachtgever 4.2 Programmateam 4.3 Monitoring en rapportage 4.4 Financiën 4.5 Risico’s en maatregelen

Bijlage 1. Overzicht duurzaamheidsinstrumenten Rijk

23 24 26 31

33 34 34 35 36 37

38

4

5

Plan 2024-2026 | Verduurzamen Haags MKB

< INHOUD

1 Beleidscontext, doel en uitgangspunten

1

Beleidscontext, doel en uitgangspunten 1.1 Beleidscontext Den Haag moet een groenere en gezondere stad worden. Dat is belangrijk nu het klimaat verandert door een te hoge uitstoot van onder andere CO2​. Op Europees en landelijk niveau zijn forse ambities gesteld om de opwarming van de aarde te beperken. De Rijksoverheid heeft als doel gesteld de CO2-uitstoot te reduceren met 60% in 2030, 70% in 2035 en 80% in 2040. Uiterlijk in 2050 moet Nederland klimaatneutraal zijn. De gemeente Den Haag zet een scherpere ambitie neer met een inzet op volledig klimaatneutraal in 2030.

6

7

Plan 2024-2026 | Verduurzamen Haags MKB

< INHOUD

“De klimaatcrisis is een wereldwijd probleem. Ook in Den Haag ondervinden

1.2 Ambitie

we de gevolgen van klimaatverandering. We willen de schadelijke uitstoot van broeikasgassen, stikstof en fijnstof fors reduceren. Daarmee draagt Den Haag bij aan het mondiale doel van maximaal anderhalve graad aardeopwarming en houden we rekening met toekomstige generaties: ook zij moeten in een gezonde en fijne stad kunnen wonen. Het is belangrijk dat iedereen mee kan werken aan de duurzaamheidsopgave: inwoners, (mkb)-ondernemers en maatschappelijke organisaties. We investeren in de Haagse economie om ondernemers te helpen in de transitie naar een duurzame en circulaire bedrijfsvoering.”

1

Dit programma beschrijft de wijze waarop

Deze doelen geven een nadere inkleuring

de gemeente invulling geeft aan de ambitie

van de ambitie uit de Economische

op het gebied van verduurzamen bij het

Uitvoeringsagenda Den Haag 2023-2026

bedrijfsleven, met een focus op het MKB.

(RIS315458 en RIS319158) waarin de is

Met de instrumenten­­­­­­ in de plan onder-

opgenomen jaarlijks 1.250 ondernemers

steunen en activeren­­­­­­ we ondernemers om

helpen in de transitie naar een duurzame en

verduurzaming in hun bedrijfsvoering en

­circulaire bedrijfsvoering. Hieronder worden

panden door te voeren. Hoe meer bedrijven

de begrippen ‘ondernemers’ (doelgroep),

deze stap maken, hoe meer impact dit zal

‘helpen’ (belemmeringen bedrijven en rol

hebben op de uiteindelijk doelstellingen op

gemeente) en ‘de transitie naar duurzame en

het gebied van duurzaamheid (CO2, etc.). Het is

circulaire­­­­­­ bedrijfsvoering’ (verduurzaming)

complex om de daadwerkelijke CO2 reductie

verder geoperationaliseerd, waarmee

Om bovengenoemde ambities te bereiken

neutraal te zijn in 2030. Daarnaast vormt het

van verduurzaming door ondernemers te

de reikwijdte van dit programma wordt

zet de gemeente Den Haag actief in op grote

Haags Klimaatakkoord een essentieel onderdeel

meten of in beeld te brengen én daarop een

bepaald. In paragraaf 1.3 worden nog aantal

thema’s zoals energie besparen, opwek

van het Climate City Contract (RIS318170)

doelstelling te definiëren­­­­­­. Daarom leggen we

aanvullende­­­­­­ uitgangspunten geformuleerd.

van schone energie, ander gebruik van

van Den Haag, dat is opgesteld om ook op

in dit programma de nadruk op “het doen”.

grondstoffen, klimaatadaptatie, verbeteren

Europees gebied bij de duurzame koplopers

Met andere woorden: onze ambitie richt

luchtkwaliteit, verminderen stikstofuitstoot,

te blijven horen in het kader van onze deelname

zich op het activeren van de ondernemers

natuurversterking en duurzame mobiliteit.

aan de EU-missie ‘100 klimaatneutrale en

stappen te zetten op het gebied van duurzaam

De inspanningen vanuit de gemeente op

slimme steden’.

ondernemen.

werkagenda’s energietransitie (RIS317123),

Voor de ondersteuning van de inwoners van

Om deze beweging te creëren is onze ambitie:

circulaire­­­­­­ economie (RIS318676), duurzame

Den Haag bij verduurzaming is de afgelopen

1 Jaarlijks bereiken we 1.500 ondernemers

mobiliteit (RIS318678) en duurzame leef­

jaren reeds een zeer breed instrumentarium

met de instrumenten die we aanbieden

omgeving (RIS319140). In deze werkagenda’s

ontwikkeld. Het is nodig om, naast bewoners,

(incl. voorlichting en advies).

wordt een breed pallet aan instrumenten

ook het bedrijfsleven aan te zetten tot verduur-

2 Jaarlijks maken minimaal 300 ondernemers

en projecten geschetst, die de inzet van de

zaming. Ongeveer 40% van de CO2-uitstoot in

gebruik van door de gemeente ontwikkelde

gemeente weergeven om de doelstellingen

Den Haag afkomstig is van utiliteitsgebouwen

te bereiken. De beleidsinterventies uit deze

in de commerciële en publieke dienst­verlening.

werkagenda’s richten zich zowel op inwoners,

Hier ligt dus nog een groot besparings­

binnen 2 jaar een (CO2 besparende) verduur-

bedrijven als instellingen.

potentieel. We zien dat het bedrijfsleven

zaming­­­­­ binnen zijn/haar bedrijfsvoering

drempels ervaart om stappen om te verduur-

door.

deze thema’s zijn geconcretiseerd in de

instrumenten zoals de scans en subsidies. 2

Rond het opstellen van de werkagenda’s is

zamen te zetten, waardoor verduurzaming bij

met verschillende partijen uit de stad het

met name het MKB achterblijft.

3 Van deze 300 ondernemers, voert 35%

Doelgroep Om de doelgroep van dit programma goed te kunnen bepalen, is het belangrijk om enige context over bedrijvigheid in Den Haag te schetsen . In 2023 kende Den Haag 74.767 vestigingen van bedrijven, waarvan 59.835 eenmanszaken, 14.548 bedrijven met 2-99 werknemers (klein MKB) én 384 bedrijven met meer dan 100 werknemers. Deze bedrijven zijn gesitueerd in 12.099 bedrijfspanden. Binnen het kleine MKB (2-99 werknemers) is 31% van de bedrijven actief in de detailhandel en horeca, 15% in de zakelijke en juridische diensten, 12% in de zorg en 9% in de bouw 3. De wijken met de meeste bedrijven zijn: Centrum (1.362), Laakkwartier en Spoorwijk (695) en Scheveningen (574).

Haags Klimaatakkoord (RIS318580) gesloten. Dit akkoord bestaat uit 38 klimaatdeals, waarin gezamenlijke acties zijn benoemd, die bijdragen aan de realisatie van de ambitie om klimaat1

Haags akkoord 2023-2026 (raadsinformatie.nl)

2

DASHBOARD–CO2-uitstoot per sector–Den Haag (databank.nl)

3

Bronnen: https://denhaag.incijfers.nl/dashboard/nl-nl/overzichten/economie en Werkgelegenheidsregister Haaglanden.

8

9

Plan 2024-2026 | Verduurzamen Haags MKB

< INHOUD

Figuur 1: doelgroep programma

74.767 vestigingen

59.835 eenmanszaken 0-1 werknemers

14.548 klein MKB 2-99 werknemers

Sectorvertegenwoordiging

12.099 bedrijfspanden

384 grootbedrijven >100 werknemers

Concentratie in wijken detailhandel en horeca 31%

overig 33%

Rol gemeente bij het wegnemen van belemmeringen voor verduurzaming van het MKB

Er zijn verschillende instrumenten om onder-

Om te kunnen bepalen welke rol je als

steunen en financieren. Europa en het Rijk

gemeente kunt pakken rond het stimuleren van

houden zich met al deze rollen bezig.6 Het

verduurzaming bij bedrijven, is het relevant om

potentiële instrumentarium van de gemeente

goed te weten welke belemmeringen bedrijven

kan zowel uit maatregelen met een ‘wortel’-­

hierbij ervaren. Hier zijn diverse onderzoeken

karakter als maatregelen met een ‘stok’-­

naar gedaan. Daaruit blijkt dat ondernemers

karakter bestaan. De ‘wortel’ vertaalt zich in

een grote variëteit aan belemmeringen ervaren

informeren, positief stimuleren, ontzorgen

als het gaat om verduurzaming (en bij andere

en verleiden. Daar wordt vooral op ingezet.

grote transities). Daarbij kan een onderscheid

De ‘stok’ betreft de wijze waarop handhaving

gemaakt worden in drie type deelproblemen .

en toezicht wordt ingezet. De wijze van hand-

nemers te laten verduurzamen; normeren, beprijzen, subsidiëren, informeren, onder-

5

having binnen de gemeente komt terug in • Niet weten: de mkb’er is zich niet bewust

bouw 9%

zorg 12%

zakelijke en juridische diensten 15%

paragraaf 3.3. Dit gaat over landelijke regel-

van hoe hij de uitdaging (succesvol) aan kan

geving. Normering via lokale regelgeving voor

pakken, doordat hij het zelf niet bedacht

bedrijven wordt via dit programma vooralsnog

heeft of er niet (succesvol) mee in aanraking

niet ingezet.

is gekomen. de uitdaging (succesvol) aan te pakken.

Transitie naar duurzame en circulaire bedrijfsvoering

De ondernemer ziet te weinig voordelen

In het kader van dit programma wordt een

(onvoldoende meerwaarde) of te veel

brede definitie van verduurzaming aan­­

nadelen.

gehouden. Het gaat erom dat we bedrijven

• Niet willen: de mkb’er is niet bereid om

• Niet kunnen: de mkb’er is niet in staat om de

helpen, conform het Haags Akkoord 2023-

uitdaging (succesvol) aan te pakken. Dit kan

2026, in de transitie naar een duurzame

Dit programma richt zich voornamelijk op

In dit programma ligt de focus op het kleine

veroorzaakt worden door technologische

en circulaire bedrijfsvoering. Hierbij volgen

het kleine MKB (2-99 werknemers), omdat

MKB (2-99 werknemers) en kunnen grotere

(nog niet beschikbare technologie) en niet-

we ook volledige breedte van de vier werk-

uit onderzoek4 blijkt dat deze bedrijven de

bedrijven meedoen waar dat opportuun

technologische belemmeringen (bijv. gebrek

agenda’s (energietransitie, circulaire economie,

meeste belemmeringen ervaren bij verduur-

is (bijv. in duurzaamheidskringen). ZZP’ers

aan financiering, belemmerende wet- en

duurzame mobiliteit en duurzame leef­

zaming door een gebrek aan personele

worden in dit programma niet meegenomen,

regelgeving).

omgeving) en de doelstellingen die daarin zijn

capaciteit, expertise en financiële middelen.

omdat zij hun werkzaamheden voornamelijk

Grote bedrijven moeten steeds meer voldoen

bij de opdrachtgever of in hun eigen woning

aan Europese en landelijke wetgeving, zoals

verrichten, waarvoor reeds allerlei andere

bijvoorbeeld de energiebesparingsplicht en

beleids­instrumenten zijn ontwikkeld.

genoemd.

de verplichte duurzaamheidsrapportage (Corporate Sustainability Reporting Directive). Tevens hebben zij over het algemeen een grotere financiële slagkracht om eigen duurzaamheidsprofessionals aan te stellen.

4

Duurzaam ondernemen Programma Levensgebeurtenissen–Digitale Overheid

5

Monitoring MKB-Deals • Dialogic

6

Kamerbrief over voortgang van de verduurzaming van het mkb | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl

10

11

Plan 2024-2026 | Verduurzamen Haags MKB

< INHOUD

bedrijven in Den Haag. Vanuit dit programma

3 De gemeentelijke inzet aan dienstverlening

ligt er een taak om de informatievoorziening

en instrumenten ontwerpen vanuit de

hierover naar bedrijven in Den Haag goed op

belevingswereld van de ondernemer. Immers

orde te hebben en houden.

alleen dan is het effectief. Dit vergt dat in de

• In 2024 hebben de provincies van het Rijk

ontwerpfase van instrumenten tijdig wordt

via de specifieke uitkering bedrijfsmatige

geschakeld met (vertegenwoordigingen

vastgoed en bedrijventerreinen de

van) het bedrijfsleven. Dit betekent dus ook

beschikking gekregen over middelen om

dat de kort en lange termijn belangen van

ontzorgingsprogramma’s op te zetten voor

ondernemers worden meegewogen.

de verduurzaming van kleine en micro ondernemingen en voor de verduurzaming

4 We maken gebruik van bestaande interne

van bedrijventerreinen. Bij die laatste

en externe samenwerkingsverbanden.

gaat het om programma’s die aanjagers

We werken samen met afdelingen met

ondersteunen bij het opzetten en verbeteren

specifieke­­­­­­ opgaven die ook voor onze doel-

van de samenwerkingsorganisaties op

groep en ambitie een bijdragen aan verduur-

bedrijventerreinen. We zijn in gesprek met

zaming kunnen leveren. Extern worden de

de provincie over de wijze waarop Den Haag

BIZ-zen en lokale ondernemersverenigingen

hierin kan participeren.

betrokken.

• Hoogheemraadschap Delfland wil ons gebied beter beschermen tegen de gevolgen

1.3 Strategie & uitgangspunten

van klimaatverandering. Om dit voor

projecten houden we rekening met de

elkaar te krijgen, zijn maatregelen nodig

Transitievisie Warmte, waarbij de strategie

om weersextremen zoals wateroverlast en

voor de overgang naar duurzame energie-

droogte tegen te gaan. Initiatieven die een

oplossingen zoveel mogelijk aansluit bij de

waardevolle impact hebben op het bijdragen

strategie voor het betreffende gebied.

aan klimaatadaptatie komen in aanmerking voor subsidie vanuit het HHR Delfland.8

In deze paragraaf beschrijven we de hoofdkeuzes die we maken om invulling te geven aan dit programma. Aanvullend op de in het vorige hoofdstuk geschetste afbakening van de doelgroep,

2 We richten de inzet vanuit het programma

de rol van de gemeente en het begrip duurzaamheid, hanteren we de volgende uitgangspunten voor

op datgene waarmee de meeste

dit programma:

CO2-besparing wordt bereikt, binnen de in paragraaf 1.2 genoemde doelgroep, én

1 We ontwikkelen instrumenten voor bedrijven op die gebieden/thema’s waar de Rijksoverheid of regionale partijen

7

We volgen deze ontwikkelingen actief en

die bijdragen aan de gemeentelijke doelen

passen het programma hierop aan.

rondom de reductie van de uitstoot van

• De Rijksoverheid heeft de afgelopen jaren een

broeikasgassen, stikstof en fijnstof.

(provincie en hoogheemraadschap) dat niet

breed pakket aan instrumenten ontwikkeld

In hoofdstuk 2 wordt verder onderbouwd

doen. Overlap moet worden voorkomen,

voor bedrijven en meer specifiek voor het

wat dit betekent voor de keuzes die we in dit

anders zien ondernemers door de bomen

MKB , omdat dit een doelstelling was uit

programma maken rondom economische

het bos niet meer én is er geen sprake van

het coalitieakkoord van het Kabinet Rutte IV.

sectoren, gebieden in de stad, en op het

doelmatige inzet van overheidsmiddelen.

Dit pakket is uiteraard ook beschikbaar voor

gebied van vastgoed.

7

Kamerbrief over voortgang van de verduurzaming van het mkb | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl

8

5 Bij gebiedsgerichte instrumenten en

Ondersteuning klimaatadaptatie met impact–Delfland (hhdelfland.nl)

12

13

Plan 2024-2026 | Verduurzamen Haags MKB

< INHOUD

2 Situatieschets

2

Situatieschets In dit programmaplan kiezen we voor drie invalshoeken (sectoren, bedrijventerreinen en vastgoed) bij de wijze waarop we kijken naar verduurzamen van het MKB. Voor deze invalshoeken gelden aanvullende uitgangspunten op degene die reeds in hoofdstuk 1 zijn geschetst. Die werken we in dit hoofdstuk verder uit.

2.1 Sectoren Het CBS publiceert jaarlijks regionale cijfers over de levering van aardgas (m3) en elektriciteit­­­­­­ (kWh) aan (alle) bedrijven en andere utiliteitsgebouwen. De meest recente cijfers zijn van het jaar 20229 (zie figuur 1).

9

StatLine–Levering aardgas, elektriciteit via openbaar net; bedrijven, SBI2008, regio (cbs.nl)

14

15

Plan 2024-2026 | Verduurzamen Haags MKB

< INHOUD

Figuur 2: Geleverd aardgas en elektriciteit aan bedrijven en andere utiliteitsgebouwen gemeente Den Haag per sector

Conform het uitgangspunt dat we inzetten op datgene waar de meeste besparing kan worden bereikt, zetten in de periode ’24-’26 we met een aantal instrumenten vanuit dit programma in op de volgende sectoren: Handel. Voor de subsector detailhandel wordt in het nieuw op te stellen Actieprogramma Winkelstad ingegaan op wat de gemeente doet om de winkeliers te ondersteunen in verduurzaming. Dit wordt begin 2025 verwacht. Voor de subsector autoreparatie bedrijven ontwikkelen we een maatwerkscan. Vervoer en opslag. In deze doelgroep zitten o.a. de OV-bedrijven. De verduurzaming van die sector is onderdeel van de werkagenda duurzame mobiliteit. We verkennen of (aanvullende) instrumentatie vanuit de gemeente nodig is. Horeca: een actieplan is ontwikkeld met als doel te komen tot klimaatneutrale horeca, zoals opgenomen in de Economische Uitvoeringsagenda 2023-2026. Hierbij wordt ingezet op een breed pallet aan instrumenten, die ook onderdeel zijn van dit plan (hoofdstuk 3). Gezondheids- en welzijnszorg: we gaan door met de duurzaamheidskring zorg en bekijken nog wat er verder nodig is ten aanzien van kleinere bedrijven (fysiopraktijken, tandartsen, etc).

2.2 Bedrijventerreinen Volgens een recent advies van de Raad voor

de koepel van bedrijventerreinenverengingen

Leefomgeving en Infrastructuur (RLI) staan

(SBH) en via gemeentelijke accountmanagers

bedrijven op bedrijventerreinen voor grote

op de bedrijventerreinen. De RLI adviseert

11

De sectoren energievoorziening, openbaar

De gemeente is via de CVDH aan de slag met

duurzaamheidsopgaven. Voor een deel zijn

ook stimulering via bijvoorbeeld fiscale

bestuur, handel, vervoer en opslag, horeca en

het verduurzamen van de gemeentelijke

deze gezamenlijk van aard. Bijvoorbeeld als

middelen, maar ook door collectieve projecten

gezondheids- en welzijnszorg zijn de grote

panden. Daartoe wordt de routekaart verduur-

het gaat om energie: bedrijven kunnen zelf

en organisatie­kosten te subsidiëren. Op den

gebruikers qua aardgas en elektriciteit in de

zaming gemeentelijke vastgoed opgesteld,

opgewekte elektriciteit aan elkaar leveren en

duur moet volgens de RLI samenwerking

gemeente Den Haag. In dit programma blijft de

die eind 2024 gereed is (RIS316181). De sector

overschotten gezamenlijk opslaan om later te

op bedrijventerreinen wettelijk worden

sector Openbaar bestuur buiten beschouwing.

Energievoorziening laten we in dit programma

gebruiken. Dat is voordelig voor bedrijven zelf,

verplicht. Hiervoor bestaat momenteel vanuit

De Rijksoverheid heeft plannen om haar panden

buiten beschouwing, omdat hierin bedrijven

maar óók voor de samenleving: netcongestie

de gemeente nog geen instrumentarium.

te verduurzamen (Routekaart Verduurzamen

zijn opgenomen die zelf grootschalig energie

wordt voorkomen en de energietransitie wordt

Rijks- Defensievastgoed ).

produceren of omzetten door middel van

versneld. Om de collectieve doelstellingen te

In onderstaande figuur is het gas- en elektra­

elektriciteit­­­­­­ en/of gas. Hiervoor zijn lokale

bereiken, is georganiseerde samenwerking

verbruik door bedrijven weergegeven, verdeeld

beleidsinterventies niet opportuun.

tussen bedrijven op bedrijventerreinen vereist.

naar de wijken in de stad. De wijken met hoogste

10

12

gas- en elektraverbruik in Den Haag zijn: Centrum, Ook in Den Haag zijn nog niet alle terreinen

Bezuidenhout, Laakkwartier en Spoorwijk. Dit zijn

georganiseerd of samen aan het werken op dit

veelal de wijken waarin de grote bedrijven­

thema. Daarom zet de gemeente in op verder-

terreinen of kantorenlocaties van de stad

gaande stimulering van organisatievorming

liggen. Daarom is het goed ook gebiedsgerichte

via samenwerking met én ondersteuning van

aanpakken voor verduurzaming te ontwikkelen.

11 Samen werken: kiezen voor toekomstbestendige bedrijventerreinen (RLI 2023) 10 Routekaart strategie Rijksvastgoed (2023)

12 Door energiehub kan bedrijventerrein weer groeien, ondanks vol stroomnet | Klimaat | NU.nl

16

17

Plan 2024-2026 | Verduurzamen Haags MKB

< INHOUD

Figuur 3a en 3b: Aardgas- en elektraverbruik bedrijven per wijk in Den Haag 2023 (bron: Arcadis |Over Morgen ‘CO2-uitstoot­­­­­­verminderen utiliteitsbouw’, bewerkt door gemeente Den Haag)

partijen die een bedrijventerreinen willen

treffen en welke impact dat heeft op de

(her) ontwikkelen­­­­­­ goed inzicht in potentiële

uitvoerbaar­­heid, terugverdien­­­tijd, vastgoed-

duurzaamheidsmaatregelen die ze kunnen

waarde en duurzaam imago.

Voor de duurzaamheidsopgave op bedrijventerreinen kunnen bedrijven (zowel individuele ondernemers als vastgoedeigenaren) gebruik maken van het instrumentarium voor verduurzaming (o.a. voorlichting & advies, dakenaanpak, duurzaamheidsscan, subsidieregeling isolatie bedrijfspanden). We zetten de gemeentelijk accountmanagers bedrijventerreinen in om het gebruik van deze instrumenten verder onder de aandacht te brengen en om signalen over kansen en knelpunten voor bedrijven op het gebied van verduurzaming op te halen. Ook met een aantal BIZ-zen (zowel winkelstraten als bedrijventerreinen) wordt de mogelijkheid bekeken voor een gezamenlijk aanpak op het gebied van duurzaamheid, bijvoorbeeld rondom bedrijfsafval.

2.3 Vastgoed Gebiedskaders Den Haag kent negen binnenstedelijke bedrijventerreinen: ZKD, Uitenhagestraat, Scheveningen-Haven, De Binckhorst, Laakhaven, Fruitweg, Westvlietweg, Forepark & Middenweg en Ypenburg. Ongeveer 16,8% van het gas­­ verbruik en 17,6% van de elektriciteit wordt op bedrijventerreinen verbruikt. Daar ligt dus een groot verduurzamingspotentieel.

Per bedrijventerrein in Den Haag wordt op basis

In Den Haag hebben vele stedelijke opgaven

panden en zijn samen goed voor 20% van de

van de gebiedskaders een ontwikkelagenda

een plek nodig. Hiervoor richt de gemeente

totale dakoppervlakte (zie figuur 3). In het

opgesteld­­­­­­ met daarin uitvoeringsplannen.

haar blik omhoog (Haagse Daken Aanpak ).

totaal gaat het daarbij om ca. 3,5 miljoen m2

Onderdeel van de ontwikkelagenda’s is het

Op Den Haag ligt in het totaal ruim 17 km2

dakoppervlak waarvan maar liefst 80% plat is.

opstellen van een duurzaamheidsagenda,

dakruimte. Binnen de categorie bedrijfspanden

Daarmee zijn ze kansrijk voor de aanleg van

waarbij o.a. kansen, haalbaarheid, en realisatie­

tellen de subcategorieën winkel- kantoor- en

groene of gele daken (opwekken duurzame

voorstellen voor de energietransitie en

industriefunctie op tot 5% van het aantal

energie).

15

verduurzaming van bedrijventerrein wordt meegenomen. Hiermee wordt invulling gegeven aan een motie (RIS316507), die vraagt

In mei ’24 zijn de gebiedskaders voor ZKD,

een langjarige strategie op te stellen gericht op

Fruitweg en Uitenhagestraat naar de raad

het verduurzamen van de bedrijventerreinen

gestuurd. Gebiedskaders worden voor alle

en hierbij gefaseerd per bedrijventerrein duur-

bedrijventerreinen in de stad opgesteld.

zaamheidsagenda’s op te stellen én daarbij de

De gebiedskaders geven een strategisch

mogelijkheden te bekijken om aanbevelingen

perspectief op de toekomst van het bedrijven-

uit het TNO-versnellingsprogramma14 over te

terrein met een blik op economische kansen

nemen. Terugkoppeling hierover aan de raad

en ruimtelijke kwaliteit. In de gebiedskaders

vindt plaats via de voortgangsbrief over het

staan drie basisprincipes daarbij centraal:

programma Bedrijfshuisvesting.

13

verdichting, verduurzaming en intensivering. De gebiedskaders geven duidelijkheid aan

In het kader van de Gebiedskaders heeft

eigenaren­­­­­­ en andere marktpartijen over wat er

de gemeente de handreiking duurzame

wel en niet mogelijk is op een bedrijventerrein.

bedrijven­terreinen opgesteld. Hiermee krijgen

13 Gebiedskaders ZKD, Fruitweg en Uitenhagestraat (RIS318669) 14 Bedrijventerreinen verduurzamen | TNO

15 Haagse Daken Aanpak (RIS316092)

18

19

Plan 2024-2026 | Verduurzamen Haags MKB

< INHOUD

2.4 SWOT-analyse

Figuur 4. Aantal daken en oppervlakte daken per pandfunctie in Den Haag

Binnen de context van de verduurzaming van

mentatie voor dit programma. In paragraaf 4.6

het Haagse MKB zien we kansen, bedreigingen,

wordt verder uitgewerkt welke maatregelen

sterktes en zwakten. Hieruit volgen een aantal

we nemen om de zwaktes en bedreigingen

aandachtspunten waarmee rekening hebben

te mitigeren.

gehouden bij de vormgeving van de instruTabel 5. SWOT analyse verduurzaming Haags MKB

Een belangrijk issue bij het verduurzamen

Vanwege het grote belang van utiliteit

van vastgoed is de zogenaamde split incentive

in de totale verduurzamingsopgave

problematiek. Hierbij gaat het erom dat de

is landelijk een breeds scala aan

eigenaar van een pand (verhuurder) niet

instrumenten­­­­­­ beschikbaar. We moeten

investeert­­­­­­ in maatregelen voor het verduur-

dat als gemeente goed ontsluiten.

zamen van het gebouw als alleen de huurder

Publieke dienstverlening (sectoren O

hiervan profiteert (via een lagere energie­

tot en met S uit figuur 2) laten we in dit

rekening). Hier liggen technische, financiële

programma, zoals eerder genoemd, buiten

en juridische drempels aan ten grondslag.

beschouwing. Commerciële dienst­verlening

De uitdaging is om van split incentive naar

(sectoren G tot en met N in figuur 2)

shared incentive te komen. Onder andere een

is goed voor ca. 23% van de CO2-uitstoot.

recent rapport van RVO biedt daarvoor hand-

Vanuit dit programma (zie hoofdstuk 3)

vatten. Deze handvatten hebben we gebruikt bij

zetten we in op energiescans, de subsidie­

het aanscherpen van bestaand en ontwikkelen­­­­­­

regeling isolatie bedrijfspanden én op

van nieuwe producten, zoals bijvoorbeeld de

de bedrijfsdaken via het gemeentelijke

subsidie­regeling isolatie bedrijfspanden.

Dakenprogramma. Daarnaast onderzoeken

16

17

we de mogelijkheden tot het creëren van een vastgoedfonds.

16 Publicatie van split incentive naar shared incentive (rvo.nl) 17 https://www.volkshuisvestingnederland.nl/documenten/publicaties/2023/12/19/ subsidies-en-financiele-regelingen-voor-bedrijfsmatig-en-maatschappelijk-vastgoed

Sterk

Zwak

Veel mogelijkheden tot ondersteuning vanuit Rijk, provincie en gemeente.

De veelheid aan mogelijkheden voor ondersteuning op veel verschillende plekken. Ondernemers hebben geen tijd, verduurzamen is geen prioriteit. Gebrek aan fysieke ruimte voor verduurzaming (in het pand én op bedrijventerreinen).

Kansen

Bedreigingen

Ondernemers zien de nut en noodzaak voor verduurzaming (ingegeven door regelgeving, druk vanuit markt, druk vanuit financiers, besparing op energiekosten), maar missen de juiste ondersteuning die inspeelt op urgentiegevoel. Organisatie­graad ondernemers binnen Den Haag redelijk op orde.

Netcongestie: geen ruimte voor nieuwe grotere aansluiting in bijna geheel Den Haag. Financiering: MKB in onze doelgroep heeft weinig investerings­ruimte (korte investeringshorizon, onder andere door het terugbetalen van corona-schulden. Split incentive (belangen gebouw-eigenaar vs. huurder).

20

21

Plan 2024-2026 | Verduurzamen Haags MKB

< INHOUD

3 Wat gaan we doen?

3

Wat gaan we doen? Dit hoofdstuk beschrijft de activiteiten die we via dit programma gaan inzetten om de doelstellingen te bereiken. Dat valt uiteen in generieke activiteiten op het gebied van dienstverlening, communicatie en participatie (3.1 en 3.2), instrumenten op de vier thema’s van de werkagenda’s (3.3) en toezicht & handhaving (3.4). De instrumenten zijn opgenomen in tabellen waarbij de titel, een korte omschrijving en waar mogelijk een indicatie van het bereik en de ambitie worden beschreven. Tevens wordt de status geduid: bestaand (lopende instrumenten), in ontwikkeling (verbeteren bestaande instrumenten met nieuwe of aangepaste onderdelen) of in onderzoek (nieuw te onderzoeken instrumenten). Instrumenten worden regelmatig bijgesteld op basis van ervaringen van ondernemers met de instrumenten. De programma-ondersteunende activiteiten zijn opgenomen in hoofdstuk 4.

22

23

Plan 2024-2026 | Verduurzamen Haags MKB

< INHOUD

3.2 Participatie met het Haags MKB

Figuur 6. Overzicht programma

MKB

Dienstverlening, communicatie

Handhaving

Energie-­ transitie

Duurzame mobiliteit

Duurzame leefomgeving

Circulaire Economie

Instrumenten

Op het gebied van duurzaam ondernemen

worden ondernemers betrokken om ervoor

bestaan al diverse initiatieven in de stad.

te zorgen dat het goed aansluit bij de doel-

Dit programmaplan is juist bedoeld om deze

groep waar het instrument voor bedoeld is.

duurzame initiatieven beter zichtbaar te

Stimuleren van bedrijven om te verduurzamen

maken. En te bekijken of we goede voorbeelden

is maatwerk. Of dit nu gaat om een sectorale

ook bij andere sectoren kunnen introduceren.

benadering zoals bij duurzaamheidskringen,

Denk bijvoorbeeld aan de bestaande duur-

of juist vanuit bestaande bedrijvigheid binnen

zaamheidskringen waarin ondernemers kennis

een gebied, zoals bij de aanpak van bedrijven-

over het verduurzamen van hun bedrijfsvoering

terreinen, wordt gekeken hoe we samen met

uitwisselen. De gemeente faciliteert hier

ondernemers tot betere resultaten kunnen

graag in en bekijkt of er meer sectoren hierin

komen op het gebied van verduurzaming.

interesse­­­­­­ hebben.

Ook zetten we via het Ondernemersportaal en het Duurzaamheidsloket in op goede

Bij de ontwikkeling en introductie van een

MKB-dienstverlening en kunnen ondernemers

nieuw instrument zoals een duurzaam-

hier terecht voor vragen en advies op het gebied

heidsscan of duurzame terrasverwarming

van duurzaamheid.

Tabel 7.1. Instrumenten dienstverlening, communicatie en participatie

3.1 Dienstverlening en communicatie

Titel Status

Omschrijving Inclusief bereik en/of doelstellingen

1.

Ondernemersportaal Bestaand

Het fysieke (incl. vier bedrijfscontactfunctionarissen) en digitale Ondernemersportaal zijn het communicatiekanaal voor ondernemers. Hier kunnen zij allerlei informatie vinden die relevant is voor ondernemers; zo ook op het gebied van duurzaamheid (Duurzaam­­­­ ondernemen–Den Haag). Ca. 50 bezoekers komen maandelijks op dit onderdeel van het digitaal ondernemersportaal.

2.

Duurzamestad.denhaag.nl Bestaand

Op deze gemeentelijke website worden voor ondernemers interessante informatie met betrekking tot duurzaamheid gedeeld. Bijvoorbeeld over wettelijke verplichtingen, subsidies en circulaire economie. Ca. 150 bezoekers komen maandelijks op deze site. Ten aanzien van de beide websites gaan we kijken hoe we het bezoek kunnen verhogen en of en hoe we landelijke en regionale relevant content ook kunnen ontsluiten.

3.

Nieuwbrief Bestaand

Via de algemene nieuwsbrief Den Haag Onderneemt worden ondernemers geïnformeerd over verschillende zaken die voor hen relevant zijn. Duurzaamheid is een van de onderwerpen, die regelmatig aan de orde komt. Hiermee bereiken we maandelijks ca. 2.700 ondernemers.

4.

Specifieke communicatie­ middelen (brochures, handboeken, etc.) Bestaand & te ontwikkelen

We ontwikkelen doorlopend communicatiemiddelen voor ondernemers die gebruikt worden­­­bij voorlichting en sessie door DPZ, Ondernemersportaal en BCF. Bijv.: hand­reiking verduurzamen bedrijventerreinen, brochure “vlammen zonder vuur” (inductiekoken­­­).

Nr.

Op het gebied voor dienstverlening en

Met ondernemersprofielen en doelgroeps­

communicatie­­­­­­ kennen we een breed pallet

inzichten kunnen we de communicatie­­­­­­

aan instrumenten (tabel 7.1). Om deze dienst-

relevant en aansprekender maken en wordt het

verlening te verbeteren wordt in 2025 een

beter afgestemd op hun specifieke behoefte

communicatie­­plan opgesteld over de wijze

en situatie. Op basis van het doel­groepen­

waarop we integraal gaan communiceren

onderzoek, gaan we in 2025 een generieke

richting ondernemers over duurzaamheid.

klantreis ontwerpen voor mkb’ers om hen te

Hierbij wordt aangesloten op ‘Groen bezig’,

motiveren te verduurzamen. Ook deze klantreis

de gemeentelijke­­­­­­ communicatiestrategie

gaat ons helpen de dienstverlening aan deze

rondom duurzaam­­heid. Voorafgaand aan

doelgroep te verbeteren door ze nog beter aan

het opstellen van communicatieplan wordt

te sluiten bij hun behoeftes.

een onderzoek onder Haagse ondernemers uitgevoerd naar het duurzaamheids­

We creëren via dit programma geen nieuwe

sentiment en hoe de gemeente effectief(er)

loketten voor ondernemers, maar gaan de

kan communiceren­­­­­­ en ondersteunen.

diverse initiatieven vanuit de gemeente voor het MKB juist beter met elkaar te verbinden.

24

25

Plan 2024-2026 | Verduurzamen Haags MKB

< INHOUD

Nr. 5.

6.

7.

8.

Titel Status

Omschrijving Inclusief bereik en/of doelstellingen

3.3 Instrumenten per thema

Duurzaamheidsloket Bestaand

Voor vragen en advies voor ondernemers op het gebied van duurzaamheid bestaat het mailadres duurzaamondernemen@denhaag.nl. Dit wordt gefaciliteerd door DPZ/team duurzaamheid. Zij verzorgen daarnaast ook de generieke en specifieke (instrument) voorlichting voor groepen en individuele bedrijven. In 2023 was sprake van ca. 1.000 korte contacten per mail, ca. 400 telefonische contacten, en werden ca. 300 ondernemers bereikt via (collectieve) voorlichtingssessies. Deze dienstverlening wordt voortgezet.

Deze paragraaf beschrijft per thema uit de werkagenda’s waarop de gemeente Den Haag de komende

Zakelijke evenementen Bestaand & te ontwikkelen

De gemeente (o.a. DPZ, Economie, Energietransitie, Mobiliteit) verzorgt voorlichting op diverse zakelijke evenementen, zoals bijv. bij Den Haag Inspireert, de Klimaatweek en de Europese Mobiliteitsweek. Hierbij worden jaarlijks honderden deelnemers bereikt. We bekijken van jaar tot jaar op welke evenementen we aanwezig zijn.

Duurzaamheidskringen Bestaand & te ontwikkelen

In een duurzaamheidskring wisselen ondernemers kennis uit over het verduurzamen van hun bedrijfsvoering. Vervolgens zetten ze concrete stappen om te besparen op het verbruik­­­van gas, elektra en water. Ze produceren minder afval, kopen meer verantwoord en lokaal in, wekken meer schone energie op en voeren vaker een duurzaamheids­ keurmerk. Dit is een beproefde methode die de gemeente al enkele jaren faciliteert. Er zijn kringen voor commerciële en niet-commerciële sectoren. De commerciële kringen vallen binnen de reikwijdte van dit programma. In 2025 worden i.i.g de hotel- en de zorgkring voortgezet met circa 15 ondernemers per kring en wordt er een nieuwe kring opgezet voor boutique/kleinschalige hotels (starten met 5-10 ondernemers). Daarnaast bekijken we welke andere (sub)sectoren hiermee bediend kunnen worden.

Accountmanagement grote bedrijven Bestaand & te ontwikkelen

periode inzet (t/m 2026) om bedrijven te helpen bij verduurzaming. Het zwaartepunt van dit programma ligt momenteel op instrumenten die bijdragen aan de doelen op het gebied van energietransitie en circulariteit. De inzet vanuit dit programma voor bedrijven op het gebied van duurzame mobiliteit en duurzame leefomgeving wordt nog verder ontwikkeld. Tabel 7.2. Instrumenten per thema

Energietransitie 9.

Energiescan Bestaand

We bieden het MKB, met name horeca (incl. strandpaviljoens) en retail, een gratis energiescan aan. Daarbij komt een onafhankelijk adviseur langs om te adviseren welke energiebesparende maatregelen genomen kunnen worden (die binnen 5 jaar terugverdiend kunnen worden­­­). In de afgelopen jaren zijn ca. 1.100 energiescans weggezet. In het najaar van ’24 is een aanbesteding voor een nieuwe opdracht in gang gezet. We ambiëren een groei van het aantal weggezette scans per jaar (125 scans) en een groei van de conversie naar 40%, zodat er meer duurzaamheidswinst wordt behaald.

10.

Duurzaamheidsscan Bestaand

We introduceren momenteel een duurzaamheidsscan voor subsectoren in de automotive industrie, bijv. autoschadeherstelbedrijven en wasstraten. Een omvangrijke sector waar nog een hoog besparingspotentie zit. Met de duurzaamheidsscan willen we complexe bedrijven bereiken met energie-intensieve processen, waar de huidige energiescan niet toereikend genoeg voor is en waar tegelijkertijd wel veel CO2-uitstoot kan worden verminderd. In de duurzaamheidsscan nemen we ook andere verduurzamingsthema’s mee (afval, water, circulariteit), om zo de impact op de CO2-uitstoot te vergroten. We zetten in op 35 scans per jaar met een conversie van 50%.

11.

Tegemoetkomingsregeling uitvoeren maatregelen energiescan Bestaand

We hebben begin 2025 een subsidie geïntroduceerd waarbij ondernemers een deel van de kosten krijgen vergoed bij een daadwerkelijk doorgevoerde (erkende) maatregel uit de energie- en duurzaamheidsscan. We zetten in op 50% conversie van de energiescan en de duurzaamheidsscan, wat zou neerkomen op ca. 80 ondernemers per jaar.

12.

Milieubarometer start­ abonnement Bestaand en in ontwikkeling

Ondernemers die willen verduurzamen kunnen gratis een jaar lang een start­ abonnement op de Milieubarometer krijgen. Dit is een monitoringstool die grote en middelgrote ondernemers helpt om de CO2-voetafdruk van hun bedrijf in kaart te brengen. In 2025 gaan we de ondersteuning bij dit instrument verbreden, waarbij ondernemers geholpen worden bij het gebruik van de tool.

13.

Subsidieregeling Duurzame Terrasverwarming Bestaand en in onderzoek

Haagse horecaondernemers kunnen sinds enkele jaren via de gemeente gebruik maken van een inkoopkorting (50% met een maximum van EUR 2.500) bij de aanschaf van energiezuinige warmtekussens. We gaan door met deze dienstverlening en onderzoeken of we deze doorontwikkelen naar een subsidieregeling (de winter ‘25/’26), waarbij ook elektrische heaters, infraroodpanelen en timers voor heaters worden meegenomen. Op deze manier hebben horecaondernemers een breder aanbod van duurzame terrasverwarming waaruit ze kunnen kiezen. Zo worden ook ondernemers gestimuleerd om over te stappen op een duurzamere variant, wanneer zij geen warmte­kussens willen. We bekijken ook de mogelijkheid om bij gebruik van deze regeling de ondernemer verplicht kan worden gasheaters in te leveren. Hierbij zetten we er op in om minstens 40 terrassen te verduurzamen.

Omdat grote bedrijven een belangrijke (voorbeeld)rol vervullen op tal van terreinen onderhoudt de afdeling Economie goede relaties met hen via accountmanagement (ca. 50 bedrijven). We streven ernaar met deze bedrijven minimaal twee keer per jaar te spreken. Duurzaamheid is daarbij ook regelmatig onderwerp van gesprek. Bedrijven worden tijdens deze gesprekken gewezen op relevante instrumentarium vanuit de gemeente en indien relevant verbonden aan andere partijen in de stad.

26

27

Plan 2024-2026 | Verduurzamen Haags MKB

< INHOUD

Energietransitie

Energietransitie

14.

Collectieve inkoop In onderzoek

We onderzoeken de mogelijkheden tot het (her)introduceren van collectieve inkoop om ondernemers te helpen zo laagdrempelig mogelijk energiebesparende maatregelen te nemen. Op basis van ervaringen met eerdere collectieve inkoopacties, leggen we dan de focus op concrete producten voor concrete subsectoren i.p.v. brede collectieve inkoop.

15.

Subsidieregeling isolatie bedrijfspanden Bestaand

Subsidieregeling ter ondersteuning van het MKB (2-99 werknemers) in het verduurzamen van hun pand d.m.v. isolatie van dak, gevel, begane grondvloer, kruipruimte en glasisolatie. We streven naar een toename van het gebruik van deze regeling door vereenvoudiging van de regeling en uitgebreide communicatie via een brief aan alle pandeigenaren en een communicatiecampagne. We streven er naar jaarlijks minstens 20 panden te verduurzamen met behulp van de subsidieregeling.

16.

Financieringsinstrument of -model In ontwikkeling

Adviesbureau ERAC heeft in 2024 een onderzoek uitgevoerd naar de knelpunten bij het verduurzamen van zakelijk vastgoed. Daarbij is advies gevraagd over het opzetten van een financieringsinstrument of -model (bijv. een fonds) dat investeren in verduurzaming van commerciële gebouwen voor vastgoedeigenaren aantrekkelijk maakt én tegelijkertijd ook zorgt voor maximale verduurzamingswinst. Daarnaast moet er ook technische assistentie beschikbaar worden gemaakt voor ondernemers. Qua opzet van een eventueel fonds kan mogelijk worden aangesloten bij plannen van de gemeente rondom het verduurzamen van maatschappelijk vastgoed.

17.

Vastgoed (energietransitie & duurzame leefomgeving) In onderzoek

De gemeente heeft als doelstelling zowel het verdichten (meer bedrijfsoppervlakte creëren door de hoogte in te gaan) als het verduurzamen van het zakelijk vastgoed. Er is tot nu toe veel focus op ondernemers en op eigenaar-gebruikers. Er zijn nog meer typen zakelijk vastgoed eigenaren die tot nu toe nauwelijks worden gestimuleerd, maar die wel een grote rol spelen in de doelstellingen van gemeente. Een eerste stap hierin is inzichtelijk maken wat voor verschillende vastgoedeigenaren er zijn. Vervolgens­­­­bekijken welke maatregelen voor welke groepen haalbaar zouden zijn en hoe deze groepen het beste benaderd kunnen worden.

Verduurzaming congres­ locaties Bestaand & in ontwikkeling

We verkennen de mogelijkheden tot het verduurzamen van de congreslocaties. En bekijken­­­daarbij de mogelijkheden voor (aanvullende) financiering bij de EU in het kader van het 100 CNSC label. De verduurzaming van het World Forum wordt mee­ genomen in de scenario’s van de gebiedsontwikkeling Internationale Zone.

Startup in Residence (SiR) challenge netcongestie Bestaand

Den Haag moet steeds meer rekening houden met netcongestie. Via een SiR-challenge zijn startups opgeroepen met innovatieve oplossingen voor netcongestie op bedrijventerreinen te komen. De oplossing moet schaalbaar zijn naar andere bedrijventerrein. Begin juli ’24 is een startup geselecteerd, die de voorgestelde oplossing gaat uitwerken en implementeren (maart ‘25). We bekijken jaarlijks welke nieuwe SiR-challenges worden ontwikkeld.

18.

19.

20.

MKB-financieringsregeling Proeftuin op de Noordzee Bestaand

In de ‘Proeftuin op de Noordzee’ (een gebied van 10 bij 10 zeemijl) kunnen bedrijven uit de maritieme sector en de watersport onder zware omstandigheden tests uitvoeren. Het testgebied richt zich met name op kleinschalige maritieme innovaties. Om samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen uit te lokken en daarmee innovatie in het maritieme cluster te stimuleren wordt een subsidieregeling uitgevoerd. ZZP’ers en het MKB kunnen projectvoorstellen indienen.

21.

Haalbaarheidsonderzoeken verduurzaming bedrijventerreinen In ontwikkeling

In samenwerking met de afdeling Energietransitie zijn in het voorjaar van ’24 haalbaarheidsonderzoeken uitgezet voor de bedrijventerreinen ZKD, Forepark (beide opdrachtgever gemeente) en Westvlietweg (opdrachtgever Industrieschap Plaspoelpolder), waarbij meer inzicht wordt geven in potentiële energiebesparing, het verduurzamen van de warmtevraag en de haalbaarheid van innovatieve energie-oplossingen. Deze onderzoeken worden eind 2024 opgeleverd.

22.

Verduurzaming evenementen Bestaand & in ontwikkeling

a. Duurzaamheid is een criterium in de subsidieregeling voor de publiekevenementen én maakt onderdeel uit van de meerjarige afspraken met de beeldbepalende evenementen. b. De duurzaamheidskring evenementen bouwen we af vanwege verminderde interesse­­­uit de markt. We gaan wel verder met het aanjagen van evenement­ organisatoren om stappen te zetten op het gebied van verduurzaming. Dat doen we onder andere door user cases uit te werken rondom twee belangrijke uitdagingen: vaste stroom/batterij gebruik & Single Use Plastic oplossingen. c. We zorgen er als gemeente voor dat de stroompunten op de evenementenlocaties Lange Voorhout en Malieveld worden versterkt. d. We gaan verder met het verduurzamen de zakelijke evenementen die de afdeling Economie (mede) organiseert.

Duurzame Mobiliteit 23.

Werkgeversaanpak Mobiliteit Bestaand/in ontwikkeling

In 2024 is gestart met bedrijven die hinder gaan ondervinden van de langdurige werkzaamheden aan de Hubertustunnel. Dit geeft namelijk urgentie voor bedrijven in het vinden van duurzame reisalternatieven. Na 2024 verbreden we deze aanpak naar andere bedrijven en gebieden. Zuid-Holland Bereikbaar (ZHB) voert dit uit in opdracht van DSO/Mobiliteit. Onderdeel van deze opdracht is tevens aanbieden van gratis mobiliteitsscans aan bedrijven die gericht zijn op de reisbewegingen van hun eigen werknemers en inzicht bieden in duurzame reisalternatieven met de meeste potentie voor hun eigen bedrijf.

24.

Duurzame Stadslogistiek Bestaand/in ontwikkeling

In dit programma wordt aandacht besteed aan het verminderen van vervoers­ bewegingen en naar het veranderen en verschonen van voertuigen. Thema’s die hierbij aan de orde komen betreffen onder andere de infrastructuur voor laadpalen, de verduurzaming van de bouwlogistiek, én de zoektocht naar goede locaties voor logistieke hubs.

Circulaire Economie 25.

Circulaire businesstracks In ontwikkeling

Het programma richt zich op het opzetten van een CIRCO-track gericht op de maakindustrie. CIRCO-track is een bestaand model dat zowel op internationaal als lokaal niveau wordt toegepast en overheden stimuleert om een groep bedrijven (10 tot 12) te specialiseren en aan te sturen naar een circulaire bedrijfsvoering. We sturen aan op een maakindustrie-track.

26.

Pilot vier maakbedrijven en circulariteit In ontwikkeling

Als voorsortering op de opkomende CIRCO-track in de maaksector, zetten we alvast in op het doorvoeren van circulaire bedrijfsvoering bij vier maakbedrjiven, die reeds onderzocht zijn omtrent circularisering. Dit doen we door inzet op productlevenscyclus verlenging en het meetbaar maken van CO2-uitstoot. Deze vier bedrijven worden vervolgens de boegbeelden van de circulaire bedrijvigheid in de maakindustrie van Den Haag.

28

29

Plan 2024-2026 | Verduurzamen Haags MKB

< INHOUD

Circulaire Economie

Circulaire Economie

27.

Circulaire bouwhub In ontwikkeling

We onderzoeken of er een circulaire bouwhub kan worden opgezet op een bedrijven­ terrein. In een bouwhub wordt sloopmateriaal als reststroom geherwaardeerd en gebruikt voor nieuwbouw- en renovatieprojecten. De focus richt zich op de mogelijkheid tot een publiek-privaat samenwerking met de bouwsector.

28.

Circulair Ambachtscentrum In ontwikkeling

Vanuit het programma werken we mee aan het project Circulair Ambachtscentrum, dat zich in een pioniersfase bevindt. Binnen het huidige scenario wordt er gezocht naar ruimte waar zowel startende als bestaande circulaire ondernemers gebruik kunnen maken van duurzame grondstofstromen, met als doel de circulaire­­­bedrijvig­heid te stimuleren.

29.

Elektronische reparatiewinkels In ontwikkeling

Er loopt een project in samenwerking met de EU en andere Europese steden om een netwerk van elektronica-reparatiewinkels binnen de stad op te zetten. Dit valt binnen de Right to Repair richtlijnen. Hiervoor worden momenteel verkennende gesprekken gevoerd met bestaande reparateurs.

30.

Van afval naar grondstof In onderzoek

Vanuit het programma wordt aangesloten bij de uitvoering van de gemeentelijke werkzaamheden­­­voor de transitie van afval naar grondstoffen, voor zover deze raakvlakken­­­hebben met het MKB. In het dossier Uitgebreide Producenten-verantwoordelijkheid (UPV) zoeken we bijvoorbeeld de samenwerking op, aangezien deze wetgeving veranderingen in de bedrijfsvoering van het MKB met zich meebrengt. Ook het opstarten van een grondstoffenloket valt hieronder, waarmee bedrijven worden gestimuleerd om grondstoffen te hergebruiken.

31.

Afvalstromen verbeteren & grondstoffenloket In onderzoek

We onderzoeken of het verstandig is om het afvalbeheer voor bedrijven te centraliseren naar voorbeeld van het White Label afvalbeheer van de gemeente Amsterdam. Door te centraliseren wordt het vervolgens ook makkelijker om afvalstromen te identificeren die bruikbaar zijn voor het pad van afval tot grondstof. We streven ernaar om de grondstofstromen van het MKB inzichtelijk te maken en werken toe naar de oprichting­­­ van een grondstoffenloket. Daarnaast beoordelen we de afzetmarkt voor deze grondstoffen.

Ruimte voor circulaire economie In onderzoek

Stadsbreed gaan we extra ruimte reserveren voor circulaire economie, zowel op bedrijventerreinen als in woonwijken en in de binnenstad. Dit volgt mede uit de motie 'geef ruimte aan circulaire economie' (RIS-nummer 369161). Extra ruimte reserveren voor circulaire bedrijvigheid is nodig, omdat het lokaliseren van economische activiteit aanvullende ruimtes vereist voor opslag van grondstoffen, bijkomende bedrijvigheid en reparatiecentra.

33.

Transitiepaden In onderzoek

We ontwikkelen een agenda omtrent het circulair maken van de Haagse economie tot aan 2050. Deze agenda is bedoeld om een impuls te geven aan de transitie naar een circulaire bedrijfsvoering. Het doel hiervan is het verminderen van grondstofstromen te verminderen en het verlagen van de CO2 uitstoot. Deze agenda wordt uitgewerkt per sector, waaronder de bouwindustrie, het MKB en de publieke sector.

34.

Versterking circulaire­­­ ­ondernemers In onderzoek

We onderzoeken de mogelijkheden tot het verbinden van bedrijven met elkaar in een netwerk om hen te stimuleren richting een circulaire bedrijfsvoering. Daarnaast bekijken we de mogelijkheden tot het ondersteunen van bedrijven bij de overgang naar circulair ondernemen en een toekomstbestendig businessmodel via een subsidieregeling.

35.

Impactvoucher In ontwikkeling

Om impact te kunnen meten en eventueel bij te stellen, willen we een impactscan ontwikkelen en aanbieden aan startups en scale-ups (ook geschikt voor MKB). Voor de kosten van de scan en verdere certificering (zoals B Corp) willen we vouchers verstrekken­­­en vragen om specifiek op CO2-uitstoot en grondstoffengebruik te rapporteren naar de gemeente.

32.

36.

Incubator programma circulaire startups Bestaand & in ontwikkeling

De gemeente biedt momenteel gerichte ondersteuning in de vorm van programmering voor circulaire startups. Bij de aanpak richten we op de vijf cruciale knelpunten: een solide businesscase, noodzaak van ecosysteem building, toegang tot financiering, het ontwikkelen van een markt en branding én de beschikbaarheid van geschikte ruimte in Den Haag. Op dit moment loopt een proef met (lage investering) sponsoring van vier plekken in een in juni 2024 gestarte incubator i.s.m. The New Farm. De plekken worden gevuld met door de gemeente opgestelde voorwaarden en akkoord op selectie van deel­nemers. In 2025 voeren wij een aanbesteding uit voor een Haags circulair startup-­programma.

Duurzame Leefomgeving 37.

Dakenprogramma & ontwikkelen showcases Bestaand & in onderzoek

Vanuit de gemeente zetten we via het Dakenprogramma in op gebruik van de daken voor het behalen van onze duurzaamheidsdoelen. Het gaat hierbij om gele daken (zonnepanelen) voor het vraagstuk van de energietransitie en via de subsidieregeling isolatie bedrijfspanden. Daarnaast zetten we in op groene daken om hittestress tegen te gaan en via de subsidieregeling klimaatadaptatie worden blauwe daken ­gestimuleerd. In 2025 selecteren we een aantal daken selecteren die als showcase kunnen dienen: een geel dak voor lichtgewicht zonnepanelen, een groen dak tegen hitte­stress, een blauw dak voor waterretentie en een wit dak waar voorgaande opties niet tot de mogelijkheden behoren. We mikken op 5 tot 10 showcase daken om daarmee andere panden over de streep te trekken om ook hun daken te verduurzamen.

38.

Subsidie klimaatadaptatie Bestaand & in ontwikkeling

Subsidieregeling voor diverse doelgroepen (ook bedrijven) voor het aanleggen van een groen dak, een plaatsen van een regenton of regenschutting, het afkoppelen van de regenpijp van het riool en het vervangen van tuintegels door gras of planten in een aantal wijken in Den Haag waar de risico’s voor wateroverlast het grootst zijn. De regeling­­­wordt mogelijk uitgebreid naar heel Den Haag en verlengd tot 2026. Er wordt gekeken naar hoe we de communicatie hierover naar ondernemers kunnen verbeteren.

39.

Zero Emissie Zone (ZE-zone) In ontwikkeling

Onderdeel van een groen en gezond Den Haag is dat vanaf 1 januari 2025 er in het centrum van Den Haag een ZE-zone geldt. Nieuwe bestel- en vrachtauto’s die in deze zone rijden, moeten dan schoon zijn. Voor oudere bestel- en vrachtauto’s is er tot 2030 een overgangsregeling en wordt de zero-emissiezone in stappen ingevoerd. Begin 2025 is besloten dat de uitbreiding van de ZE-zone naar de kuststrook per 1 januari 2026 gerealiseerd gaat worden. Hierbij is het belangrijk dat de randvoorwaarden voor ondernemers op orde blijven, zoals de informatievoorziening en de middelen voor de subsidieregeling sloop oude bestelauto’s.

30

31

Plan 2024-2026 | Verduurzamen Haags MKB

< INHOUD

3.4 Toezicht en handhaving Het effect van consequent handhaven en het

starten van handhaving bij pandeigenaren

doorzetten bij bezwaar en beroep is groter

die in overtreding zijn én er kan een meer

dan het oplossen van individuele handha-

grondige toetsing plaatsvinden bij eigenaren

vingszaken zelf, omdat het voor anderen een

die een beroep doen op de hardheidsclausule.

signaal is om tijdig aan de slag te gaan met

De aanpak werpt reeds vruchten af. Meer

verduur­zaming voordat een handhavingstraject

panden hebben een correct label en de labels

start. In Den Haag is het toezicht op de ener-

zijn gemiddeld hoger. Het aantal kantoor­

giebesparingsplicht en de handhaving van de

adressen zonder label is afgenomen.18

informatieplicht belegd bij de Omgevingsdienst Haaglanden (ODH). Voor de handhaving van de energielabel C plicht voor kantoren ligt dat bij de Haagse Pandbrigade (HPB). Via de Eneco-middelen is tijdelijk (2024-2026) extra geïnvesteerd in capaciteit voor hand­ having vanuit de gemeente. Door deze extra middelen kan extra worden ingezet op het versturen van waarschuwingsbrieven, het verbeteren van de registratie, het daadwerkelijk

18 RIS318896+Toezicht+en+handhaving+energielabel+C

32

33

Plan 2024-2026 | Verduurzamen Haags MKB

< INHOUD

4 Programmamanagement

4

Programma­ management

4.1 Opdrachtgever Ambtelijk opdrachtgever is Marijn Fraanje

Politiek afstemming vindt plaats met de

(directeur Economie en Ruimte).

volgende wethouders: Arjen Kapteijns

Gedelegeerd opdrachtgever: Franklin Wijga.

(Energietransitie, Mobiliteit, Grondstoffen), Nur Icar (MKB), Saskia Bruines (Economie) en Robert Barker (Milieu).

4.2 Programmateam Het programmateam bestaat uit 4,5 fte:

stuurt het programma­­team informeel aan.

programmanager, drie beleidsmedewerkers,

Het programma­­team is qua formatie onder­

comunicatie en strategie. De programma-

gebracht bij de afdeling DSO/Economie.

nager is gemeente breed verantwoordelijk

De (door)ontwikkeling, uitvoering en/of

voor de uitvoering van de acties die zijn

monitoring van de voortgang van de in dit

beschreven in dit programmaplan, tenzij

programma benoemde initiatieven zijn/

anders benoemd. De programmamanager

worden verdeeld binnen het team.

34

35

Plan 2024-2026 | Verduurzamen Haags MKB

< INHOUD

Dit programma laat zien waar we allemaal

en binnen de gemeentelijke­­­­­­ diensten DSO,

beschikbaar zijn op het gebied van energie,

de Klimaatrapportage. De voortgang van

op in willen zetten met als belangrijkste

DPZ en DSB is voorzien. In de uitvoering zullen

mobiliteit en afval, binnen scope 1 van de

de activiteiten­­­­­­ wordt beschreven in tekst

doelgroep het Haagse MKB. De waaier aan

we gaan prioriteren­­­­­­, succesvolle initiatieven

CO2-uitstoot. Een eerste versie van dit dash-

en samengevat in beeld. Daarmee geeft

activiteiten en instrumenten is breed ingezet

verder stimuleren en daar waar mogelijk

board wordt in Q1 2025 in gebruik genomen.

de rapportage invulling aan de wens uit

met als doel overzicht te krijgen op het

maatwerk leveren om concrete resultaten te

Vanuit dit programma leveren we input voor dit

het initiatiefvoorstel Stuur op het Klimaat’,

thema duurzame economie. De vervolgstap

bereiken, uiteraard in afstemming met de

dashboard.

namelijk om ‘de raad in staat te stellen om

is om sturing te geven aan het programma,

samenwerkingspartners.

waarbij een sterkere samenwerking tussen

4.3 Monitoring en rapportage Monitoring Een goede methode om de resultaten van een beleidsinterventie te beschouwen is door te kijken naar de input (middelen), activiteit, output en outcome. Bij input gaat het over wat we er vanuit de gemeente wordt ingezet (budget, menskracht) om de beleidsdoelstelling te bereiken. Activiteit gaat over concrete beleidsmaatregelen (bijv. een subsidieregeling). Output is het directe resultaat van de beleids­ activiteit (bijv. aantal uitgevoerde energiescans). Outcome gaat over wat de interventie daadwerkelijk voor de doelgroep en de maatschappij heeft opgeleverd (bijv. hoeveelheid bespaarde energie). Om goede uitspraken te kunnen doen over deze factoren is het belangrijk om tijdig

Voorbeeld monitoring: dataverzameling door ODH ODH verzamelt elke 4 jaar data over het energie- en gasverbruik en welke verduurzamingsmaatregelen bedrijven hebben genomen die onder de energiebesparings- en informatieplicht vallen. ODH levert deze data vervolgens aan bij de gemeente Den Haag. De meest recente informatieronde heeft plaatsgevonden in december 2023. Eind 2024 gaat Over Morgen | Arcadis eenmalig het databestand ‘Verduurzamen MKB’ updaten met de meest recente LISA-data (afkomstig vanuit de gemeente) en de data uit de informatieronde. In het vervolg zal Datalab energietransitie dit oppakken en het databestand ‘verduurzamen MKB’ beheren.

het Haagse klimaatbeleid op basis van meer

Rapportage De gemeente rapporteert sinds 2021 over de verduurzaming van de stad via een voortgangsrapportage als bijlage bij de jaarlijkse programma­rekening. Vanaf 2025 wordt jaarlijks gerapporteerd over onder andere de voortgang van de activiteiten uit de vier werkagenda’s en de behaalde resultaten in voorgaand kalenderjaar aan de hand van de indicatoren uit de werkagenda’s via

4.4 Financiën Vanuit de begroting van de afdeling Economie (programma 11) wordt ca. 4,5 fte ingezet om uitvoering te geven aan de activiteiten in dit programmaplan. Daarnaast zetten andere beleidsafdelingen capaciteit in op de dossiers waarvoor zij verantwoordelijk zijn en is er capaciteit beschikbaar voor de uitvoering van instrumenten. Vanuit de reserve Eneco Duurzaamheid en Energietransitie is in 2025

informatie­­­­­­ bij te houden over de voortgang

ca. EUR 1,1 miljoen gereserveerd voor diverse

van de verschillende­­­­­­ interventies, het gebruik

stimuleringsinstrumenten gericht op de

daarvan door bedrijven en de resultaten van

Sinds 2023 ontwikkelt de gemeente (in

verduurzaming van vastgoed en bedrijfs-

de interventie­­­­­­. De wijze van monitoren van de

ClimateOS) het Haags Klimaatdashboard,

voering. Het programma duurzaamheid stelt

outcome moet nog verder worden ontwikkeld.

die alle betrouwbare data op het niveau van

middelen beschikbaar voor stimulering van

Bij de ontwikkeling van nieuwe instrumenten

CO2-uitstoot bij elkaar brengt voor effectieve

circulaire initiatieven.

en de aanscherping van bestaande instru-

monitoring. In ClimateOS kunnen daarnaast

menten gaan we inzetten op goede data-ver-

ook scenario’s worden geschetst van de te

zameling door hierover afspraken te maken

verwachten effecten op de CO2-uitstoot als

met interne en externe uitvoerders van de

gevolg van de klimaatacties en –beleid dat

instrumenten.

vanuit de gemeente wordt ingezet. In 2025 wordt het dashboard gevuld met alle data die

diepgaande informatie en feiten te controleren­­­­­­ en bij te sturen en het klimaatbeleid overzichtelijk, concreet en meetbaar te maken.’ De Klimaatrapportage wordt ondersteund met informatie over de CO2-uitstoot in Den Haag uit het Haagse Klimaatdashboard. Via de jaarlijkse voortgangsrapportage Economische Uitvoeringsagenda wordt gerapporteerd over de voortgang van dit plan van aanpak.

36

37

Plan 2024-2026 | Verduurzamen Haags MKB

< INHOUD

4.5 Risico’s en maatregelen

Bijlage 1. Overzicht duurzaamheidsinstrumenten Rijk

Deze paragraaf beschrijft de belangrijkste risico’s die het bereiken van de doelstellingen van het

In deze bijlage is een overzicht opgenomen van de duurzaamheidsinstrumenten van het Rijk (bewerkt

programma in de weg staan. Tevens wordt beschreven welke maatregelen worden ingezet om de

door gemeente Den Haag) geordend naar de domeinen: verduurzaming productieprocessen, verduur-

risico’s te beheersen.

zaming zakelijke mobiliteit en verduurzaming van bedrijfsruimtes. Daarbij wordt een onderscheid gemaakt naar type instrument.

Tabel 9. Risico’s programma en maatregelen ter mitigatie

Externe risico’s (buiten gemeente)

Maatregel ter mitigatie

Netcongestie

Op veel plekken in de stad is er sprake van netcongestie. Er kunnen geen nieuwe grootverbruikers worden aangesloten en bestaande aansluitingen kunnen niet worden vergroot boven de 3 x 80A. Op andere plekken in de stad is er sprake van schaarste. Dat betekent dat er soms maatwerk nodig is om een aansluiting mogelijk te maken. Om netcongestie te verhelpen is er meer elektriciteitsinfrastructuur nodig. De netbeheerders Stedin en Tennet zijn daarvoor primair verantwoordelijk. De gemeente heeft een faciliterende rol om versneld locaties te zoeken voor verdeelstations, kabeltracés en procedures soepel te doorlopen. In 2032 is er waarschijnlijk pas significant meer netcapaciteit beschikbaar. Tot die tijd komen nieuwe aansluit verzoeken op een wachtlijst. De gemeente kijkt met de netbeheerders hoe we het beste netcongestiemanagement kunnen toepassen. Dit is essentieel om het net veilig te houden en houdt in dat er gezocht wordt naar flexibel vermogen. Met flexibel vermogen kunnen piekbelastingen in het net worden verkleind, om te voorkomen dat er stroomstoringen ontstaan.

Split incentive

Bedrijven willen niet meedoen

Bij veel bedrijfspanden in Den Haag is sprake van een andere gebouweigenaar dan eindgebruiker. Dit creëert een split incentive problematiek: de verhuurder moet investeren, maar heeft daar nauwelijks belang bij, omdat de huurder de energierekening betaalt. De gemeente werkt momenteel aan een goede informatie­voorziening met betrekking tot oplossingen voor split-incentive. Om pand­eigenaren hierover te informeren is een flyer gemaakt die als bijlage meegaat bij de brief naar de pandeigenaren over de subsidieregeling isolatie bedrijfs­panden. Daarnaast is er een webpagina gemaakt om bedrijven hierover te informeren, gekoppeld aan de bestaande informatiekanalen vanuit de gemeente. Aanbod vanuit gemeente doorlopend toetsen bij ondernemers, waaronder de BOEZ en individuele branches.